Йемен тарихы: Ежелгі өркениеттер және «Бакытты Арабия»

Кіріспе

Йемен тарихы – Таяу Шығыстағы ең көне өркениет орталықтарының бірінде қалыптасқан мәдениеттер, оқиғалар және халықтарды сипаттайды. Йеменнің салыстырмалы түрде құнарлы жері мен ылғалды климаттағы мол жауын-шашын тұрақты халықты қамтамасыз етуге көмектесті, бұл ерекшелікті ежелгі грек географы Птолемей мойындады. Ол Йеменді «Евдаймон Арабия» (латын тіліндегі аудармасында «Арабия Феликс» деп белгілі) деп атады, яғни «бақытты Арабия» деген мағынаны білдіреді. Йемендіктер б.з.д. 12-8 ғасырларда Оңтүстік Арабия әліпбиін жасады, соның салдарынан көптеген тарихшылар ежелгі Йемен патшалықтарының барлығын осы кезеңге жатқызады. Б.з.д. 12 ғасырынан б.з. 6 ғасырына дейін Йемен алты мәдениеттің билігінде болды. Бұл мәдениеттер бір-бірімен бәсекелесіп немесе одақтасып, құнды дәмдеуіш саудасын бақылады: Маин, Қатабан, Хадрамаут, Аусан, Саба және Химяр. 630 жылы Ислам келді, және Йемен кең мұсылман әлемінің бір бөлігіне айналды.

Ежелгі тарих

Ертедегі өркениеттердің арасындағы ұзақ теңіз шекарасымен Йемен Арабия түбегінің батысында сауда-саттық тұрғысынан стратегиялық орны бар мәдениеттердің қиылысында ұзақ уақыттан бері өмір сүріп келеді. Олардың дәуіріне сәйкес ірі қоныстар Солтүстік Йеменнің тауларында б.з.д. 5000 жылдары пайда болған. Ежелгі Йемен туралы және оның қола дәуіріндегі өркениеттен саудаға бағытталған кербендік патшалықтарға қалай ауысқаны туралы аз мәлімет бар. Саба патшалығы б.з.д. 11 ғасырдан бастап құрылды. Оңтүстік Арабияда төрт ірі патшалық немесе тайпалық конфедерация болды: Саба, Хадрамут, Қатабан және Маин. Саба – бұл Киелі кітаптағы Шеба деп саналады және ең көрнекті федерация болды. Саба билеушілері «бірлікші» немесе «қасиетті патша» деген мағынаны білдіретін Мүкарриб атағын қабылдаған. Мүқарибтің рөлі – әр түрлі тайпаларды патшалық астына алып, олардың барлығына басшылық ету болды. Сабалықтар шамамен 940 жылы Марибтің Ұлы бөгетін салған. Бөгет жағажай аңғарда кез келген мезгілде пайда болатын тасқын суларға төтеп беру үшін салынған. 700 және 680 жылдар аралығында Әусан патшалығы Аденді және оның айналасын биледі. Сабалық Мүкарриб Кариб'ил Уатар I өзінің билік ету титулын патшаға ауыстырды және бүкіл Аусан аймағын жаулап алды, Сабалық билік пен аумақты кеңейтіп, Оңтүстік Арабияның көп бөлігін қамтыды. Арабия түбегіндегі судың жетіспеушілігі Сабалықтардың бүкіл түбекті біріктіруіне кедергі болды. Олар сауда жолдарын бақылау үшін түрлі колониялар құрды. Сабалықтардың ықпалының дәлелі Эритрея мен Солтүстік Эфиопияда кездеседі, онда Оңтүстік Арабия әліпбиі, діні мен пантеоны, Оңтүстік Арабия өнер және сәулет стилі енгізілді. Сабалықтар өздерінің діні арқылы өзіндік ерекшеліктерін қалыптастырды. Олар әл-Маққа құлшылық етіп, өздерін оның балаларымын деп санайтын. Ғасырлар бойы Сабалықтар Арабия түбегін Африка мүйізінен, ал Қызыл теңізді Үнді мұхитынан бөліп тұратын Баб-эль-Мандеб бойындағы сауданы басқарып келді. Б.з.д. 3 ғасырға қарай Қатабан, Хадрамұт және Маин Сабадан тәуелсіз болып, өздерін Йемен аренасында орнықтырды. Миналықтар Деданға дейін билік құрып, олардың астанасы Баракшиш болды. Сабалықтар б.з.б. 50 жылы Қатабан құлағаннан кейін Маинді қайтадан қолға алды. 25 жылы Арабия Феликске Римдік экспедиция кезінде Сабалықтар тағы да Оңтүстік Арабияда басымдықты билік құрды. Аэлий Галлға сабиялықтардың үстінен Римнің үстемдігін орнату үшін әскери жорық жүргізуге бұйрық берілді. Римдіктер Арабия Феликс немесе Йемен туралы түсініксіз және қарама-қайшылықты географиялық білімге ие болды. Кассиус Дион мен Плинийдің айтуынша, он мыңнан тұратын римдік әскер Марибке жетті, бірақ қаланы жаулап ала алмады. Стребонның Элий Галлмен тығыз қарым-қатынасы оны досының қателігін өз жазбаларында ақтауға талпындырды. Алты ай бойы олар Марибке жетіп, алпыс күн ішінде Мысырға қайта оралды. Римдіктер өздерінің жолбасшысын кінәлап, сатқын деп өлтірді. Римдіктер экспедициясына қатысты Саба жазуларында тікелей айтылған ештеңе әлі табылған жоқ. Римдіктер экспедициясынан кейін – мүмкін бұдан бұрын – ел хаосқа ұшырап, Хамдан мен Химяр атты екі клан патшалық билікке ие болды. Дху Райдан (яғни химьяриттер) өздерін Эфиопиядағы Аксуммен сабилерге қарсы одақтасты. Бакилдің басшысы және Саба мен Дху Райданның патшасы Ел Шариф Яхдиб химьяриттер мен Хабашатқа (яғни Аксумға) қарсы сәтті жорықтар жүргізді. Ел Шариф өзінің жорықтарымен мақтанып, өзінің атына Яхдиб атауын қосты, бұл «басымдаушы» дегенді білдіреді; ол жауларын кесу арқылы өлтірді. Сана оның тұсында өзінің резиденциясы ретінде Гумдан сарайыны салғанда танымал болды. Химияриттер Сананы Хамданнан 100 жылы аннексиялады. Алайда, Хашди тайпасы оларға қарсы көтеріліп, 180 жылы Сананы қайтарып алды. 275 жылы ғана Шаммар Яхриш Хадрамұтты, Наджран мен Тихаманы басып алып, Йеменді біріктіріп, Химьяриттік билікті нығайтты. Химияриттер көп тәңірлерге табынуды қабылдамай, Рахманизм деп аталатын монотеизмнің келісілген түріне берілді. 354 жылы Рим императоры Констанций II гимьяриттерді христиан дініне айналдыру үшін Теофилос атты үндідің басшылығымен елшілігін жіберді. Филосторгийдің айтуынша, жергілікті яһудилер бұл іске қарсылық көрсетті. Еврей және сабей тілдерінде Израиль халқына көмек пен күш бергені үшін билеуші үйді мақтаған бірнеше жазулар табылды. Ислам дәстүрлеріне сәйкес, Асад патша Ясриб еврейлерін қолдауға әскери экспедиция жасады. Абу Кариб Асад, жазулардан белгілі болғандай, Лакхмидтерге қарсы вассалдық Кинданы қолдау үшін Орталық Арабияға немесе Надждқа жорық жасады. Алайда, оның ұзақ билігінен Яһудизмге немесе Ясрибке тікелей сілтеме табылмады. Абу Кариб Асад 445 жылы қайтыс болды, шамамен 50 жыл билік құрды. 515 жылы Химяр діни бағыттар бойынша күрт бөлінді және түрлі топтар арасындағы ащы қақтығыс Аксумның араласуына жол ашты. Соңғы Химярит патшасы Му'ди Караб Я'фир Аксуммен еврей қарсыластарына қарсы қолдау алды. Му'ди Караб христиан болды және Византия империясының басқа араб одақтастарымен бірге Оңтүстік Ирактағы Лакхмидтерге қарсы жорық ұйымдастырды. Лакхмидтер Парсының бекінісі болды, ал Парсы христиан сияқты дінді таратуға шыдамсыздық танытты. Ма'адикарби Я'фур шамамен 521 жылы қайтыс болғаннан кейін Химярит яһуди әскербасы Дху Нувас билікке келді. Ол өзінің бақылауындағы христиандарға қарсы зорлық-зомбылық науқанына кірісті. Дху Навас Византия саудагерлерін өлімге жіберді, Зафардағы шіркеуді синагогқа айналдырып, оның дін қызметкерлерін өлтірді және басқа да жаулау актілерін жасады. Ол Моха портына қарай жорық жасап, 14 000 адамды өлтіріп, 11 000 адамды тұтқынға алды. Содан кейін ол Аксумнан көмек ағынын тоқтату үшін Баб-эль-Мандебке лагерь орнатты. Сонымен қатар, Юсуф Наджранға Шархаил Яқбул атты басқа яһуди әскербасының басшылығымен әскер жіберді. Шархаил Кинда және Мад'хиж тайпаларының бедуиндерінен күш алып, Наджрандағы христиан қауымын өлім жазасы мен яһудизмге мәжбүр ету арқылы жойды. Блэди болжайды, оның бұл науқанына Византияның еврей қауымдастықтарына қарсы зорлық-зомбылық туралы әңгімелер ықпал еткен болуы мүмкін. Христиан көздері Дху Нувасты еврей экстремисі ретінде бейнелейді, ал ислам дәстүрлерінде ол 20 000 христианды отпен толтырылған шұңқырларға тығып, тірідей өртегені айтылады. Византия императоры Юстин I Аксум патшасы Калебке «құмарлық еврейді шабуылдауға» қысым көрсеткен хат жібергені хабарланды. Эсимипайос – бұл Марибтегі ежелгі Саба сарайын өртеп, оның орнына шіркеу салғанын мақтайтын жазуда айтылған жергілікті христиан мырзасы. Наджранда ғана үш жаңа шіркеу салынды. Рим мен Византия саясатының басынан бастап Қызыл теңіз жағалауындағы биліктермен тығыз байланыс орнату болды. Олар Аксумды дінгерлеуде және оның мәдениетіне әсер етуде сәтті болды. Йеменге қатысты нәтижелер көңіл көншітпейтін болды. Абраха шамамен 555–565 ж. қайтыс болды; оның өлімі туралы сенімді деректер жоқ. Сасанид империясы 570 жылы шамамен Аденді аннексиялады. Олардың билігімен Йеменнің көп бөлігі Аден мен Санадан басқа, үлкен автономиялық құқықтарға ие болды. Бұл дәуір ежелгі Оңтүстік Арабия өркениетінің құлауын білдірді, өйткені елдің көп бөлігі 630 жылы исламның келуіне дейін бірнеше тәуелсіз кландардың билігінде болды.

