Кіріспе
Йемендік еврейлер, сондай-ақ Йемендік яһудилер немесе Теиманим (יהודי תימן; اليهود اليمنيون) деп аталады, Йеменде тұратын немесе бұрын өмір сүрген еврейлер және олардың әдет-ғұрыптарын сақтайтын ұрпақтары. 1949 жылдың маусымы мен 1950 жылдың қыркүйегі аралығында елдің еврей халқының басым көпшілігі "Сиқырлы кілем" операциясы аясында Израильге көшіп келді. Бірнеше қуғын-сүргін толқындарынан кейін Йемендік еврейлердің басым көпшілігі қазір Израильде тұрады, ал кішігірім қауымдастықтар АҚШ және басқа елдерде қоныстанған. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Леви Мархаби Йемендегі соңғы еврей. Йемендік яһудилер Мизрахи немесе "шығыс" яһудилері саналады, бірақ олар сефардтық заңдар мен әдет-ғұрыптарына толық немесе ішінара сіңісіп кеткен басқа Мизрахилерден ерекшеленеді. Йемендік яһудилердің шамилік кіші тобы сефардтық ықпал еткен діни ғұрыптарды қабылдағанмен, бұл көбінесе оларға күштеп таңылғандықтан болды және Йемендік яһудилердің басым көпшілігінің демографиялық немесе жалпы мәдени өзгерісін көрсетпеді.
Yemenite Jews, also known as Yemeni Jews or Teimanim (from יהודי תימן; اليهود اليمنيون), are Jews who live, or once lived, in Yemen, and their descendants maintaining their customs. Between June 1949 and September 1950, the overwhelming majority of the country's Jewish population immigrated to Israel in Operation Magic Carpet. After several waves of persecution, the vast majority of Yemenite Jews now live in Israel, while smaller communities live in the United States and elsewhere. As of 2022, Levi Marhabi is the last Jew in Yemen. Yemenite Jews are considered Mizrahi or "Eastern" Jews, though they differ from other Mizrahis, who have undergone a process of total or partial assimilation to Sephardic law and customs. While the Shami sub group of Yemenite Jews did adopt a Sephardic influenced rite, this was mostly due to it being forced upon them, and did not reflect a demographic or general cultural shift among the vast majority of Yemenite Jews.
Ежелгі тарих
Йемендегі иудаизмге қатысты жазбалар б.з.д. 110 жылы Йеменде құрылған Химярит патшалығы тұсында пайда бола бастады. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы ежелгі Оңтүстік Арабия жазуындағы әртүрлі жазулар Химярит патшалары бекіткен синагогалардың салынуына сілтеме жасайды. 132 жылы Бар-Кохба көтерілісінен кейін римдік Иудеядан Йеменге еврейлердің көптеп қоныс аударуы болды, ол кезде Грек-Рим әлемінде өркендеген саудасымен, әсіресе дәмдеуіштермен әйгілі болған. IV ғасырдың ортасында Йеменге келген христиан миссионері Теофил үнді, көптеген яһудилерді кездестіргеніне шағымданып айтты. 380 жылға қарай Химяриттердің діни практикалары түбірінен өзгерді. Жазулар енді Алмаққа немесе Аттарға емес, Рахман деп аталатын жалғыз құдайға арналды. Химяриттердің монотеизміне иудаизмнің немесе христиандықтың әсер еткені туралы ғалымдар арасындағы пікірталас әлі де жалғасуда. Яһудилер Арабияның оңтүстік бөлігінде, хош иісті заттар мен дәмдеуіштерге бай, құнарлы жерде, сондай-ақ хош иісті заттар саудасы және Африка, Үндістан, Шығыс Азияға қарайтын сауда жолдарының торабында едәуір көбейіп, күшті болды. Йемен тайпалары өз елінде яһудилердің болуына қарсылық көрсетпеді.
Династиялық яһуди дініне кіру
390 жылы химьяриттік патша Әбу Кариб солтүстікке қарай әскери жорық жүргізіп, Ясрибтегі яһудилермен шайқасты. Әбу Кариб ауырып қалғанда, Кааб және Асад есімді екі жергілікті еврей ғалымы оның лагеріне барып, оны емдеді және қоршауды көтеруге көндірді. Сондай-ақ, ғалымдар патшаны яһуди дініне қызықтырып, ол 390 жылы осы дінді қабылдады және әскерін де соған көндірді. Осылайша, "Араб түбегіндегі үстем күш" болған химьяриттік патшалық яһуди дініне өтті. Йеменде біздің заманымыздың 4- және 5-ғасырларына жататын еврей және сабей тілдерінде жазылған бірнеше жазулар табылды, олар билеуші үйді "Израиль халқына көмектесіп, оларды күшейтетіні" үшін еврейше мадақтаған.
Әбу Нуас және қауымдар арасындағы тәртіпсіздіктер
516 жылы тайпалық тәртіпсіздіктер басталып, бірнеше тайпалық элиталар билік үшін күресті. Осы элиталардың бірі – Жозеф Ду Нувас немесе ежелгі оңтүстік Арабия жазбаларында айтылғандай, "Юсуф 'As'ar Yaṯ'ar". Жүсіптің нақты тарихы күңгірт. Грек және эфиопиялық деректерде ол еврей дінінің фанаты ретінде бейнеленген. Кейбір ғалымдар оның еврей дініне кірген адам болғанын айтады. Шығыс шіркеуінің мәліметтері бойынша, оның анасы Нисибистен тұтқынға алынған еврей болған, ал оны Йемен патшасы сатып алған, оның ата-бабалары бұрын еврей дініне кірген. Сирия және Византия деректері Юсуф 'Асардың басқа йемендік христиандарды дінге көндіруге тырысқанын, бірақ олар христиандықтан бас тартудан бас тартқанын көрсетеді. Дегенмен, нақты картина әлі де анық емес. Юсуф 'Асарға қатысты жазуларда ол Зафар мен Наджранда 22 000-нан астам христианды өлтіргеннен кейін қаншалықты мақтан тұтқанын көрсетеді. Джаммеге сәйкес, Саба жазулары Ẓafār-дағы абиссиниялықтарға, 'Ašʻarān, Rakbān, Farasān, Muḥwān (Mocha) -дағы жауынгерлерге және Najran-дағы жауынгерлер мен әскери бөлімшелерге қарсы науқандардың жиынтық олжасы (өлімдерді есептемегенде) 12 500 соғыс трофейі, 11 000 тұтқын және 290 000 түйе, ірі қара мен қойдан тұрды. Сондай-ақ, христиандар тарапынан жасалған қырғындар мен құдайға арналған орындарды қирату туралы хабарлар да болды. Франсис Эдвард Петерс бұл діни қуғын-сүргін екеніне күмән жоқ, сонымен қатар саяси күрес те жүріп жатқаны анық деп жазды. 'Ирфан Шахидтің "Наджран шейіттері – Жаңа құжаттар" кітабында Ду Нувас 120 000-ға жуық әскерді Наджран қаласын қоршауға жіберді, ол алты айға созылды, жетінші айдың 15-ші күні (яғни айлық ай Тишри) қала басып алынып, өртелді. Қала тұрғындары патшаға қарсы көтеріліп, оны тапсырудан бас тартты. Шаһардың үш жүзге жуық тұрғыны патшаның әскеріне мойынсұнып, оларға ешқандай зиян келтірілмейді деп ант берді, бірақ кейін олар байланып тасталды, ал қалада қалғандары шіркеу ішінде тірідей өртеліп өлтірілді. Осы оқиғада қаза тапқандардың саны шамамен екі мыңға жетті. Алайда, осы оқиғаларды сипаттаған Саба жазуларында Дху Мадраан айында (шілде мен қыркүйек аралығында) "1000 адам қаза тауып, 1500 адам тұтқынға алынып, 10 000 бас мал өлгені" айтылған. "Бет-Аршамдық Шимонның хатында" екі дата келтірілген. Бір датасы хаттың 830 жылы Александр (518/519 жж.) кезінде ГБАЛА (Ебала) лагерінен, 'СНЯ (Гассанидтер немесе Джассан тайпасы) патшасы Таммузда жазылғандығын көрсетеді. Онда ол Наджранда болған оқиғалар туралы айтады, ал екіншісі хаттың құрамын Александрдың 835 жылы (523/524 жж.) деп көрсетеді. Екінші хат, шын мәнінде, Селевкид дәуірінің 1490 жылы көшірілген түпнұсқаның сирия тіліндегі көшірмесі (= 1178/79 жж.). Бүгінде соңғы датаның дұрыс екеніне көпшілік келіседі, өйткені оны Martyrium Arethae, сондай-ақ эпиграфикалық жазбалар растайды, атап айтқанда Сауд Арабиясының Асирі (Бир Химя) табылған Саба жазулары, Дж. Райкманс 507, 8 ~ 9-да суретке түсірген, және А. Джамме 1028-де, бұл операциялар үшін ескі Саба жылы 633-ті көрсетеді (бұл біздің заманымыздың 523-імен сәйкес келеді). Осы жазуларды ашып жазған Жак Рикманс өзінің "Химьярит христиандарының қуғын-сүргіні" атты еңбегінде Сараил Яқбул Язанның әскери науқан кезінде тайпа басшысы және Юсуф 'Асардың (патшаның) лейтенанты болғанын, ал патша оны Наджран қаласын басып алуға жібергенін, ал патша Моха (аль Моха) мен Баб аль Мандап деп аталатын боғазы бойындағы Йеменнің жағалаулық жазықтарында абиссиниялық/эфиопиялық шабуылға назар аударғанын жазды. Йемен патшасы бірнеше жыл бұрын салған Ẓafārдегі эфиопиялық шіркеу және Аденде ол салған тағы бір шіркеу (қараңыз: Филосторгийдің шіркеу тарихы, III кітаптың эпитомы, 4-тарау), Констанций II шамамен 340 жылы Химяриттер жеріне (яғни Йемен) елшілік кезінде көрген болатын. Біздің заманымыздың 6-шы ғасырында бұл шіркеу өртеніп, жермен-жексен болды, ал оның абиссиниялық тұрғындары өлтірілді. Кейіннен патша әскері алыс солтүстікке қарай Наджранға қарай өрлеп барып, оны басып алғанға дейін Хадрамавтта тұратын шетелдіктер (көптеген христиандар) де өлтірілді. Византия императоры Юстин I Йеменге флот жіберді, ал Жозеф Ду Нувас 525 жылы шайқаста қаза тапты. Қуғын-сүргін тоқтатылды, ал Йеменнің батыс жағалауы химьяриттік ақсүйектер (солардың ішінде еврейлер де) билікті қайтарып алғанға дейін салық төлейтін мемлекет болды.
