Кіріспе

Забид (زَبِيد) (Забид, Забид және Зебид деп те жазылады) – Йеменнің батыс жағалау жазығында орналасқан, шамамен 52 590 адам тұратын қала. Йемендегі ең көне қалалардың бірі болып табылады және 1993 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Дегенмен, 2000 жылы бұл орын Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіпті деп қосылды. Қала көп ғасырлар бойы Йемендегі бірнеше билеуші династиялардың астанасы болған.

Тарих

Қала Йемендегі ең көне қалалардың бірі. Бұрын ол әл-Хусейб деп аталатын шағын ауыл болған, онда Ашаир тайпасы қоныстанған. Кейіннен ол оңтүстігінде орналасқан Уди Забид аңғарының атын алды. Қазіргі қала шамамен 820 жылы Зиядид әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед ибн Абдалла ибн Зияд салған. Ол Аббасид халифасы әл-Мамунмен Ашаир және Акк тайпаларының бүліктерін басу үшін жіберілген еді. Қала Зиядидтердің (1016 жылға дейін) астанасы болды және олардың ізбасарлары, Нажахидтер әулеті (1022 жылдан 1158 жылға дейін) және Махдиттер (1158 жылдан 1174 жылға дейін) тұсында да осы мәртебесін сақтап келді. Бір жыл түрмеде отырғаннан кейін ол Санадағы ұлы мен келініне хабар жібере алды, сосын ұлы Забидке шабуыл жасап, оны босатып алды. Йеменнің таулы аймағында дүниеге келген Әли ибн Махди Тихама аймағында Махдит әулетін құрды. Әл-Химари және оның ізбасарлары Забидтің солтүстігіндегі бірнеше аудандарды өртеп тастады. Ол әбіссин халқын құлдыққа салуға серт беріп, барлық адамдарды, тіпті мүгедектерді де өлтіруге бұйрық берді. Забид халқы әл-Химариге қарсы көмек сұрап, заид имамы Ахмет ибн Сүлейменге жүгінді. Зейд имамы Фатик III-ті оның гомосексуалистікке қатысы бар деген айыппен өлім жазасына кесуге бұйырды. Фатик III-ті имам, Махдиттер немесе оның өзінің сарбаздары өлтірген болуы мүмкін. Осы оқиғамен құлдар әулетінің үкімі бітті және 1158 жылы Махдиттер Забидті басып алды. 1174 жылы Әйюбилер Йеменді басып алғаннан кейін, Забид аймақтың экономикалық және саяси орталығы болып қала берді. 1539 жылы Хадим Сүлеймен паша Осман империясының билігін Забидке дейін кеңейтті. Бірақ бүгінде Забид қазіргі Йеменнің зияткерлік және экономикалық жағынан артта қалған аймағында орналасқан. Мұхаммед Абдул Уалидің "Сана: Ашық қала" романы ХХ ғасырдың ортасында Забидке сапар шеккен жас жігіттің басынан өткен оқиғаны баяндайды, ол қаланың тоқырап қалғанын көріп таң қалды.

География

Забидтің қала халқы шамамен 52 590 адамды құрайды. Ол Йеменнің батыс жағалау жазығында, Тихама аймағында орналасқан.

Дүниежүзілік мұралық нысан

Забид 1993 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Забидтің Ұлы мешіті қалада ерекше орын иеленеді. Оның университетінің іздерін де аралап көруге болады. 2000 жылы Забид Дүниежүзілік мұра тізіміне қауіп төнген мұралар тізіміне қосылды; бұл тізімге Йемен үкіметінің өтініші бойынша, нашар күтім мен сақтау жағдайына байланысты енгізілді. ЮНЕСКО есебінде айтылғандай, шамамен "қаланың 40% үйлері бетонды ғимараттармен алмастырылған, ал қалған үйлер мен ежелгі базарлар тозуда". Йемендегі соғыс Забид мұрасына да қауіп келтіруде. 2015 жылы коалицияның бомбалауынан бірнеше тарихи үйлер зақымданды. 2018 жылы қалаға шайқас жақындағанда да алаңдаушылық күшейді. Британдық деректерде 20-ғасырдың басында рулық жанжалдар Забид экономикасын әлсіреткені айтылады.