With its long sea border between early civilizations, Yemen has long existed at a crossroads of cultures with a strategic location in terms of trade on the west of the Arabian Peninsula. Large settlements for their era existed in the mountains of northern Yemen as early as 5000 BC. Little is known about ancient Yemen and how exactly it transitioned from nascent Bronze Age civilizations to more trade focused caravan kingdoms. The Sabaean Kingdom came into existence from at least the 11th century BC. There were four major kingdoms or tribal confederations in South Arabia: Saba, Hadramout, Qataban and Ma'in. Saba is believed to be biblical Sheba and was the most prominent federation. The Sabaean rulers adopted the title Mukarrib generally thought to mean "unifier", or a "priest king". The role of the Mukarrib was to bring the various tribes under the kingdom and preside over them all. The Sabaeans built the Great Dam of Marib around 940 BC. The dam was built to withstand the seasonal flash floods surging down the valley. Between 700 and 680 BC, the Kingdom of Awsan dominated Aden and its surroundings. Sabaean Mukarrib Karib'il Watar I changed his ruling title to that of a king, and conquered the entire realm of Awsan, expanding Sabaean rule and territory to include much of South Arabia. Lack of water in the Arabian Peninsula prevented the Sabaeans from unifying the entire peninsula. Instead, they established various colonies to control trade routes. Evidence of Sabaean influence is found in Eritrea and northern Ethiopia, where the South Arabian alphabet religion and pantheon, and the South Arabian style of art and architecture were introduced. The Sabaeans created a sense of identity through their religion. They worshipped El Maqah and believed themselves to be his children. For centuries, the Sabaeans controlled outbound trade across the Bab el Mandeb, a strait separating the Arabian Peninsula from the Horn of Africa and the Red Sea from the Indian Ocean. By the 3rd century BC, Qataban, Hadramout and Ma'in became independent from Saba and established themselves in the Yemeni arena. Minaean rule stretched as far as Dedan, with their capital at Baraqish. The Sabaeans regained their control over Ma'in after the collapse of Qataban in 50 BC. By the time of the Roman expedition to Arabia Felix in 25 BC, the Sabaeans were once again the dominating power in Southern Arabia. Aelius Gallus was ordered to lead a military campaign to establish Roman dominance over the Sabaeans. The Romans had a vague and contradictory geographical knowledge about Arabia Felix or Yemen. The Roman army of ten thousand men reached Marib, but was not able to conquer the city, according to Cassius Dio and Pliny the Elder. Strabo's close relationship with Aelius Gallus led him to attempt to justify his friend's failure in his writings. It took the Romans six months to reach Marib and sixty days to return to Egypt. The Romans blamed their Nabataean guide and executed him for treachery. No direct mention in Sabaean inscriptions of the Roman expedition has yet been found. After the Roman expedition – perhaps earlier – the country fell into chaos and two clans, namely Hamdan and Himyar, claimed kingship, assuming the title King of Sheba and Dhu Raydan. Dhu Raydan (i. e. Himyarites) allied themselves with Aksum in Ethiopia against the Sabaeans. The chief of Bakil and king of Saba and Dhu Raydan, El Sharih Yahdhib, launched successful campaigns against the Himyarites and Habashat (i. e. Aksum), El Sharih took proud of his campaigns and added the title Yahdhib to his name, which means "suppressor"; he used to kill his enemies by cutting them to pieces. Sana'a came into prominence during his reign as he built the Ghumdan Palace to be his place of residence. The Himyarite annexed Sana'a from Hamdan c. AD 100. Hashdi tribesmen rebelled against them, however, and regained Sana'a in around 180. It was not until 275 that Shammar Yahri'sh conquered Hadramout and Najran and Tihama, thus unifying Yemen and consolidating Himyarite rule. The Himyarites rejected polytheism and adhered to a consensual form of monotheism called Rahmanism. In 354, Roman Emperor Constantius II sent an embassy headed by Theophilos the Indian to convert the Himyarites to Christianity. According to Philostorgius, the mission was resisted by local Jews. Several inscriptions have been found in Hebrew and Sabaean praising the ruling house in Jewish terms for helping and empowering the People of Israel. According to Islamic traditions, King As'ad The Perfect mounted a military expedition to support the Jews of Yathrib. Abu Karib As'ad, as known from the inscriptions, led a military campaign to central Arabia or Najd to support the vassal Kinda against the Lakhmids. However, no direct reference to Judaism or Yathrib was discovered from his lengthy reign. Abu Karib As'ad died in 445, having reigned for almost 50 years. By 515, Himyar became increasingly divided along religious lines and a bitter conflict between different factions paved the way for an Aksumite intervention. The last Himyarite king Mu'di Karab Ya'fir was supported by Aksum against his Jewish rivals. Mu'di Karab was Christian and launched a campaign against the Lakhmids in Southern Iraq, with the support of other Arab allies of The Byzantine Empire. The Lakhmids were a Bulwark of Persia, which was intolerant to a proselytizing religion like Christianity. After the death of Ma'adikarib Ya'fur around 521 AD, a Himyarite Jewish warlord called Dhu Nuwas rose to power. He began a campaign of violence against Christians under his control. Dhu Nawas executed Byzantine traders, converted the church in Zafar into a synagogue, and killed its priests, among other acts of conquest. He marched toward the port city of Mocha, killing 14,000 and capturing 11,000. Then he settled a camp in Bab el Mandeb to prevent aid flowing from Aksum. At the same time, Yousef sent an army under the command of another Jewish warlord, Sharahil Yaqbul, to Najran. Sharahil had reinforcements from the Bedouins of the Kinda and Madh'hij tribes, eventually wiping out the Christian community in Najran by means of execution and forced conversion to Judaism. Blady speculates that he was likely motivated by stories about Byzantine violence against Byzantine Jewish communities in his decision to begin his campaign of state violence against Christians existing within his territory. Christian sources portray Dhu Nuwas as a Jewish zealot, while Islamic traditions say that he marched around 20,000 Christians into trenches filled with flaming oil, burning them alive. It is reported that Byzantium Emperor Justin I sent a letter to the Aksumite King Kaleb, pressuring him to " attack the abominable Hebrew." Esimiphaios was a local Christian lord, mentioned in an inscription celebrating the burning of an ancient Sabaean palace in Marib to build a church on its ruins. Three new churches were built in Najran alone. From early on, Roman and Byzantine policy was to develop close links with the powers of the coast of the Red Sea. They were successful in converting Aksum and influencing their culture. The results with regard to Yemen were rather disappointing. Abraha died around 555–565 AD; no reliable sources regarding his death are available. The Sasanid empire annexed Aden around 570. Under their rule, most of Yemen enjoyed great autonomy except for Aden and Sana'a. This era marked the collapse of ancient South Arabian civilization, since the greater part of the country was under several independent clans until the arrival of Islam in 630.