Дәстүр
Яһудилердің Оңтүстік Арабияның әр түрлі аймақтарына келуіне қатысты көптеген есептер мен дәстүрлер бар. Бір дәстүрге сәйкес, Сүлеймен патша еврей саудагерлерін Йеменге Иерусалимдегі ғибадатханасын безендіру үшін алтын мен күміс іздеуге жіберген. 1881 жылы Йемендегі француз вице-консулы Франциядағы Альянсқа (Альянс Израиль Универсаль) басшыларына хат жазып, араб тарихшысы Әбу Альфаданың кітабында Йемендегі яһудилер б.з.д. 1451 жылы осы аймаққа қоныстанғанын оқығанын мәлімдеген. Тағы бір аңыз бойынша, Саба патшайымы Сүлейменге келгеннен кейін Йемен тайпалары яһуди дініне көшкен. Саналық яһудилердің дәстүрі бойынша, олардың ата-бабалары Бірінші ғибадатхананың қирауына 42 жыл бұрын Йеменде қоныстанған. Еремия пайғамбар басшылығымен, дін қызметкерлері мен левилерді қоса алғанда, шамамен 75 000 яһуди Йеменге сапар шеккен. Тағы бір аңыз бойынша, Езра яһудилерге Иерусалимге оралуға бұйрық бергенде, олар бағынбаған, содан кейін ол оларға қарғыс жіберген. Бұл аңызға сәйкес, Езраның осы асығыс ісі үшін оны Израильде жерлеуден бас тартқан. Осы жергілікті дәстүрдің салдарынан, оны тарихи тұрғыдан растау мүмкін емес, Йемендегі яһудилер балаларына Езра есімін қоймайды, бірақ Киелі кітаптағы басқа барлық есімдерді қолданады. Йемендік яһудилер Езра олардың шақыруын тыңдамағаны үшін оларды кедей халық етуге қарғыс айтқан деседі. Кейбір йемендіктер үшін бұл шындыққа айналған сияқты, себебі Йемен өте кедей ел. Алайда, Израильдегі кейбір йемендік ғалымдар бұл оқиғаны миф ретінде, тіпті құдайға қарсы келушілік деп бағаламайды. Йемендік яһудилердің Вавилонмен мәдени байланысы болғандықтан, тарихшы Йеуда Ратзаби Йемендегі яһудилер Вавилониядан Йеменге көшіп келгенін айтады. Жергілікті аңыздарға сәйкес, патшалықтың аристократиясы біздің заманымыздың 6-шы ғасырында яһуди дініне көшкен.
Йемендегі еврей-мұсылман қарым-қатынастары
Киелі кітапты қабылдаған яһудилер дін бостандығына ие болды, бірақ мұсылман емес монотеистерге салынатын джизья немесе салық төледі. Бұл салық ислам заңдарына сәйкес, яһудилердің мемлекет қорғауындағы адам мәртебесін қамтамасыз ету үшін салынған. Бұл салық (төлем) он үш жастан асқан әрбір еркекке белгіленіп, оның мөлшері байлар мен кедейлерге қарай өзгерді. 20 ғасырдың басында кедейлер үшін бір Мария Тереза талеры (риал), орта тап үшін екі талер, ал байлар үшін төрт немесе одан да көп талерді құрады. Салық төленгеннен кейін яһудилер мұсылмандардың белгілі бір мүліктік шекке жеткенде төлейтін зекеттен босатылды. 10 ғасырдың басында Зайди тайпасы толерантты Сүннилерден билікті тартып алғанға дейін яһудилерге қарсы белсенді қудалау күшін алған жоқ. Йемендегі яһудилердің құқықтық жағдайы Тахиридтер Сананы Зайдилерден алған кезде нашарлай бастады, себебі мұсылман билеушілері жаңа кемсітушілік шараларды енгізді. Мұндай заңдар Зайди құқықтық еңбектеріне 15 ғасырдың бірінші жартысында әл-Махди Ахмад ибн Яхьяның «Китап әл-Азхар» еңбегімен салыстырылатын кешіккен кезде ғана енгізілді. Бұл яһудилердің экономикалық және әлеуметтік жағдайының нашарлауына әкелді. Қала 11 ғасырдың ортасында Абдулла ибн Мұхаммед әл-Сулаихимен негізделді. Йеменнің танымал авторы Умара әл-Яманидің (1121–74) «Тарих әл-Ямман» еңбегінде айтылғандай, қалаға еврей гончар саудагерінің есімі берілген. 12 ғасырда Аденді алдымен Фатимид халифаты, содан кейін Аюбидтер басқарды. Қала Үндістанға қарайтын теңіз жолындағы маңызды сауда орталығы болды. Каир Генизасының Аденге қатысты құжаттары көрнекті Бундар әулеті басшылығындағы өркендеген еврей қауымдастығын көрсетеді. Әбу Әли Хасан ибн Бундар Йемендегі еврей қауымдастықтарының басшысы және Адендегі саудагерлердің өкілі болды. Оның ұлы Мадмун Үндістанмен сауда-саттық гүлденген кезде Йемендегі яһудилердің маңызды тұлғасы болды. Бундар әулеті Йемендегі яһудилерге билік жүргізген, сондай-ақ Үндістан мен Цейлон (Шри-Ланка) еврей саудагерлеріне билік еткен белгілі негидимдерді өндірді. Қоғам басқа еврей қауымдастықтарымен іскерлік және отбасылық байланыстармен қатар, қауымдық және рухани байланыстарды дамытты. Олар Ирак, Палестина және Мысырдағы еврей орталықтарымен байланыс орнатып, оларды қаржыландырды. Сауданың арқасында еврейлер Аденге сауда және жеке себептермен көшіп келді. Йемендік яһудилер кейде зорлық-зомбылыққа ұшырады. 1160 жылдардың соңында Йемен билеушісі Абд әл-Наби ибн Махди яһудилерге ислам дінін қабылдау немесе шейіт болуды таңдауға мүмкіндік берді. Жергілікті танымал Йемендік яһуди уағыздаушы яһудилерді шейіт болуды таңдауға шақырғанда, Маймонид «Йеменге хат» деп белгілі хат жіберіп, олардың дініне адал болуын, бірақ мүмкін болса, қарсыластарының алдында қорлық жасамауын өтінді. Қудалау 1173 жылы ибн Махдидің жеңілуімен және Саладиннің бауыры Туран Шахтың Йеменді жаулап алуымен аяқталды, оларға өз діндеріне оралуға рұқсат берілді. Екі Гениза құжатына сәйкес, Йеменнің Аюбид билеушісі әл-Малик әл-Муазз әл-Исмаил (1197–1202 жылдары билік еткен) Адендегі яһудилерді дінге айналуға мәжбүрлеуге тырысты. Екінші құжат оның өлтірілуінен кейін яһуди қауымының жеңіліске ұшырағанын және мәжбүрлі түрде дін аударғандардың яһуди дініне қайта оралғанын көрсетеді. Шафии Расулидтердің 1229–1474 жылдар аралығындағы билігі аймаққа тұрақтылық әкелді. Осы кезеңде яһудилер әлеуметтік және экономикалық өркендеуге қол жеткізді. Бұл 1517 жылы Осман империясы Йеменді жаулап алғанға дейін билік жүргізген Тахири әулетінің билікке келуімен өзгерді. Яһуди қолжазбасындағы жазбада 1457 жылы Санадағы ескі синагогтың Ахмад Әмірдің билігінде қиратылғаны айтылған. Тахиридтердің яһудилерге жасаған қатыгездігі туралы маңызды жазба 1505 жылғы Йемендегі яһуди қолжазбасының колофонында кездеседі, бұл кезде соңғы Тахирид сұлтаны Сананы Зайдилерден басып алды. Құжатта бір патшалық қанаушы, екіншісі – қуғыншы деп сипатталған. Яһуди қауымдары Байхан ауданында тағы бір Мессия талапкерінің пайда болуымен мессиандық эпизодты бастан кешірді, бұл туралы Хайим бин Яхья Хабхуш 1893 жылы жазылған «Йемендегі яһудилердің тарихында» және Бафакия әл-Шихридің 16 ғасырда жазылған «Хроникасында» айтылған. Мессия саяси тұлға ретінде танылып, көптеген адамдарды өзіне жинап, ұйымдасқан әскери күшке айналдырды. Тахирид сұлтаны Әмір ибн Абд әл-Вахаб мессияға шабуыл жасап, көптеген яһудилерді өлтіріп, қозғалысты жаншып жіберді. Ол бұл шараны қорғау туралы келісімді бұзу деп қарады және Хадрамауттағы яһуди қонысын жазалау ретінде жойды. Көптеген адамдар өлтірілді, дін аударды немесе Аденге және Йеменнің жақын жерлеріне көшті деп есептеді. Алайда, жою дереу болған жоқ. 1527 жылға дейін осы жердегі яһудилер тіркелген, бірақ 1660 жылдары тіркелмеген. 15 ғасырдан кейін яһуди қауымдастықтары Хадрамауттың батыс шетінде ғана болды. Діндар мұсылман билеушілерінің жасаған қысымдары және еврей мессианистерінің қастандықтарынан туындаған қауымның қауіпсіздігі Йемендік яһудилер тарихындағы жиі кездесетін тақырыптар.