Исламның пайда болуы және үш династия

Мұхаммед пайғамбар өзінің інісі Әлиді 630 жылы Санаға және оның төңірегіне жіберді. Ол кезде Йемен Арабияның ең дамыған аймағы еді. Бану Хамдан тайпалық одағы Исламды алғаш қабылдағандардың бірі болды. Мұхаммед сондай-ақ Муад ибн Жабалды қазіргі Таиздегі Әл-Жанға жіберді және түрлі тайпа басшыларына хаттар жолдады. Мұның себебі – пайғамбардың заманында Йеменде тайпалар арасындағы бөлініс және берік орталық биліктің болмауы еді. Ірі тайпалар, соның ішінде Химияр тайпасы, 630-631 жылдары делегациялар жылында Мәдинаға елшіліктер жіберді. Бірнеше йемендіктер ислам дінін қабылдады, олардың ішінде Аммар ибн Ясир, Әл-Ала әл-Хадрами, Миқдад ибн Асвад, Әбу Муса Ашари және Шархабил ибн Хасана болды. Әбхала ибн Кәғаб әл-Анси есімді адам қалған парсыларды қуғынға шығарып, өзін Рахманның пайғамбары деп жариялады. Оны парсы тегіндес Файруз әл-Дайлами есімді йемендік өлтірді. Көптеген яһудилермен бірге Нажранда тұратын христиандар джизья төлеуге келісті, бірақ Вахб ибн Мунаббих және Кааб әл-Ахбар сияқты кейбір яһудилер исламға көшті. Рашид халифалығы кезінде елде тұрақтылық орнады. Йемен тайпалары Египет, Ирак, Парсы, Левант, Анатолия, Солтүстік Африка, Сицилия және Андалусияны исламдық жаулап алуда маңызды рөл атқарды. Сирияға қоныс аударған Йемен тайпалары, әсіресе Марван I билігі кезінде Омейядтардың билігін нығайтуға үлкен үлес қосты. Мардж Рахит шайқасында Киндах сияқты қуатты йемендік тайпалар оның жағында болды. Солтүстік Африка мен Андалусияда Йемен ұрпақтары басқаратын бірнеше әмірліктер құрылды. Омейяд халифаты бүкіл Йеменді тиімді бақылауға ала алмады. 745 жылы Имам Абдулла ибн Яхья Хадрамаут пен Омандағы Ибадия қозғалысын басқаруға сайланды. 746 жылы ол Санадан Омейяд әкімшісін қуғынға шығарып, Мекке мен Мәдинаны басып алды. «Ақиқатты іздеуші» (Талиб әл-Хаққ) лақап атымен танылған Ибн Яхья, Ислам тарихындағы алғашқы Ибадия мемлекетін құрды, бірақ шамамен 749 жылы Тайфта қаза тапты. Бұл әулеттің тарихы жасырын; олар ешқашан таулы жерлер мен Хадрамаутты басқара алмады және Қызыл теңізге шектесетін Йеменнің (Тихама) жағалау жолағынан артық жерді басқармады. Юфиридтер деп аталатын Химияр тайпасы Саададан Таизге дейінгі биік жерлерге билік құрды, ал Хадрамаут Ибадия бекінісі болды және Бағдадтағы Аббасидтерге адалдық көрсете алмады. Бірінші Зейди имамы Яхья ибн әл-Хусейн 893 жылы Йеменге келді. 897 жылы ол Зейди имаматын құрды. Ол діни ғұлама және қазы болған, оны Мәдинадан Саадаға тайпалық дауларды шешу үшін шақырған. Имам Яхья жергілікті тайпаларды өзінің іліміне көндірді. Секта биік жерлерге баяу тарады, өйткені Хашид пен Бакил тайпалары, кейіннен имаматтың егіз қанаттары ретінде танылды, оның билігін қабылдады. Яхья Саада мен Наджранда ықпалын арттырды; 901 жылы Сананы Юфиридтерден басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 904 жылы жаңадан құрылған исмаилилер Санаға басып кірді. Юфирид әмірі Ас'ад ибн Ибрахим Әл-Джауфқа шегінді, ал 904 және 913 жылдар аралығында Сана исмаилилер мен Юфиридтер тарапынан кемінде 20 рет басып алынды. 915 жылы Ас'ад ибн Ибрахим Сананы қайтадан басып алды. Сана үш әулет пен тәуелсіз тайпалар үшін соғыс алаңына айналған кезде елде дүрбелең болды. 989 жылы Юфирид әмірі Абдулла ибн Қахтан Забидке шабуыл жасап, өртеп жіберді, бұл Зиядид әулетін қатты әлсіретті. Зиядид монархтары 989 жылдан кейін немесе одан да ертерек тиімді билігін жоғалтты. Осы уақытта құлдардың тізімі Забидте билікті ұстап, өздерінің қожайындарының атынан билік етуді жалғастырды, ақырында әртүрлі дереккөздерге сәйкес 1022 немесе 1050 жылдары өз әулетін құрды. Бағдадтағы Аббасид халифаты оларды мойындаса да, олар Забид пен солтүстікке қарай төрт ауданды ғана басқарды. Йеменнің таулы аймақтарында исмаили шииттерінің Сулайхид әулетінің өркендеуі олардың тарихын интригалар сериясына дейін қысқартты.

Prophet Mohammed sent his cousin Ali to Sana'a and its surroundings around 630. At the time, Yemen was the most advanced region in Arabia. The Banu Hamdan confederation were among the first to accept Islam. Mohammed sent Muadh ibn Jabal as well to Al Janad in present day Taiz, and dispatched letters to various tribal leaders. The reason behind this was the division among the tribes and the absence of a strong central authority in Yemen during the days of the prophet. Major tribes, including Himyar, sent delegations to Medina during the Year of delegations around 630–631. Several Yemenis had already accepted Islam, including Ammar ibn Yasir, Al Ala'a Al Hadrami, Miqdad ibn Aswad, Abu Musa Ashaari and Sharhabeel ibn Hasana. A man named 'Abhala ibn Ka'ab Al Ansi expelled the remaining Persians and claimed to be a prophet of Rahman. He was assassinated by a Yemeni of Persian origin called Fayruz al Daylami. Christians, who were mainly staying in Najran along with Jews, agreed to pay Jizya, although some Jews converted to Islam, such as Wahb ibn Munabbih and Ka'ab al Ahbar. The country was stable during the Rashidun Caliphate. Yemeni tribes played a pivotal role in the Islamic conquests of Egypt, Iraq, Persia, the Levant, Anatolia, North Africa, Sicily and Andalusia. Yemeni tribes that settled in Syria, contributed significantly to the solidification of Umayyad rule, especially during the reign of Marwan I. Powerful Yemenite tribes like Kindah were on his side during the Battle of Marj Rahit. Several emirates led by people of Yemeni descent were established in North Africa and Andalusia. Effective control over entire Yemen was not achieved by the Umayyad Caliphate. Imam Abd Allah ibn Yahya was elected in 745 to lead the Ibāḍī movement in Hadramawt and Oman. He expelled the Umayyad governor from Sana'a and captured Mecca and Medina in 746. Ibn Yahya, known by his nickname Talib al Haqq (Seeker of the Truth), established the first Ibadi state in the history of Islam but was killed in Taif in around 749. The history of this dynasty is obscure; they never exercised control over the highlands and Hadramawt, and did not control more than a coastal strip of the Yemen (Tihama) bordering the Red Sea. A Himyarite clan called the Yufirids established their rule over the highlands from Saada to Taiz, while Hadramawt was an Ibadi stronghold and rejected all allegiance to the Abbasids in Baghdad. The first Zaidi imam, Yahya ibn al Husayn, arrived to Yemen in 893. He was the founder of the Zaidi imamate in 897. He was a religious cleric and judge who was invited to come to Saada from Medina to arbitrate tribal disputes. Imam Yahya persuaded local tribesmen to follow his teachings. The sect slowly spread across the highlands, as the tribes of Hashid and Bakil, later known as the twin wings of the imamate, accepted his authority. Yahya established his influence in Saada and Najran; he also tried to capture Sana'a from the Yufirids in 901, but he failed miserably. In 904, the newly established Isma'ili followers invaded Sana'a. The Yufirid emir As'ad ibn Ibrahim retreated to Al Jawf, and between 904 and 913, Sana'a was conquered no less than 20 times by Isma'ilis and Yufirids. As'ad ibn Ibrahim regained Sana'a in 915. The country was in turmoil as Sana'a became a battlefield for the three dynasties as well as independent tribes. The Yufirid emir Abdullah ibn Qahtan attacked and burned Zabid in 989, severely weakening the Ziyadid dynasty. The Ziyadid monarchs lost effective power after 989, or even earlier than that. Meanwhile, a succession of slaves held power in Zabid and continued to govern in the name of their masters eventually establishing their own dynasty around 1022 or 1050 according to different sources. Although they were recognized by the Abbasid Caliphate in Baghdad, they ruled no more than Zabid and four districts to its north. The rise of the Ismaili Shia Sulayhid dynasty in the Yemeni highlands reduced their history to a series of intrigues.