Маймонид
12 ғасырдағы философ, ғалым және халаханы кодификациялаған Маймонид (1138–1204) діни қуғын-сүргін, дінге қарсылық және ауыр салық заманында олардың мүддесі үшін араласуы үшін Йемен яһудилері тарапынан құрметке ие болды. Маймонидтің еңбектері қауым басшыларына жеткен соң, олар оған өз сұрақтарын жолдауды жалғастырды және оның кітаптарының бірнеше данасын сатып алу үшін елшілер жіберді, ол өзі мойындағандай. Йемен яһудилері Тораның барлық мәселелерінде өз амалдарының (халаха) ережелерін Маймонидтің үйретулеріне сүйеніп, оның пікірін бағалайды, тіпті басқа халахик биліктер келіспесе де, жеңіл немесе қатаң шешімдерде болсын, оның нұсқауларын орындайды. Яһудилердің жалпы практикасында Йемен яһудилері Маймонидтің 50-ден астам жердегі шешімдерімен келіспеді, олардың ішінде он жерді Йосеф Кафих атайды.
Ерте заманауи кезең
Зейддер «Жетімдер жарлығы» деп аталатын заңды қабылдады, ол олардың 18 ғасырғы құқықтық түсініктеріне негізделген және сол ғасырдың соңында күшіне енді. Бұл заң Зейд мемлекетін ата-анасы кәмелетке толмаған кезде қайтыс болған кез келген дімми (яғни, мұсылман емес) баласын өзінің қорғауына алып, оны ислами дәстүрде тәрбиелеуге міндеттеді. «Жетімдер жарлығы» Осман билігі тұсында (1872–1918 жж.) ескерілмеді, бірақ Имам Яхья (1918–1948 жж.) кезінде қайта жаңартылды. Зейд билігі кезінде яһудилер «нажұс» деп есептелді, сондықтан оларға мұсылманға немесе мұсылман тағамына тиюге тыйым салынды. Олар мұсылманның алдында көңілдеумен жүріп, сол жақтан өтуге және оны бірінші болып сәлемдеуге міндетті болды. Олар мұсылманның үйінен биік үй салып, түйе мен атқа мінуге, ал қашыр немесе есекке отырғанда бүйірлеп отыруға құқықсыз болды. Мұсылмандық ауданына кірген кезде яһуди аяқ киімін шешіп, жалаң аяқ жүруі керек еді. Егер жасөспірімдер яһудиге тас лақтыса немесе ұрып-соқса, оған қарсы тұруға рұқсат етілмейтін. Мұндай жағдайда олар қашуға немесе мейірімді мұсылманның араласуын сұрауға мүмкіндік алатын. Осман билігі 1630 жылы Зейдтер Йеменді басып алғанда аяқталды. Яһудилер қайтадан қуғынға ұшырады. 1679 жылы Әл-Махди Ахмад билігі тұсында яһудилер Йеменнің барлық аймақтарынан алыс Мауза провинциясына жер аударылды, бұл «Мауза жер аударуы» деп белгілі болды. Осы жер аудару салдарынан көптеген яһудилер аштықтан және аурудан қайтыс болды. Жер аударылған яһудилердің үштен екісі тірі қалмады. Олардың үйлері мен мүліктері тартылып алынды, көптеген синагогтар қиратылды немесе мешітке айналдырылды. Имам Мұхаммед әл-Махди, сондай-ақ «Сахиб әл-Мавахиб» деп те аталған, оларды қорғап, бұрынғы мәртебелеріне оралуға мүмкіндік бергендіктен, яһуди қауымы қалпына келді. Ол дін қызметкерлерінің яһудилерді жер аудару туралы өтініштерін қабылдамады және монета айналысына жауапты болған яһудилік Ирақи отбасымен байланысын сақтады. 17 ғасырдың соңынан бастап яһудилер имамдардың монета айналысын басқарды. 1725 жылы Имам әл-Мутаваккил яһудилердің мұсылмандарға шарап сатуына байланысты синагогтарды жабуға бұйырды. Алайда, оның бұрынғылары осы синагогтарға рұқсат бергендіктен, бұл жабылу діни-құқықтық шешіммен қабылданбады. Йемендегі яһудилер Зейд мұсылмандары әдетте сақтануға тырысқан көптеген кәсіптерде шеберлік танытты. Күмісшілік, теміршілік, қару-жарақ және құралдарды жөндеу, тоқу, қыштан жасау, тас қалау, ағаш өңдеу, аяқ киім жасау және тігіншілік сияқты кәсіптерді тек яһудилер ғана атқарды. Еңбек бөлінісі Йемендегі яһудилер мен Зейд мұсылман халқы арасындағы өзара экономикалық және әлеуметтік тәуелділікке негізделген белгілі бір келісімді құрды. Мұсылмандар азық-түлік өндіріп, жабдықтады, ал яһудилер Йемен фермерлеріне қажетті барлық өнімдер мен қызметтерді ұсынды. Шалом Ирақи басқаратын яһуди қауымы осы оқиғадан қалпына келді және Имам әл-Мансур кезінде Ирақинің беделі арта түсті. Оның тұсында қауым Моха арқылы Үндістанмен сауда жасағандықтан гүлденді. 1763 жылы Йеменге келген неміс зерттеушісі Карстен Нибур, оның келгеніне екі жыл бұрын Шалом Ирақи түрмеге қамалып, айыппұл төленгенін, ал Санаға жақын ауылдағы он төрт синагогтың он екісі жабылғанын хабарлады. Ирақи оның келгеніне екі апта бұрын босатылды. Яһуди деректері мұны билік алмасумен байланыстырады. Имам әл-Махди Аббас өте діндар болды және оның дін қызметкерлерімен идеологиялық жақындығы өте қатал репрессиялық атмосфераны тудырды. Алайда ол яһудилерді жер аударуға байланысты олардың қысымын тойтарды. Синагогтар Әли әл-Мансурдың үлкен ақы төлегеннен кейін қайта ашылды. 18 ғасырдың басында Йемендегі көптеген яһудилер араб халқының тапсырысымен ең қорлаушы және қарапайым жұмыстармен айналысты, мысалы, канализацияны және дәретханаларды тазалау.
Соңғы заманауи кезең
XIX ғасырдың басында Йемендегі еврейлер негізінен Санада (7000-нен астам халқымен, ең ірі еврей халқы және жиырма сегіз синагогасы бар) өмір сүрді, одан кейін Рада'а (екінші ең ірі еврей халқы және тоғыз синагогасы бар), Са'да (1000), Дамар (1000), Аден (200), Беда шөлі (2000), Манаха (3000) және тағы да басқалары. Олардың көпшілігі платоның ішкі аймақтарында тұрды. Карл Ратйенс 1927 және 1931 жылдары Йеменге сапар шеккен кезде Йемендегі еврей қауымдарының саны 371 елді мекенге жетеді деп мәлімдеді. Йемендегі басқа да маңызды еврей қауымдастықтары оңтүстік-орталық таулы аймақтағы Таиз (Йемен еврейлерінің ең танымал рухани көшбасшыларының бірі Мори Салем Әл Шабази Маштаның туған жері), Ба'дан және Шараб аймағындағы басқа қалалар мен кенттерде орналасқан. Йемендегі көптеген еврей қауымдары олардың еврей тұрғындарымен ұзақ уақыттан бері тасталып кеткен. Йемен еврейлері негізінен қолөнершілер болды, оның ішінде Сана аймағында алтын, күміс және теміршілер, ал оңтүстік-орталық таулы аймақтарда кофе саудагерлері. 1912 жылы сионисттік өкіл Шмуэль Явне'эли Хаббани еврейлерімен байланысқа келіп, оларды былай сипаттады: "Бұл аймақтардағы еврейлер Йемен мен Адендегі барлық адамдар тарапынан жоғары бағаланады. Олар батыл, әрқашан қарулы және ұзын шашты, ал олардың қалаларының аттары Йемен еврейлерімен үлкен құрметпен айтылады."
Жетімдердің жарлығы (Емен, 1922)
1922 жылы Йемен үкіметі, Яхья Мухаммад Хамид ад Дин басшылығымен, «жетімдер жарлығы» деп аталатын ежелгі ислам заңын қайта енгізді. Заңға сәйкес, егер 12 жасқа дейінгі еврей ұлдары мен қыздары жетім қалса, олар күштеп ислам дініне ауыстырылуы керек, отбасылары мен қауымдарымен байланыстары үзілуі керек және мұсылман асырап алушыларға берілуі керек еді. Бұл ереже Мұхаммед пайғамбардың «жетімдердің әкесі» екендігі туралы заңға және Йемендегі яһудилердің «қорғау астында» саналғандығына, ал билеушінің оларға қамқорлық етуге міндетті болғандығына негізделген. Яһудилер жетім балалардың дін ауыстыруына екі жолмен қарсы тұруға тырысты: оларды үлкендер деп есептеу үшін үйлендіру арқылы немесе оларды елден жасырын шығару арқылы. Соның бір мысалы – Йемен Араб Республикасының бұрынғы президенті Абдул Рахман әл-Ириани. Израильдің ультра-ортодоксал «Мишпаха» апталық басылымының жазушысы Дорит Мизрахи оның еврей тегінен екенін мәлімдеді және ол өзінің анасының туысы екенін айтты. Оның естеліктеріне сәйкес, ол 1910 жылы Ибб қаласындағы яһуди отбасында Зәкәрия Хадад болып дүниеге келген. 8 жасында ауыр эпидемия кезінде ата-анасынан айырылып, 5 жасар қарындасымен бірге күштеп ислам дініне ауыстырылды және олар бөлек асырап алушы отбасыларға берілді. Ол әл-Ирианидің ықпалды отбасында өсті және ислам есімін қабылдады. Әл-Ириани кейіннен Солтүстік Йеменнің бірінші ұлттық үкіметінде діни қызметтер министрі болып қызмет етті және Солтүстік Йеменді басқарған жалғыз азаматтық жетекші болды.
Шығу орындары мен жаңа қауымдастықтар (1881-1939 жж.)
Оңтүстік Арабиядағы яһудилердің үш маңызды халқы шоғырланған орталығы – Аден, Хаббан және Хадрамаут болды. Адендегі яһудилер қаланың өзінде және төңірегінде тұрып, британдық Аден протектораты кезінде гүлденді. 1939 жылы Палестина мандатының билігі есепке алған йемендік иммигранттардың басым көпшілігі осы күнге дейін елге қоныстанған. Османдық Палестина және Мандаттық Палестина кезеңдерінің бойында Йеменнен келген яһудилер негізінен елдегі ауыл шаруашылығына арналған қоныстарға орналасты, атап айтқанда: Петах Тиква (Маханех Иегуда), Ришон Лецион (Шиват Цион), Киннерет, Дегания. Ал басқалары Иерусалимнің қалалық аймақтарында (Силван және Нахалат Цви), содан кейін Нетанияда (Шехунат Цви) тұруды жөн көрді.
Көшіп кетудің бірінші толқыны: 1881 - 1918 жылдар
Йеменнен қазіргі Израиль деп аталатын аймаққа көші-қон 1881 жылы басталды және 1914 жылға дейін дерлік үзіліссіз жалғасты. Осы кезеңде Йемендегі еврейлердің шамамен 10% елден шығып кетті. Осман империясындағы өзгерістер азаматтарға еркін қозғалу мүмкіндігін берді, ал 1869 жылы Суэц каналының ашылуы Йеменнен Палестинаға саяхат уақытын қысқартты. Кейбір йемендік яһудилер осы өзгерістерді және "Қасиетті жерде" болып жатқан жаңа оқиғаларды құтқарылу уақытының жақындап келе жатқанын көрсететін көктегі белгілер деп түсіндірді. Олардың ойынша, Қасиетті жерге қоныстану арқылы күткен мессиандық дәуірдің басталуына өз үлесін қоса алады. 1881-1882 жылдары шамамен 30 еврей отбасы Санадан және жақын маңдағы бірнеше елді мекендерден Иерусалимге қарай ұзақ жолмен, теңіз арқылы сапар шекті. Көбінесе олар Силуанға қоныстанды. Бұл толқыннан кейін Йеменнің орталық бөлігінен келген тағы да бір топ яһудилер Палестинаға 1914 жылға дейін көшіп келді. Бұл топтардың көп бөлігі кейіннен Иерусалим мен Яффаға қоныс аударды. 1891 жылы Иерусалимге көшіп келген раввин Авраам Аль-Наддаф өзінің өмірбаяндық естеліктерінде Йемендегі еврей қауымының жаңа елінде кездескен қиындықтарын баяндады, онда жолшылар мен жаңа иммигранттарды қабылдауға арналған мейрамханалар болған жоқ. Бірақ, ол сефард коллелимдерінің (семинариялардың) Иерусалимге аяқ басқан сәттен бастап Йемендік яһудилерді өз қамқорлығына алғанын жазды. Алайда, кейін Йемендіктер сефард қауымының тарапынан кемсітушілікке ұшырады, олар өздерінің жұмсақ, иілгіш мацаларын пайдаланудан тыйып, тек Құрбан айт мерекесіне дейін бірнеше апта бұрын жасалған, қатты, кепкен мацаны сатып алуға мәжбүр етті. Сондай-ақ, Йемен қауымы мемлекеттік қазынаға тиісті салықты төлейтінін айтты, бірақ сефард яһудилеріне берілгендей, оларға тең үлес немесе субсидия берілмеді. 1910 жылы Йемендіктер сефард семинарияларынан бөлініп шықты. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 1906 жылы басталып, 1914 жылға дейін жалғасқан тағы бір толқын болды. Йемендік яһудилердің жүздегені Киелі жерге жол тартты және ауылшаруашылық поселкелеріне қоныстанды. Осы қозғалыстардан кейін Дүниежүзілік сионисттік ұйым еврейлерді Палестинаға көшіруге ынталандыру үшін Шмуэль Явнеэлиді Йеменге жіберді. Явнеэли 1911 жылдың басында Йеменге жетіп, 1912 жылдың сәуірінде оралды. Явнеэлидің күш-жігерінің нәтижесінде 1000-ға жуық еврей орталық және оңтүстік Йеменнен көшіп кетті, ал 1914 жылға дейін тағы бірнеше жүз адам келді. Сионисттік кеңсе бұл көші-қонның мақсатын арзан жұмыс күшін тарту деп қарастырды. Бұл Йемендік яһудилер толқыны физикалық және рухани жағынан ауыр қиындықтарға тап болды, ал 1912-1918 жылдар аралығында келгендердің арасында ерте өлім-жітім көрсеткіші өте жоғары болды – жалпы алғанда 30-40%, ал кейбір поселкелерде 50%-ға дейін жетті.
Жоғалған балалар (Израиль, 194951)
1949 және 1951 жылдар аралығында Йеменнен келген иммигранттар отбасыларының 1033 баласына дейін иммигрант лагерьлерінен жоғалып кеткен болуы мүмкін деген мәлімдемелер жасалды. Ата-аналарға олардың балаларының ауруға шалдыққандығы және жатаққа жатқызу қажеттігі туралы айтылған. Кейін ауруханаға барғанда, ата-аналарға балаларының қайтыс болғаны айтылды, бірақ ешқандай мәйіт көрсетілмеді, ал кейіннен бос екені дәлелденген қабірлер ата-аналарға көрсетілді. Осы теорияға сенетіндер Израиль үкіметінің және Израильдегі басқа да ұйымдардың балаларды ұрлап, оларды йемендік емес отбасыларға асырап беруге бергенін айтты. 2016 жылы Йемендік еврей балаларының ісіне қатысты 400 000 құжат жарияланды.
Көші-қонның соңғы толқыны: 1990-2016 жылдар
Йеменнен эмиграцияның үшінші толқыны ХХ ғасырдың аяғында, Адам құқықтары жөніндегі белсенді және профессор, 1988 жылы Йемендегі еврейлердің қайта өрлеуі үшін халықаралық коалицияның (ICROJOY) негізін қалаушы Хайим Тавильдің араласуымен басталды. Тавиль Йеменнен 23 жыл ішінде көшіп келген алғашқы еврейді алып шығуда маңызды рөл атқарды, ол 1990 жылдың қыркүйегінде Израильге аяқ басты. 1992 жылы оның соңынан басқа отбасылар келді, 1993 және 1994 жылдар аралығында еврей отбасыларының ең көп бөлігі Израильге келді. Бұл жаңа Йемендік еврей иммигранттары негізінен Реховот (Ошиот), Ашкелон және Бер-Шевада қоныстанды. 1995 және 1996 жылдары басқа отбасылар келді. 1992 жылдың тамызынан 1993 жылдың 17 шілдесіне дейін 246 еврей Йеменнен Германия арқылы, ал кейбіреулері АҚШ арқылы Израильге көшіп келді. Байт-Хараш қаласында (Райдадан 2 км қашықтықта) шағын еврей қауымы өмір сүрді. Олардың раввині, жұмыс істейтін синагогы және миквесі болды. Сондай-ақ, олар Моссиде (Нью-Йорк) Сатмарға қарасты хасидтік ұйым қаржыландыратын ұлдар ешивасы мен қыздар семинариясы болды. Қалада ешива болды, оны да Сатмарға тиесілі ұйым қаржыландырады. Йеменде әлі күнге дейін өмір сүріп жатқан еврейлер үшін соңғы жылдары жағдайдың жауыздығына қарамастан, Йеменнің қауіпсіздік күштері еврейлерді өз қалаларында қалуға көндіру үшін көп күш салды. Алайда бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, сондықтан билік еврейлерге қауіпсіз аймақтарда баспана жалға алу үшін қаржылай көмек беруге мәжбүр болды. Эмиграцияға ресми тыйым салғанға қарамастан, көптеген йемендік еврейлер 2000 жылдары Израильге, АҚШ-қа және Ұлыбританияға көшті. Олардың көбісі сол жерге зерттеуге барған еді, бірақ қайтып оралмаған. 2004 жылы Йеменнің солтүстігінде шииттер көтерілісі басталғанға дейін Санада еврейлер мүлдем болмаған. 2006 жылы Йеменде мұсылман еркегін қабылдамаған еврей әйелін ұрлап алып, оған тұрмысқа шығуға мәжбүрлеп қана қоймай, ислам дінін қабылдауға да мәжбүр еткені туралы хабар тарады. Хуситтер 2007 жылы еврей қауымын тікелей қорқытты, бұл президент Салехтың үкіметін оларға Санаға баспана беруге итермеледі. 