Сүлейхидтер әулеті

Сүлейхидтер әулеті 1040 жылы солтүстік таулы аймақта құрылды. Ол кезде Йемен әртүрлі жергілікті династиялардың билігінде болды. 1060 жылы Әли ибн Мұхаммед әл-Сүлейхи Забидті басып алып, оның билеушісі әл-Наджахты өлтірді, оның ұлдары Дахлакқа қашуға мәжбүр болды. 1062 жылы Аденді басып алғаннан кейін Хадрамаут Сүлейхидтердің қолына түсті. 1063 жылға қарай Әли Ұлы Йеменді бағындырды. Содан кейін ол Хеджазға қарай жорық жасап, Меккеге басып кірді. Әли, Йеменді күйеуімен бірге басқарған Асма бинт Шиһабқа үйленді. Жұма намазындағы құтба оның және әйелінің атынан оқылды. Ислам дінінің пайда болуынан бері басқа ешбір араб әйелі мұндай құрметке ие болған емес. Кейін ол Аденді басқаруға Зурайдтарды тағайындады. Соғыста алған жарақаттарынан бетке сал болған Ахмад әл-Мукаррам 1087 жылы зейнетке шығып, билікті әйелі Арва әл-Сүлейхиге тапсырды. Арва патшайым Сүлейхид әулетінің ордасын Санадан Иббке жақын, Йеменнің орталық бөлігіндегі Джибла деген шағын қалаға көшірді. Джибла Сүлейхидтер әулетінің байлығының көзіне, яғни ауыл шаруашылығының дамыған таулы аймағына стратегиялық жақын орналасқан. Бұл қала елдің оңтүстік бөлігіне, әсіресе Аденге оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ол Үндістанға исмаили миссионерлерін жіберді, нәтижесінде бүгінгі күнге дейін сақталған маңызды исмаили қауымы құрылды. Арва патшайым 1138 жылы қайтыс болғанға дейін билік құрып келді. Сүлейхидтер исмаили дінін ұстанғанмен, халыққа өз нанымдарын таңуға ешқашан тырыспады. Арва патшайымның қайтысынан кейін көп ұзамай ел діни принциптер бойынша бес шағын династияға бөлінді. Әйюбидтер Мысырдағы Фатимид халифалығын құлатты. Олар билікке келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң Саладин ағасы Туран шаһты 1174 жылы Йеменді жаулап алу үшін жіберді.

Зурайидтар әулеті

Әл-Аббас және әл-Масуд, Карам әл-Ями ұлдары, Хамдан тайпасынан шыққан, Әл-Аббас 1083 жылы қайтыс болған кезде Сулейхидтер үшін Аденді билеуді бастады. Оның ұлы Зурай, осы әулетке атын берген, оның інісі әл-Масудпен бірге билік жүргізді. Олар Сулейхид көшбасшысы әл-Муфаддалдың Нажахидтер астанасы Забидке жасаған жорығына қатысып, қоршау кезінде (1110) қаза тапты. Олардың ұлдары Сулейхид патшайымы Арва әл-Сүлейхиге салық төлеуді тоқтатты. Олар Сулейхидтердің жорылысына ұтылып, бірақ патшайым Арва жылына 50 000 динарға дейін салықты азайтуға келісті. Зурайидтер қайтадан төлемеді және тағы да Сулейхидтердің күшіне бағынуға мәжбүр болды, бірақ бұл жолы Аденнен алынатын жылдық салық 25 000 динарға дейін төмендетілді. Кейіннен олар тіпті соңғы салықты да төлемей қалды, себебі Сулейхидтердің билігі әлсіреген еді. 1110 жылдан кейін Зурайидтер 60 жылдан астам уақыт бойы қаланың тәуелсіз билеушілері болды, олардың күші халықаралық саудамен артты. Тарихнамаларда Солтүстік Африка, Египет, Ирак, Оман, Кирман және Қытай сияқты елдерден келетін мата, парфюмерия және фарфор сияқты сәнді тауарлар туралы айтылады. 1138 жылы Арва әл-Сүлейхи патшайымы қайтыс болғаннан кейін, Каирдегі Фатимидтер Аденде өкілдік сақтап, Зурайидтердің беделін арттырды. Зурайидтер 1174 жылы Әйюбидтердің шабуылына ұшырады.

Әйюбидтер басып алған жерлер

Тұран шаһ 1174 жылы мамыр айында Зәбидті Махдилерден басып алды, содан кейін маусым айында Аденге қарай жорық жасап, оны Зураилерден жаулап алды. Сананың Хамданид сұлтандары 1175 жылы Әйюбилерге қарсы тұрды және 1189 жылға дейін Әйюбилер Сананы толық бақылауға алды. Әйюбилер Йеменнің оңтүстігі мен орталығында бекінді, сол аймақтың ұсақ мемлекеттерін жойды, ал Исмаили және Зайди тайпалары бірнеше бекіністерде қарсылық көрсетуді жалғастырды. 1191 жылы Шибам Кавкабанның Зайдилері көтеріліс шығарып, 700 Әйюбид сарбазын өлтірді. Имам Абдулла ибн Хамза 1197 жылы имаматты жариялап, Йеменнің Әйюбид сұлтаны әл-Мұаз Исмаилға қарсы күресті. Имам Абдулла бастапқыда жеңіліске ұшырады, бірақ 1198 жылы Сана мен Дамарды басып алды. 1202 жылы әл-Мұаз Исмаил қаза тапты. Абдулла ибн Хамза 1217 жылы қайтыс болғанға дейін Әйюбилерге қарсы күресін жалғастырды. Оның қайтысынан кейін Зайди қауымы екі қарсылас топқа бөлінді. Зайдтар шашырап, 1219 жылы Әйюбилермен бітім шартына қол қойылды. 1226 жылы Дамарда Әйюбид әскері жеңілді. Басқа дереккөздерде ол 1223 жылы Мысырға қашуға мәжбүр болды делінеді.

Расулид әулеті

Расулид әулеті 1229 жылы Омар ибн Расул құрды. 1223 жылы Омар ибн Расул әйюбилер тарапынан губернатордың орынбасары болып тағайындалды. 1229 жылы соңғы әйюби билеушісі Йеменді тастап кеткенде, Омар елде уақытша басшы ретінде қалды. Кейіннен ол «әл-Малик әл-Мансур» (Алланың көмегімен патша) атағын алып, өзін тәуелсіз патша деп жариялады. Омар алдымен Забидке орналасты, сосын таулы аймақтарға көшіп, маңызды Сана қаласын басып алды. Дегенмен, Расулидтердің астаналары Забид және Таиз болды. 1249 жылы ол немере інісінің қолынан қаза тапты. 1258 жылы Бағдаттың моңғолдарға түсуінен кейін әл-Музаффар Юсуф I халифа титулын қабылдады. Әл-Музаффар Юсуф I 1296 жылы 47 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Олар Аден және Забид арқылы Қызыл теңіздегі транзиттік саудадан көп пайда тапты. Расулид патшалары Тихама және Оңтүстік Йемен халқының қолдауын алды, ал Йеменнің солтүстік таулы аймақтарындағы тайпалардың адалдығын сатып алуға мәжбүр болды. Олардың билігі тұсында Таиз және Забид ислам ғылымының ірі халықаралық орталықтарына айналды. Расулидтер түркі тектес болғанымен, билігін ақтау үшін ежелгі Йемендік тегінен екендерін мәлімдеді. Расулидтер саяси мақсаттар үшін жасалма шежіре құраған тұңғыш әулет болған жоқ, және Арабияның тайпалық ахуалында ерекше ештеңе жасаған жоқ. Йемендік тайпадан шыққандығын мәлімдеу арқылы Расулидтер Йеменді басқаша хаостық аймақтағы маңызды бірлікке жеткізді. Португалдықтар Үнді мұхиты саудасына тікелей қауіп төндірді, сондықтан Мысырдың мамлюктері Хұсейн әл-Курди басшылығымен басқыншылармен күресу үшін әскер жіберді. Мысырдың мамлюк сұлтаны 1515 жылы Забидке келіп, португалдарға қарсы джихад үшін қажетті қаржы үшін Тахирид сұлтаны Әмір бин Абдулвахабпен дипломатиялық келіссөздер жүргізді. Азық-түлік пен судың азаюына байланысты, мамлюктер португалдармен шайқасудың орнына, флотилиясын Йеменнің жағалауына қондырып, Тихама ауыл тұрғындарынан қажетті заттарды талап ете бастады. Тахирид мемлекетінің байлығын білгеннен кейін, олар оны жаулап алуға шешім қабылдады, түрік шапқыншылығына қарсы күшті қарсылық көрсетті.