2010 жылы 700-ге жуық еврейлер елордада үкімет қорғауында өмір сүрді. 2008 жылдың желтоқсан айында 30 жастағы еврей тілі мұғалімі және Рейдадан келген қосалқы малшы Моше Яиш аль Нахариді Йеменнің әуе күштері МиГ-29 ұшқышы болған Әбдел-эль-Азиз-эль-Абади атып өлтірді. Абади Раида базарда Нахаримен кездесіп, "Иудейлер, ислам хабарын қабыл алыңдар!" деп айқайлап, АК-47 мылтығымен оқ ашты. Нахари бес рет атылып, қайтыс болды. Сұрау салғанда Абади өзінің қылмысын мақтанышпен мойындап, "бұл еврейлер ислам дінін қабылдауы керек" деп мәлімдеді. Абади екі жыл бұрын әйеліне қол жұмсап өлтірген, бірақ ол түрмеден құтылу үшін оның отбасына өтемақы төлеген. Сот Абадидің психикалық жағдайы тұрақсыз деп тапты және оған тек айыппұл төлеуге бұйырды, бірақ апелляциялық сот оны өлім жазасына кесті. Әл-Нахаридің өлтірілуінен кейін еврей қауымы ислам экстремистерінен жеккөрушілік хаттар мен телефон арқылы қауіп-қатерлер келіп түскенін айтып, өздерінің қауіпсіз еместігін білдірді. Ондаған еврейлер өлімге ұшырауы мүмкін деген қауіп-қатерлер туралы айтып, зорлық-зомбылықпен қиналғандарын айтты. Нахаридің өлтірілуі мен антисемиттік қысымшылықтың жалғасуы Рейданың басқа 20 еврей тұрғынын Израильге көшіп кетуге итермеледі. 2009 жылы Нахаридің бес баласы Израильге көшіп барды, ал 2012 жылы оның әйелі мен тағы төрт баласы Йеменде қалып, Абадидің сотында куәгер болды. 2009 жылдың ақпан айында Йемендегі 10 еврей Израильге көшіп келді, ал 2009 жылдың шілдесінде үш отбасы, яғни барлығы 16 адам, соған ілесіп кетті. 2009 жылдың 31 қазанында The Wall Street Journal 2009 жылдың маусым айында Йеменде 350-ге жуық еврей қалды, ал 2009 жылдың қазанында 60-ы АҚШ-қа көшіп кетті, ал 100-і соған ілесуді қарастырып жатыр деп хабарлады. Би-би-сидің бағалауы бойынша, бұл қауымның саны 370-ке жетіп, азайып барады. 2010 жылы 200 Йемендік еврейге Ұлыбританияға көшіп келуге рұқсат етілетіндігі туралы хабарланды. 2012 жылдың тамызында Санадағы еврей қауымының жетекшісі Ахарон Зиндани базарда антисемиттік шабуыл кезінде пышақталып өлтірілді. Кейіннен оның әйелі мен бес баласы Израильге көшіп, еврей агенттігі мен Израиль Сыртқы істер министрлігінің көмегімен оның денесін Израильге жерлеу үшін алып кетті. 2013 жылдың қаңтар айында 60 йемендік еврейлер тобының құпия операция барысында Израильге көшіп келгені туралы хабарланды. Олар Катардан ұшақпен Израильге…
Йемендегі азаматтық соғыс
2015 жылдың 11 қазанында Ликудтан депутат Аюб Кара Йемендегі еврей қауымының өкілдері оған хуситтер басқаратын Йемен үкіметі елден кетуді немесе ислам дініне өтуді талап еткенін айтқандарын мәлімдеді. Бұрынғы президент Әли Абдулла Салехтің партиясының өкілі бұл хабарламаны жоққа шығарды. 2016 жылдың 21 наурызында 19 йемендік еврей Израильге құпия операция арқылы жеткізілді, нәтижесінде Йеменде шамамен 50 еврей қалды. 2016 жылдың 7 маусымында Йеменде Тораны контрабандалық жолмен шығаруға көмектескені үшін тұтқындалған еврейлер босатылды. 2017 жылдың мамырында Йемендегі "Мона Релиф" (Йемендегі гуманитарлық көмек және даму ұйымы) Санадағы еврей қауымының 86 мүшесіне көмек көрсетті. 2018 жылдың шілдесінде йемендік раввинмен сұхбаттасқанда, ол Йемендегі соңғы соғысқа дейін олармен өте жақсы қарым-қатынаста болғандарын айтты, бұл соғыс Йемендегі барлық қауымдарға әсер етті. Сондай-ақ, йемендік еврейлер Йеменнен кетпеуі керек екенін және соғыс аяқталғаннан кейін мыңдаған йемендік еврей Йеменге оралады деп сендіреді. 2019 жылы "Мона Релиф" веб-сайты (25 ақпан) былай деп хабарлады: "Мона Релифтің Санадағы тобы бүгін Йемендегі еврей азшылықтарына ай сайынғы азық-түлік пакеттерін жеткізді. Мона Релиф 2016 жылдан бері елордадағы еврей қауымына азық-түлікпен қамтамасыз етіп келеді. Бүгінгі жобамыз indiegogo платформасындағы онлайн-қор жинау науқаны арқылы қаржыландырылды". 2020 жылдың наурызынан бастап Адендегі еврей зираты қиратылды. 2020 жылдың 28 сәуірінде Йемен министрі Моаммер әл-Ириани Йемендегі соңғы 50 еврейдің тағдыры белгісіз екенін мәлімдеді. 2020 жылғы Дүниежүзілік халық санағында Йеменде еврей халқының саны көрсетілмеген. 2020 жылдың 13 шілдесінде хуситтер Йемендегі соңғы еврейлерді Хариф ауданынан ұстап алғаны туралы хабар тарады. 2020 жылдың шілдесінде Йемендегі еврейлер туралы соңғы мәліметтерде "Мона Релиф" өз веб-сайтында 2020 жылдың 19 шілдесінде Йемендегі еврей халқының Санада "бірнеше" ғана еврей бар екенін хабарлады. Йемендік басылымдардың 2020 жылдың шілдесінде жариялаған мәліметтеріне сәйкес, соңғы екі еврей отбасы хушиттер бақылайтын аймақтардан депортацияны күтіп отырды, бұл Йеменді қазіргі тарихында алғаш рет еврейлерден толықтай бос қалдырады, Санадағы Сүлеймен Мұса Салем мен Сүлеймен Яхья Хабибтің отбасы және 2007 жылы хушиттер оларға шабуыл жасап, үйлерін тонағаннан кейін АҚШ елшілігінің жанындағы Қорғаныс министрлігіне тиесілі кешенге көшіп кеткен Салем Мұса Марабидің отбасы ерекшелік құрады. Басылымдарда айтылғандай, бір еврей әйел ағасымен бірге Раида ауданында, ал бір ер адам әйелімен бірге Сана облысының Архаб ауданында тұрады. Бір дереккөз: "Қазіргі уақытта хушиттердің қалған еврейлерді депортациялауға және олардың мүліктерін нақты бағамен сатуларына кедергі келтіруге тырысып жатқаны анық. Халықаралық қауымдастық пен жергілікті және халықаралық құқық қорғау ұйымдарының осы мәселеге үнсіздік танытуына таңғалуға болады". 2020 жылдың тамызында Йемендегі шамамен 100 еврейдің 42-сі БАӘ-ға көшіп кетті, ал қалғандары да кетеді деп күтілуде. 2020 жылдың 10 қарашасында АҚШ Мемлекеттік департаменті Йемендегі соңғы еврейлердің бірі Леви Салем Муса Мархабиді дереу және шартсыз босатуға шақырды. Баспасөз хабарламасында Мархаби 2019 жылдың қыркүйегінде сот оның босатылуын бұйырғанға қарамастан, төрт жылдан бері хушиттердің қолында заңсыз түрде ұсталып отырғаны айтылды. 2020 жылдың желтоқсанында Израиль раввині БАӘ-ға қашып келген Йемен еврейлерін аралады. 2021 жылдың 28 наурызында хушиттер 13 еврейді Йеменнен кетуге мәжбүр етті, нәтижесінде Йеменде 10-нан кем еврей қалды. The Jerusalem Post басылымы Йемендегі қалған еврей халқының төрт қарт еврейден тұратындығын, бұл ежелгі заманнан бері келе жатқан қауымның үздіксіз болуын тоқтатқанын хабарлады. 2021 жылдың желтоқсанында Йемендегі еврейлер Ханука жиынтығын алды. 2022 жылдың наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымы Йеменде тек бір еврей (Леви Салем Мархаби) бар екенін хабарлады.
As of March 2020, the Jewish cemetery in Aden was destroyed. On April 28, 2020, Yemenite Minister Moammer al Iryani remarked the fate of the last 50 Jews in Yemen is unknown. A 2020 World Population Review with a Census of Jewish population by country has no listing of any Jews in Yemen. On July 13, 2020, it was reported that the Houthi Militia were capturing the last Jews of Yemen of the Kharif District. In their last mention of the Jews in Yemen in July 2020 the Mona Relief reported on their Website that as of July 19, 2020, of the Jewish Population in Yemen there were only a "handful" of Jews in Sana'a. According to Yemeni publications published in July 2020, the last two Jewish families were waiting for deportation from the areas controlled by the Houthis, which would make Yemen, for the first time in its modern history, devoid of Jews, with the exception of the families of the brothers Suleiman Musa Salem and Sulaiman Yahya Habib in Sana'a and the family of Salem Musa Mara'bi who moved to the complex owned by the Ministry of Defense near the U. S. embassy in 2007 after the Houthis assaulted them and looted their homes. The publications said that a Jewish woman lives with her brother in the Rayda district and a man and his wife live in the Arhab district of the Sana'a governorate. A source said, "It is now clear that the Houthis want to deport the rest of the Jews, and prevent them from selling their properties at their real prices, and we are surprised that the international community and local and international human rights organizations have remained silent towards the process of forced deportation and forcing the Jews to leave their country and prevent them from disposing of their property. In August 2020 of an estimated 100 or so remaining Yemen Jews, 42 have migrated to UAE and the rest would also leave. On November 10, 2020, the U. S. State Department called for the immediate and unconditional release of Levi Salem Musa Marhabi, one of the last remaining Yemenite Jews in Yemen. A press statement said Marhabi has been wrongfully detained by the Houthi militia for four years, despite a court ordering his release in September 2019. In December 2020 an Israeli Rabbi visited the Yemenite Jews who escaped to the UAE. On 28 March 2021, 13 Jews were forced by the Houthis to leave Yemen; less than 10 Jews still resided in Yemen. The Jerusalem Post reported that the remaining Jewish population in Yemen consists of four elderly Jews, ending the continuous presence of a community that dated back to antiquity. In December 2021 the Jews of Yemen received Hanukkah kits. In March 2022 the United Nations reported there is just one Jew in Yemen (Levi Salem Marhabi).
Оқиғалар шегі
628 немесе 463 ж.ж. Дәстүрге сәйкес, еврейлер бірінші ғибадатхананың қирауына дейін 42 жыл бұрын Йеменде қоныстанды. 68 ж. Иосиф Флавийдің айтуынша, Екінші ғибадатхананың қирауы кезінде еврейлердің диаспорасы Парфияда (Персия), Вавилонияда (Ирак) және Арабияда, сондай-ақ Евфраттың арғы жағында және Адиабенде болған. Иосиф Флавий өзінің сөзінде, ол «ең алыс араптарға» қирау туралы хабарлаған. Осы еврейлер Йемен еврейлерінің ата-бабалары деп есептеледі. 250 ж. Йеменнен (Химяр) еврей ақсақалы Рабби Йехуда Ха Нассинің жерленген жері Бейт Шеаримге жерлеуге әкелінді. 390 ж. Химярит патшасы Абу Кариб яһуди дініне кірді. 524 ж. Юсуф 'Асар Ятхар, ислам дәстүрінде Дху Нувас деп те аталатын еврей патшасы, Наджран қаласын қоршап алып, басып алды. 1165 ж. Бенжамин Тудела өзінің «Бенжамин Туделаның саяхатында» екі еврей бауырды атап өтеді, біреуі Тильмаста (яғни Йеменнің Саада) тұрады, олардың тегі Дәуіт патшаға дейін жетеді. 1174 ж. Маймонид Йемен еврейлеріне арналған «Иггерет Теман» (Еменге хат) жазады. 1216 ж. Йемен еврейлері халахаға қатысты рабби Ибрахим бен Маймонидке он үш сұрақ жібереді. 1346 ж. Рабби Ехошуа Ханагид Йемендегі еврей қауымының басшысы рабби Давид б. Амрам аль Аденимен хат алмасады, олардың арасында 100-ден астам сұрақтар мен жауаптар алмасылады. 1457 ж. Имам Әл Мутавахкил әл Мутахар мен Аз Зафир Әмір I бин Тахир арасындағы соғыстан кейін Санадағы ескі синагог қирады. 1489 ж. Иерусалимде болған рабби Обадия ди Бертинора Йеменнен келген еврейлермен кездеседі. 1567 ж. Захария (Яхья) әл-Дахри Сафедте рабби Жозеф Кароның ешивасына барып қайтады. 1666 ж. (Ар. al 'amā'im) туралы үкім шығарылды, онда еврейлерге қалпақ (pl. amā'im) киюге тыйым салынды. 1679–80 ж. Мавза жер аударылуы болды. 1724 ж. Йеменде үлкен ашаршылық болды, көптеген кедей еврейлер исламға көшті. 1761 ж. Имам Әл-Махди Аббас Санадағы он екі синагогты қиратты. 1763 ж. Карстен Нибур Йеменге сапар шегіп, Йемендегі еврейлермен болған кездесуін «Арабияға және басқа көрші елдерге саяхатты сипаттау» кітабында баяндайды. 1805 ж. Рабби Ихия Салех (Махриц), емендік атақты ғалым, заңгер және еврей заңдарының сарапашысы қайтыс болды. 1859 ж. Яков Сафир Йеменге сапар шегіп, Йемендегі еврейлермен болған кездесуін «Even Sapir» кітабында баяндайды. 1882 ж. Йеменнен еврейлердің алғашқы қазіргі заманғы жаппай көшіп кетуі болды, олар Қызыл теңізден өтіп, Мысыр арқылы Жерорта теңізіне Яффа портына, содан кейін Иерусалимге жаяу жүрді. Бұл көшіп-қонуға халық арасында «а'алех бетамар» (дәл айтқанда, «мен құрма ағашына шығамын») деген есім берілді. «Бетамар» (בתמר) еврей сөзінің сандық мәні 642-ге тең, олар оны «мен жылдың [5]642-сінде (мыңжылдықсыз қысқартылған) көтерілемін» деп түсіндірді, яғни 1882 ж. 1902 ж. Рабби Ихия Ицхак Халеви Сана судьясы және сотының төрағасы болып тағайындалды. 1907 ж. Палестинаның Осман үкіметі йемендіктерді тәуелсіз қауым ретінде мойындады (Ашкенази және Сефарадим тәуелсіз қауымдар сияқты); Йеменнен көшіп кетудің екінші толқыны (Саада және Хайдан аш Шам аймақтарынан) болды. 1909 ж. Йеменде өлтірілген неміс еврей фотографы Германн Бурхарт. 1910 ж. «Альянс Исраэлит Универсельдің» елшісі Йомтоп Семах Йеменде мектеп ашу мүмкіндігін зерттейді. 1911 ж. Сионисттік елші Шмуэль Варшавский (кейін Шмуэль Явнеели деп аталды) Йеменге жіберілді және 2000-ға жуық Йемен еврейін Эрец Израильге алия жасауға көндірді. 1911 ж. Осман Палестинасының бас раввині Ибраһим Исхақ Кук Йемендегі еврей қауымының басшыларына жиырма алты сұрақ қояды. 1912 ж. Йеменнен көшіп-қонудың үшінші толқыны болды (1914 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жалғасты). 1927 ж. Йемендегі Сана еврей қауымының генизасында Натан бен Абрахамның 11 ғасырдағы Мишнаға түсіндірмесін қамтитын қолжазба табылды. 1949 ж. Имам Ахмад Йеменнен кетуге ниеттенген кез келген еврейге рұқсат берілетінін жариялады. 1949–50 ж. «Бөркіт қанаты» операциясы (кейде «Сұмдық кілем» операциясы деп те аталады) 48000-ға жуық Йемен еврейін Израильге жеткізді.
Діни топтар
Йемендік яһудилердің үш негізгі тобы – балади, шами және маймонидеандар немесе «рамбамистер». Сонымен қатар, «Рехабиттер» – Сана қаласында 1839 жылы пастор Жозеф Вольф тапқан, кейіннен полковник Чарльз Стоддарт пен капитан Артур Коноллиді құтқару үшін Бухараға барған, өздерін Жонадабтың ұрпақтары деп санайтын тайпа. Бұл топтар арасындағы айырмашылықтар негізінен Маймонидтің еңбектеріне негізделген түпнұсқа йемендік дәстүрдің және 17-шы ғасырдан бастап күшті ықпал еткен Зохар мен Исаак Лурия мектебіндегі каббала дәстүрінің әсеріне байланысты. Балади яһудилері (арабша balad, ел) әдетте Рамбамның (Маймонидтің) заңдық үкімдерін, оның «Мишне Тора» еңбегінде жазылғандай, ұстанады. Олардың діни рәсімдерін Махариц (Морейну Ха Рав Ихия Цалах) деген раввин әзірледі, бұл Маймонидтің бұрынғы жақтастары мен мистик Исаак Лурияның жаңа жақтастары арасындағы дауды шешуге тырысты. Ол негізінен йемендіктердің ескі дәстүріне сәйкес келеді, тек Аридің (Лурияның) әдеттеріне бірнеше жеңілдіктер жасалған. Балади яһудисі каббаланы діни тұрғыдан қабылдауы мүмкін немесе қабылдамауы мүмкін: егер ол қабылдаса, Лурияның әрбір яһуди өзінің ата-бабаларының дәстүрін ұстану керек деген кеңесін өзіне басшылық етуші деп санайды. Шами яһудилері (арабша ash Sham, солтүстік, Ұлы Сирияны, соның ішінде Израильді білдіреді) – Сефард/Мизрахи рәсімдерін және раввиндік биліктің желілерін қабылдағандарды көрсетеді. Олар 17-шы және 18-шы ғасырлардың соңында елшілер мен саудагерлер арқылы Израиль мен Сефард диаспорасынан әкелінген жаңа, арзан, жинақталған сидурларға (дұға кітаптарына) тап болғаннан кейін мұндай өзгеріске ұшырады. «Жергілікті раввиндік басшылық жаңа нұсқаларға қарсылық көрсетті. Дегенмен, жаңа дұға кітаптары кеңінен қабылданып алынды». «Рамбамистер» – Дор Дайм қозғалысының жақтастары немесе оның ықпалында болғандар, және Маймонид жинаған Талмуд заңдарының қатаң жақтастары, яғни «Рамбам». Олар балади яһудилерінің бір тармағы ретінде қарастырылады және балади дәстүрін өз таза түрінде сақтап қалғанын мәлімдейді. Олар, әдетте, Зохар мен Луриан каббаласын мүлдем қабылдамайды. Олардың көптегені «рамбист» деген терминге қарсы. Олардың пікірінше, олар тек Тораның ең көне сақталуын ұстанады, ол (олардың зерттеулеріне сәйкес) «Мишне Тора» кітабында жазылған.