The Rasulid Dynasty was established in 1229 by Umar ibn Rasul. Umar ibn Rasul was appointed deputy governor by the Ayyubids in 1223. When the last Ayyubid ruler left Yemen in 1229, Umar stayed in the country as caretaker. He subsequently declared himself an independent king by assuming the title al Malik Al Mansur (the king assisted by Allah). Umar first established himself at Zabid, then moved into the mountainous interior, taking the important highland centre Sana'a. However, the Rasulid capitals were Zabid and Ta'izz. He was assassinated by his nephew in 1249. After the fall of Baghdad to the Mongols in 1258, al Muzaffar Yusuf I appropriated the title of caliph. Al Muzaffar Yusuf I died in 1296 having reigned for 47 years. They profited greatly by the Red Sea transit trade via Aden and Zabid. The Rasulid kings enjoyed the support of the population of Tihama and southern Yemen while they had to buy the loyalty of Yemen's restive northern highland tribes. Under their rule, Ta'izz and Zabid became major international centers of Islamic learning. Though the Rasulids were of Turkic descent they claimed an ancient Yemenite origin to justify their rule. The Rasulids were not the first dynasty to create a fictitious genealogy for political purposes, nor were they doing anything out of the ordinary in the tribal context of Arabia. By claiming descent from a solid Yemenite tribe, the Rasulid brought Yemen to a vital sense of unity in an otherwise chaotic regional milieu. The Portuguese posed an immediate threat to the Indian Ocean trade; the Mamluks of Egypt therefore sent an army under the command of Hussein Al Kurdi to fight the intruders. The Mamluk sultan of Egypt sailed to Zabid in 1515 and began diplomatic talks with Tahiride Sultan 'Amir bin Abdulwahab for money that would be needed for jihad against the Portuguese. Instead of confronting the Portuguese, the Mamluks, who were running out of food and water, landed their fleet on the Yemen coastline and started to harass Tihama villagers for what they needed. Realizing how rich the Tahiride realm was, they decided to conquer it. by offering a stiff, vigorous resistance to the Turkish occupation.