Мектеп реформасы туралы дау (Дор Даим мен Икшим)
19 ғасырдың соңында Йемендегі яһудилерге шетелден жаңа идеялар жетіп келді. Еврей тіліндегі газеттер келе бастады, сондай-ақ әскер мен үкімет шенеуніктерімен сауда жасау үшін Осман империясының түрлі провинцияларынан Йеменге келген сефард яһудилерімен байланыс дамыды. Әсіресе екі яһуди саяхатшысы – француз білімі алған яһуди шығыстанушысы Джозеф Халеви мен австриялық яһуди астрономы және араб тілі маманы Эдуард Глассер, жас йемендік яһудилер тобына зор әсер етті, олардың ішіндегі ең көрнектісі рабби Ихия Кафих болды. Халеви мен Глассермен байланыс нәтижесінде Кафих білім беру жүйесіне заманауи мазмұн енгізді. Кафих жаңа мектеп ашып, дәстүрлі пәндермен қатар арифметика, еврей және араб тілдерін, сондай-ақ екі тілдің грамматикасын оқытуды енгізді. Оқу бағдарламасына табиғаттану, тарих, география, астрономия, спорт және түрік тілі сияқты пәндер де кірді. 1912 жылы Зохар әдебиетіне байланысты Дор Даим мен Икшим арасындағы дау басталды, бұл Санадағы яһуди қауымын қоздырып, оны 1940 жылдардың соңына дейін жеке қоғамдық институттарды сақтайтын екі қарсыласты топқа бөліп жіберді. Рабби Кафих және оның достастары «Дор Даим» («білім ұрпағы») деп аталған Маймонидтер тобының жетекшілері болды. Олардың мақсаты – йемендік яһудилерді 17 ғасырға дейінгі Йеменде болған иудаизмді түсінудің Маймонидтік әдісіне қайтару еді. Испания мен Португалия яһудилеріне (Батыс сефард яһудилері) ұқсас, Дор Даим эзотерикалық мистика кітабы Зохарды қабылдамады. Олар Зохарға негізделген Кабаланың иррационалды, жат және иудаизмнің шынайы ақылға қонымды табиғатына қайшы келетін деп санады. 1913 жылы, раввин Кафихтың, жаңа яһуди мектебінің директоры және Осман билігімен тығыз байланыста болған, жеткілікті саяси қолдауға ие болған кезде, Дор Даим өз көзқарасын жариялады және бүкіл қауымды оны қабылдауға көндіруге тырысты. Қауымның Дор Даимға жат элементтері көпшілігі Дор Даимнің идеяларын қабылдамады. Оппозиция, Икшим, оның басшысы раввин Ихия Исақ, Хакам Баши, қабылданған дәстүрлерден және Зохарды оқудан бас тартты. Иқшимнің рабби Кафихқа қарсы күресіндегі мақсаттарының бірі – оның заманауи түрік яһуди мектебі болды.
Білім
Йемендегі еврей әкелері үшін балаларының білімі ең маңызды мәселе болды. Олар, әдетте, балаларын ерте жастан бастап Тораның бөліктерін оқуға жіберді, көбінесе бұл оқу жергілікті ұстаздың жетекшілігімен жүзеге асырылды. Көп жағдайда, оқу ұстаздың үйінде өтті. Ұстаздың өзінің кәсібімен (шебер тігінші, тоқымашы және т.б.) айналысып, бір мезгілде шәкірттеріне сабақ беруі де жиі кездесетін жағдай еді. Барлық оқу қасиетті мәтіндерді жатқа айтудан және жаттаудан тұрды. Осы шәкірттердің ең қабілеттілері ересек болғаннан кейін, жоғары еврей білімін алуға тырысты, бұл көбінесе Шехита (діни қағида бойынша мал сою) жайын зерттеуді және үй малын союға құқық беру үшін білікті ұстаздан лицензия алуды қамтыды.
Йемендік еврейше
Йемендік еврей тілін ғалымдар зерттеді, олардың көпшілігі оның ең көне фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерін қамтиды деп санайды. Йемендік еврей тілінің екі негізгі айтылуы бар, көптеген ғалымдар оларды Киелі кітаптағы еврей тілінің ең дәл қазіргі заманғы түрі деп есептейді, бірақ техникалық тұрғыдан Йеменнің аймақтарына қатысты барлығы бес түрі бар. Йемендік диалектіде барлық еврей әріптерінің әрқайсысы ерекше дыбыс береді, sāmeḵ және śîn әріптерінен басқа, олардың екеуі де бірдей айтылады. Көпшілік қолданатын Санаани еврей тілінің айтылуы Саадия Гаоннан жанама сынға ұшырады, себебі ол еврей әріптері мен гуфты қамтиды, олардың дұрыс емес екенін ол мәлімдеген. Йемендік ғалымдардың, мысалы, рабби Ратзон Аруситің пікірінше, мұндай көзқарас Саадия Гаонның сөздерін дұрыс түсінбеу болып табылады. Раввин Мазуз бұл гипотезаны Джербан (Тунис) еврей диалектісінде қолданылатын гимель және куф әріптері арқылы түсіндіреді, олар Джерба араб диалектінде басқа ұлт өкілдерімен сөйлескенде гвф және гуф әріптеріне ауысады. Яһуди ұлдары үш жасынан бастап еврей тілін үйренсе де, ол негізінен діни және ғылыми тіл ретінде қолданылды. Күнделікті өмірде Йемендік яһудилер аймақтық яһуди-араб тілінде сөйледі.
Йемендік еврей әдебиеті
Йемендегі ең көне қолжазбалар – еврей Киелі кітаптарының қолжазбалары. Ең көне мәтіндер 9 ғасырдан басталады, олардың әрқайсысында қысқаша мазореттік кіріспе бар, ал көптегенде арабша түсіндірмелер кездеседі. Йемендік яһудийлер Саадия Гаон, Раши, Кимхи, Нахманид, Йехуда ха-Леви және Исаак Араманың еңбектерімен таныс болды, сонымен қатар өздерінен де бірқатар түсіндірушілер шықты. 14 ғасырда Натанаэль бен Исаия Киелі кітапқа араб тілінде түсіндірме жазды; 15 ғасырдың екінші жартысында Саадия бен Давид әл-Адени Леуіліктер, Сандар және Ережелер кітаптарына түсіндірме жазды. Ыбраһим бен Соломон Пайғамбарлар туралы жазды. Йемендегі мидраш жинақтарының арасында Давид бар Амрам әл-Аденидің «Мидраш ха-Гадоль» еңбегін атауға болады. 1413-1430 жылдары дәрігер Яхья Захария б. Соломон «Мидраш ха-Хефец» атты жинақ жазды, оған Тора, Естелік әндері, Естер кітабы және Еврей Киелі кітабының басқа да бөлімдері кірді. 1484-1493 жылдары Давид әл-Лавани өзінің «Мидраш әл-Ваджиз әл-Муғни» еңбегін жазды. 1380 жылы Йеменде көшірілген Маймонидтің «Аң-таң болғандарға жол көрсетуші» кітабының ең көне толық еврей-араб тіліндегі көшірмесі Үндістан кеңсесінің кітапханасынан табылды және 1992 жылы Британ кітапханасының қорына қосылды. Испан мектебінің үлгісімен еврей және араб тілінде гимндер жазған йемендік ақындардың арасында Захария (Яхья) әл-Дахири және Шабази әулетінің мүшелерін атауға болады. Әл-Дахиридің «мақама» деп аталатын поэзиялық жанрды қолданатын еңбегі, Харириден шабыттанған стильде 1573 жылы «Сефер ха-Мусар» деген атпен жазылды. Бұл еңбекте автор 45 тарауда Үндістан, Ирак, Түркия, Сирия, Израиль және Египет елдеріне жасаған саяхаттарын, соның ішінде раввин Йосеф Кароның Сафедтегі оқу ордасын сипаттайды. Философиялық жазушылар: Саадия б. Жәбец және Саадия б. Масуд, екеуі де 14 ғасырдың басында; Ибн әл-Хавас, рифмаланған прозада жазылған диалог түріндегі трактаттың авторы, оны автор «Йемен гүлі» деп атады; Хасан әл-Дамари; және Йосеф ха-Леви б. Йефес, ол «Нер Йисраэль» (1420) және «Китаб әл-Масаха» атты философиялық трактаттарды жазды.
Ерлер киімдері
Йеменде үйленген яһуди еркек киетін дәстүрлі киім – түбік пен халат, соңғысы орталық қалпақпен жасалған. Бас раввин және ғалым раввин Йосеф Кафих, олардың халаттарын қалай орағанын сипаттап, кейде халатты адамның басына орап киетінін немесе жартылай ғана басына жабатынын айтты. Неміс этнографы Эрих Брауэр (1895–1942) еврейлер мен бейеврейлердің киімдерінің айырмашылығын сипаттап, айырмашылықтар тек сыртқы киімдерінде ғана, ал ішкі киімдерінде емес екенін атап өтті. Ол сондай-ақ былай деді: Йемендік яһудилер (Емендегі арабтар сияқты) шалбардың орнына жамбасқа (белге) оралатын мазар деп аталатын мата киеді. Сапирдің (Якуб Сафир) келтірген фūṭa сөзін Адендегі яһудилер де, Йемендегі арабтар да [осы киімге қатысты] қолданады. Мазар – қара көк түсті мақтадан жасалған бір бөлік, ол белге бірнеше рет оралады және матадан немесе былғарыдан жасалған белбеумен бекітіледі. Мазардың ұзындығы тек тізеге дейін болуы керек. Сондықтан бүгінде йемендіктер мазардың астына қысқа шалбар, яғни сируал киеді. Мазардың үстінен мойнынан жабылатын көк жейде киіледі. Егер жейде түрлі-түсті, жолақты болса, онда оны тахтани дейді, яғни «төменгі» деген мағынаны білдіреді. Егер ол бір түсті болса, онда оны антари дейді. Соңында, мазар мен антариден жоғары киілетін сыртқы киім – қара көк мақтадан жасалған туника (арабша: gufṭān немесе kufṭān). Туника – алды толық ашық, мойнында бір түймесі бар, тізеге дейін жететін көйлек сияқты киім. Яһудилерге туниканың үстінен белбеу киюге тыйым салынған. Бұрын Йеменде яһудилерге көк түстен басқа түстерді киюге рұқсат етілмейтін, бұл заң мемлекет тарапынан таңылған. Якуб Сафирдің (1859) заманында олар «толық қара» сыртқы киім киетін. 1763 жылы неміс-даниялық саяхатшы Карстен Нибур Йеменге келгенде көк туника кигенді тек еврей сарай адамы, министр және ханзада Салим б. Ахарон Ираки Ха Кохенді көрді. Ол екі патшаның қызметінде жиырма сегіз жылдан астам уақыт болды. Йемендіктердің дәстүрлі таллиті – қара немесе қоңыр түсті жұқа жүннен немесе ешкінің түгінен жасалған ұзын таллит, оны шәмлә дейді, бірақ ол тек яһудилерге ғана тән емес. Мұсылмандар да күннен немесе жаңбырдан қорғану үшін осындай жамылғы киеді. Алайда, яһуди киімдерінде міндетті түрде шұлықтар болады. Мұндай киімді тек намаз оқу кезінде ғана емес, күні бойы киеді. Кейіннен Еуропадан әшекейлі қара-ақ жолақты шальдар әкелінді, оларды Йемендегі яһудилер ерекше жағдайларда және сенбі күні киеді. Кішкентай таллит (ṭallīt kaṭan) Аден арқылы Еуропадан Йеменге әкелінді, оны негізінен раввиндер мен білімді адамдар киеді. Кейбір жағдайларда тегі ата-бабаларының физикалық ерекшеліктерінен алынған. Кейбір отбасылар испандық тегін сақтайды, мысалы, Медина және Гийят. Израильге көшкеннен кейін кейбір есімдер өзгертілді. Мысалы, бұрын Радха (иудей арабша: רצ'א) тегі болғандар Ратзон (ивритше: רצון) тегіне ауыстырды, себебі бұл сөздің арабша мағынасының тікелей аудармасы, ал басқалары есімдерін еврейше дыбыстайтын етіп өзгертті, мысалы, Аль Надаф (мағынасы – «жастық толтырушы», «мақта талқандаушы») есімін Надавқа («жомарт») ауыстырды, ал 'Урқаби (Йемендегі бір жердің атымен аталған) есімін Арговқа ауыстырды; немесе Шехиб (иудей арабша: שחב), «даусы қарлы» деген мағынаны білдіретін есімді Шевахқа («мақтау») ауыстырды, соңғы екі әрпін ауыстыру арқылы.
Instead of trousers, the Yemenite Jews (as well as Yemen's Arabs) carry a piece of cloth worn around the hip (loincloth), called maizar. The expression fūṭa, quoted by Sapir (Jacob Saphir), is used [for the same piece of clothing] by the Jews in Aden and partly also by Arabs from Yemen. The maizar consists of one piece of dark blue cotton that is wound a few times around the waist and which is held up by a belt made of cloth material or leather. The maizar is allowed to reach down to the knees only. Today, the Yemenites will, therefore, wear [underwear made like unto] short length trousers, called sirwāl, [instead of the traditional loincloth beneath their tunics]. A blue shirt that has a split that extends down to the waistline and that is closed at neck level is worn over the maizar. If the shirt is multicolored and striped, it is called tahṭāni, meaning, 'the lower.' If it is monochrome, it is called antari. Finally, the outer layer of clothing, worn over the maizar and antari, is a dark blue cotton tunic (Arabic: gufṭān or kufṭān). The tunic is a coat like garment that extends down to the knees which is fully open in the front and is closed with a single button in the neck. Over the tunic, the Jewish people were not allowed to wear a girdle. As noted, some of the men's dress codes were forced upon them by laws of the State. For example, formerly in Yemen, Jews were not allowed to wear clothing of any color besides blue. Earlier, in Jacob Saphir's time (1859), they'd wear outer garments that were "utterly black." When German Danish explorer, Carsten Niebuhr, visited Yemen in 1763, the only person he saw wearing the blue colored tunic was the Jewish courtier, the Minister and Prince, Sālim b. Aharon Irāqi Ha Kohen, who served under two kings for a period of no less than twenty eight years. The traditional Yemenite tallīt is a full length tallīt made from fine wool or goat's hair of a single black or brown color, called šämläh, but it was not unique unto Jews alone. Muslims would also wear similar items of covering, to protect them from the heat or rain. Jewish garments, however, bore the ritual fringes prescribed for such garments. The wearing of such garments was not unique to prayer time alone, but was worn the entire day. Later, decorative black and white striped shawls were imported into the country from Europe, and which were highly valued by the Jews of Yemen who wore them on special occasions and on the Sabbath day. The small tallīt (ṭallīt kaṭan) was introduced into Yemen via Aden from European centers, and principally worn by rabbis and educated persons. In some cases, surnames are derived from a certain physical characteristic of one's distant ancestor. Some families bear original Spanish surnames, such as Medina and Giyyat. Some names went through additional changes upon emigration to Israel. For example, some who formerly bore the surname of Radha (Judeo Arabic: רצ'א) have changed their surname to Ratzon (Hebrew: רצון), the Hebrew being the direct translation of the word's meaning in Arabic, while yet others have simply changed their names to a more Hebraicized sound, such as the surnames of Al Nadaf (lit. a stuffer of cushions; carder of cotton), which was later changed to Nadav ("generous"), and 'Urqabi (so named from a locality in Yemen) which was later changed to Argov; or Sheḥib (Judeo Arabic: שחב), meaning "one whose voice is hoarse," which was changed to Shevach (Hebrew: שבח), meaning "praise," by a reversal of the last two letters.
Отбасылық тұқымдар
Кейбір яһуди отбасылары ұрпақтан ұрпаққа жеткізілген, жартылай генеалогиялық мәліметтерге негізделген тайпалық байланыстарымен қатысты дәстүрлерді сақтап келген. Мысалы, Йемендегі кейбір яһудилер өз тегін Яһудаға, енді біреулері Буняминге, ал тағы басқалары Леви мен Рубенге дейін жегізеді. Айрықша қызығушылық тудыратын Йеменнің бір танымал яһуди отбасы өз шежіресін Яһуда ұлының ұлы Перецтің ұлы Баниге дейін жегізеді.
Израиль мәдениетімен қарым-қатынас
Израильдік Йемен яһудилері бастапқыда үстемдік құрған ашкеназдық көпшілік тарапынан өз мәдениетін сақтаудан ұсталды, соның салдарынан үйлену тойы алдында хенна қолдану дәстүрі азайды. 1970-ші жылдардың соңынан бастап Йемен яһудилерінің этникалық мұрасын құрметтеу мақсатында талқылаулар өтті, ал 2018 жылға қарай Йемен дәстүрлерінің кейбіреулері қайта жаңғырды. 1965 жылы Израиль мұражайында көрсетілген Йемендік келіншектің көрмесі – бұл оқиғаның маңызды сәті болды.
Музыка
Израильдің Мизрахи музыкасын орындаушыларының арасында йемендік яһудилер басым. Йемендік яһудилер көбінесе басқа еврей және Левант топтарында кездесетін, бірақ еврей емес йемендіктерде жоқ Батыс Еуразия митохондриялық ДНК гаплогруппаларын тасымалдайды, бұл ежелгі израильдіктердің тегін көрсетеді. Оларды еврей халқының арасында ерекшелейтін нәрсе – Сахара асты Африканың L гаплогруппаларының болуы, олар еврей емес йемендіктерде кең таралған, бірақ басқа еврей топтарында кездеспейді. Дегенмен, еврей емес йемендіктермен салыстырғанда, йемендік яһудилерде L гаплотиптерінің жиілігі мен әртүрлілігі төмен. 2011 жылы Эми Л. Нон және авторлар тобы жүргізген зерттеуде «жергілікті йемендіктердің кең ауқымда дінін өзгерткеніне аз дәлел бар» деген қорытынды жасалды. Аутосомалық ДНК бойынша йемендік яһудилер басқа еврей топтарынан едәуір ерекшеленеді. Керісінше, олар Арабия түбегіндегі еврей емес халыққа жақын. Симон Шаманың сөзіне сәйкес, израильдік генетик Батшева Бонне Тамир йемендік яһудилердің тегі Оңтүстік-Батыс Арабияға және бедуиндердің дінге өтуіне дейін жететінін анықтады. Медицинада SAMD9 (ішінде 9-ды қамтитын стерильді альфа-мотив домені) мутациясы табылды, ол сүйек сыртындағы кальцификацияны реттеуге қатысатын белокты кодтайды және еврей йемендік тегіндегі отбасыларда нормафосфатемиялық отбасылық ісікті кальциноздың себебі болып табылады.