Зайдтар мен Осман әскері

Османлылардың Йеменде қорғауға екі маңызды мүддесі болды: исламның қасиетті қалалары Мекке мен Медина, және Үндістанмен дәмдеуіштер мен тоқыма тауарлары сауда жолы. Екеуі де қауіпке ұшырады, ал португалдардың 16 ғасырдың басында Үнді мұхиты мен Қызыл теңізге келгенінен кейін соңғысы дерлік тоқтатылды. Мысырдың Осман әкімі Хадым Сүлейман пашаға Йеменді жаулап алу үшін 90 кемеден тұратын флотқа басшылық етуге бұйрық берілді. Хадым Сүлейман паша Йеменді былай сипаттады: «Йемен – билеушісі жоқ жер, бос провинция. Оны басып алу немесе оңай, немесе мүмкін, ал басып алған жағдайда, ол Үндістан жерлерінің иесі болады және жыл сайын Константинопольге көп мөлшерде алтын мен зергерлік бұйымдар жібереді». Имам әл-Мутаваккил Яхья Шараф ад-Дин солтүстік таулы аймақтарда, соның ішінде Санада билік жүргізді, ал Аденді соңғы Тахирид сұлтаны Әмір ибн Дауд басқарды. Хадым Сүлейман паша 1538 жылы Аденге шабуыл жасап, оның билеушісін өлтірді, ал 1539 жылы Осман билігі Забидті, содан кейін Тихаманың барлық аймағын қамтыды. Забид Йемен әйялетінің әкімшілік орталығы болды. Осман әкімдері таулы аймақтарға көп бақылау жасаған жоқ, олар негізінен оңтүстік жағалау аймағында, әсіресе Забид, Моха және Аден маңында билік етті. 1539-1547 жылдар аралығында Мысырдан Йеменге жіберілген 80 000 сарбаздың тек 7 000-і ғана тірі қалды. Мысырдағы Осман есепшісі былай деді: «Әл-Мутаххар ақсақ болғандықтан имаматқа лайық емес». Шындығында, Осман әскерлері, Имам әл-Мутаххарға адал тайпалардың қолдауымен, 1547 жылдың тамызында Таизге шабуыл жасап, Санаға қарай жорық жасады. Түріктер Имам әл-Мутаххарды Амран аймағында билік ететін Санжақ бей етіп бекітті. Имам әл-Мутаххар Осман колониялық әкімін өлтіріп, Сананы қайта басып алды, бірақ Османдықтар, Оздемир паша бастаған, әл-Мутаххарды Туладағы бекінісіне шегінуге мәжбүр етті. Оздемир паша 1552 және 1560 жылдар аралығында Йеменді Осман билігіне қайтарды. Ол негізгі қалаларды қоршап, жаңа бекіністер салып, маңызды жолдарды қауіпсіз етті. Оздемир 1561 жылы Санада қайтыс болды, оның орнын Махмуд паша басты. Махмуд паша басқа Осман шенеуніктерімен сыбайлас жемқор және адал емес әкім ретінде танылды, ол өзінің билігін бірнеше қамалдарды басып алу үшін пайдаланды, олардың кейбіреулері бұрынғы Расулид патшаларына тиесілі болды. Осман тарихшысы бұл оқиғаны солтүстік таулы аймақтағы Зейди шиа қауымы тойлағанын мәлімдеді. Әл-Мутаххар 1567 жылы Ридван пашадан Сананы басып алу үшін тайпаларды басқарды. Мұрад Сананы азат етуге тырысқанда, таулы тайпалар оның отрядына шабуыл жасап, барлығын өлтірді. 80-нен астам шайқас болды, соңғы шешуші шайқас 1568 жылы Дамарда өтті, онда Мұрад пашаның басы кесіліп, оның басы Санадағы әл-Мутаххарға жіберілді. 1568 жылы түріктердің қолында тек Забид қаласы ғана қалды. Түрік армиясы Мысырда Йеменге баруға құлшынбады. Имам әл-Мутаххар Осман ұсынысын қабылдамады. Мұстафа паша Усман паша басқаруымен экспедициялық күш жіберді, бірақ экспедициялық күш үлкен шығынмен жеңілді. Сұлтан Селим II Мұстафаның Йеменге барудан тартынғанына ашуланды, ол Мысырда бірнеше Санжақ бейлерді өлімге кесті және Синан пашаға Мысырдағы барлық түрік армиясын бастап, Йеменді қайта басып алуға бұйрық берді. Синан паша албан тегінен шыққан Осман империясының көрнекті генералы болды. Имам әл-Мутаххар кері шегінді, бірақ толық жеңіліске ұшыраған жоқ. 1572 жылы әл-Мутаххар қайтыс болғаннан кейін, Зейди қауымы имамның басшылығымен бірікпеді; түріктер олардың келіспеушілігінен пайдаланып, 1583 жылы Сана, Сада және Наджранды басып алды. Имам әл-Насыр Хасан 1585 жылы тұтқындалып, Константинопольге айдалды, осылайша Йемендегі көтеріліске нүкте қойылды. Османдықтар Йемендегі қалыптарын исламның жеңісі ретінде бағалап, Зейдилерді дінсіздер деп айыптады. Хасан паша 1585 жылдан 1597 жылға дейін салыстырмалы бейбітшілік кезеңін көрген Йеменнің губернаторы болып тағайындалды. Әл-Мансур әл-Қасымның шәкірттері оған имаматты талап етуге және түріктермен күресуге кеңес берді. Ол бастапқыда бас тартты, бірақ Зейди исламының есебінен ханафиттік заңгерлік мектебінің дамуына ашуланды. Ол 1597 жылдың қыркүйегінде имаматты жариялады, сол жылы Осман билігі әл-Бақирия мешітін ашты. 1620 жылы имам әл-Мансур әл-Қасым қайтыс болғанда, оның ұлы Әл-Муаяд Мұхаммед оның орнына отырып, Османмен жасалған бітімді бекітті. 1627 жылы Османдықтар Аден мен Лахейді жоғалтты. 'Абдин пашаға бүлікшілерді басуға бұйрық берілді, бірақ ол сәтсіз аяқталып, Мохаға шегінуге мәжбүр болды. Әл-Муаяд Мұхаммедтің табысының себептері тайпалардың қару-жараққа ие болуы және олардың оған біріккендігі болды. 1632 жылы Әл-Муаяд Мұхаммед Меккені басып алу үшін 1000 адамдық экспедициялық күш жіберді. Армия жеңіспен қалаға кірді және оның губернаторын өлтірді. Осман әскерлері оларды сумен жабдықтаған құдықтардың жанында жасырынып, Йемендіктерге шабуыл жасады. Бұл жоспар сәтті орындалды, нәтижесінде Йемендіктердің 200-ден астам адам шығынға ұшырады, көбінесе су тапшылығынан. Әл-Муаяд Мұхаммед 1644 жылы қайтыс болды. Оның орнына әл-Мансур әл-Қасымның тағы бір ұлы Әл-Мутаваккил Исмаил келді, ол Йеменді толығымен, солтүстікте Асирден шығыста Дхофарға дейін басып алды. Оның және оның ізбасары Әл-Махди Ахмедтің (1676-1681) билігі кезінде Йемендегі еврейлерге қатысты ең қатал кемсітушілік заңдар (әр. ғияр) қабылданды, нәтижесінде барлық еврейлер Тихама жағалау жазығындағы ыстық және шөл даласына қуылды. Қасимид мемлекеті ең күшті Зейди мемлекеті болды. Осы кезеңде Йемен әлемдегі кофе өндірушісінің жалғыз өкілі болды. Ел Парсы Сафавид әулетімен, Османдықтармен, Үндістандағы Моғол империясымен және Эфиопиямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Эфиопия императоры Фасилидес Йеменге үш дипломатиялық миссия жіберді, бірақ елдегі күшті феодалдардың өркендеуіне байланысты қарым-қатынас саяси одаққа айналмады. 18 ғасырдың бірінші жартысында еуропалықтар Йеменнің кофе монополиясын бұзып, кофе ағаштарын контрабандалық жолмен шығарып, Шығыс Индия, Шығыс Африка, Батыс Индия және Латын Америкадағы өздерінің колонияларында өсірді. Имамат мұрагерлік үшін біртұтас механизмді ұстанбады, соның салдарынан отбасылық жанжалдар мен тайпалық наразылықтар 18 ғасырдың соңында Қасими әулетінің саяси құлдырауына әкелді. 1728 немесе 1731 жылы Лахейдің бас өкілі Қасимид әулетіне қарсы шығып, тәуелсіз сұлтан деп жариялады және Аденді басып алып, Лахей сұлтандығын құрды. Арабия түбегіндегі исламист Уахаби қозғалысының күшеюі Зейди мемлекетіне 1803 жылдан кейін жағалаулық иеліктерін жоғалтты. Имам оларды уақытында қайтаруға қол жеткізді, бірақ 1833 жылы Мысырдың Осман вице-патшасының араласуы жағалауды Сана билеушісінен қайта тартып алды. 1835 жылдан кейін имамат жиі қолдан-қолға ауысты, ал кейбір имамдар өлтірілді. 1849 жылдан кейін Зейди саясаты ондаған жылдарға созылған хаостың құрбаны болды.

The Ottomans had two fundamental interests to safeguard in Yemen: The Islamic holy cities of Mecca and Medina and the trade route with India in spices and textiles, both of which were threatened and the latter virtually eclipsed by the arrival of the Portuguese in the Indian Ocean and the Red Sea in the early part of the 16th century. Hadım Suleiman Pasha, the Ottoman governor of Egypt, was ordered to command a fleet of 90 ships to conquer Yemen. The country was in a state of incessant anarchy and discord as Hadım Suleiman Pasha described it by saying:Yemen is a land with no lord, an empty province. It would be not only possible but easy to capture, and should it be captured, it would be master of the lands of India and send every year a great amount of gold and jewels to Constantinople. Imam al Mutawakkil Yahya Sharaf ad Din ruled over the northern highlands including Sana'a while Aden was held by the last Tahiride Sultan 'Amir ibn Dauod. Hadım Suleiman Pasha stormed Aden in 1538, killing its ruler and extended Ottoman's authority to include Zabid in 1539 and eventually Tihama in its entirety. Zabid became the administrative headquarters of Yemen Eyalet. The Ottoman governors did not exercise much control over the highlands; they held sway mainly in the southern coastal region, particularly around Zabid, Mocha and Aden. Out of 80,000 soldiers sent to Yemen from Egypt between 1539 – 1547, only 7,000 survived. The Ottoman accountant general in Egypt remarks: Al Mutahhar was lame and therefore not qualified for the Imamate. Indeed, Ottoman troops supported by tribal forces loyal to Imam al Mutahhar stormed Ta'izz and marched north toward Sana'a in August 1547. The Turks officially made Imam al Mutahhar a Sanjak bey with authority over 'Amran. Imam al Mutahhar assassinated the Ottoman colonial governor and recaptured Sana'a but the Ottomans led by Özdemir Pasha, forced al Mutahhar to retreat to his fortress in Thula. Özdemir Pasha effectively put Yemen under Ottoman rule between 1552 and 1560. He garrisoned the main cities, built new fortresses and rendered secure the main routes. Özdemir died in Sana'a in 1561 to be succeeded by Mahmud Pasha. Mahmud Pasha was described by other Ottoman officials as corrupt and unscrupulous governor, he used his authority to take over a number of castles some of which belonged to the former Rasulid Kings. The Ottoman historian claimed that this incident was celebrated by the Zaydi Shia community in the northern highlands. Al Mutahhar led the tribes to capture Sana'a from Ridvan Pasha in 1567. When Murad tried to relieve Sana'a, highland tribesmen ambushed his unit and slaughtered all of them. Over 80 battles were fought, the last decisive encounter took place in Dhamar around 1568 in which Murad Pasha was beheaded and had his head sent to al Mutahhar in Sana'a. By 1568, only Zabid remained under the possession of the Turks. the Turkish army in Egypt was reluctant to go to Yemen however. Imam al Mutahhar refused the Ottoman offer. Mustafa Pasha sent an expeditionary force under the command of Uthman Pasha, the expeditionary force was defeated with great casualties. Sultan Selim II was infuriated by Mustafa's hesitation to go Yemen, he executed a number of sanjak beys in Egypt and ordered Sinan Pasha to lead the entire Turkish army in Egypt to reconquer Yemen. Sinan Pasha was a prominent Ottoman General of Albanian origin. Imam al Mutahhar was pushed back but could not be entirely overcome. After al Mutahhar's demise in 1572, the Zaydi community was not united under an imam; the Turks took advantage of their disparity and conquered Sana'a, Sa'dah and Najran in 1583. Imam al Nasir Hassan was arrested in 1585 and exiled to Constantinople, thereby putting an end to the Yemeni rebellion. Justifying their presence in Yemen as a triumph for Islam, the Ottomans accused the Zaydis of being infidels. Hassan Pasha was appointed governor of Yemen, which enjoyed a period of relative peace from 1585 to 1597. Pupils of al Mansur al Qasim suggested that he claim the immamate and fight the Turks. He declined at first but was infuriated by the promotion of the Hanafi school of jurisprudence at the expense of Zaydi Islam. He proclaimed the Imamate in September 1597, which was the same year the Ottoman authorities inaugurated al Bakiriyya Mosque. When Imam al Mansur al Qasim died in 1620 his son Al Mu'ayyad Muhammad succeeded him and confirmed the truce with the Ottomans. In 1627, the Ottomans lost Aden and Lahej. 'Abdin Pasha was ordered to suppress the rebels but failed and had to retreat to Mocha. The reasons behind Al Mu'ayyad Muhammad's success were the tribes' possession of firearms and the fact that they were unified behind him. In 1632, Al Mu'ayyad Muhammad sent an expeditionary force of 1000 men to conquer Mecca. The army entered the city in triumph and killed its governor. Ottoman troops attacked the Yemenis by hiding at the wells that supplied them with water. This plan proceeded successfully, causing the Yemenis over 200 casualties, most from thirst. Al Mu'ayyad Muhammad died in 1644. He was succeeded by Al Mutawakkil Isma'il, another son of al Mansur al Qasim, who conquered Yemen in its entirety, from Asir in the north to Dhofar in the east. During his reign and that of his successor, Al Mahdi Ahmad (1676–1681), the Imamate implemented some of the harshest discriminatory laws (Ar. ghiyar) against the Jews of Yemen, which culminated in the expulsion of all Jews to a hot and arid region in the Tihama coastal plain. The Qasimid state was the strongest Zaydi state to ever exist. During that period, Yemen was the sole Coffee producer in the world. The country established diplomatic relations with the Safavid dynasty of Persia, the Ottomans of Hejaz, the Mughal Empire in India and Ethiopia. The emperor Fasilides of Ethiopia sent three diplomatic missions to Yemen, but relations did not develop into a political alliance as Fasilides had hoped, due to the rise of powerful feudalists in the country. In the first half of the 18th century, the Europeans broke Yemen's monopoly on coffee by smuggling out coffee trees and cultivating them in their own colonies in the East Indies, East Africa, the West Indies and Latin America. The imammate did not follow a cohesive mechanism for succession, and family quarrels and tribal insubordination led to the political decline of the Qasimi dynasty in the 18th century. In 1728 or 1731 the chief representative of Lahej declared himself an independent Sultan in defiance of the Qasimid Dynasty and conquered Aden thus establishing the Sultanate of Lahej. The rising power of the fervently Islamist Wahhabi movement on the Arabian Peninsula cost the Zaidi state its coastal possessions after 1803. The imam was able to regain them temporarily in 1818, but new intervention by the Ottoman viceroy of Egypt in 1833 again wrested the coast from the ruler in Sana'a. After 1835 the imamate changed hands with great frequency and some imams were assassinated. After 1849 the Zaidi polity descended into chaos that lasted for decades.

Ұлыбритания және тоғыз аймақ

Британдықтар Үндістанға қатынайтын кемелерін көмірмен қамтамасыз ету үшін көмір қоймасын іздеді. Суэцтен Бомбейге және қайта оралуға барлығы 700 тонна көмір қажет болды. Шығыс Үндістан компаниясының өкілдері Аденді таңдады. Лондон Сананың зайди имамымен Мохада бекініс алуға рұқсат беретін келісімге келуге тырысты; бірақ олар өздерінің орнын нығайта алмағандықтан, Лахедж сұлтанынан ұқсас келісім алып, Адендегі өздерінің позициясын консолидациялады. Сауда мақсатымен Аденнің жанынан өтіп бара жатқан британдық жалаулы кемелердің бірі сүңгіп кеткенде, араб тайпалары оған шабуыл жасап, жүкті тонап алды. Бұл жағдай британдықтарға тиімді болды. Британдық Үндістан үкіметі капитан Стаффорд Беттсворт Хейнс басқаратын соғыс кемесін өтемақы талап ету үшін жіберді. Британ үкіметі Аденді қоршаған тоғыз тайпамен "қорғау және достық" шарты жасасты, олар өз істеріне британдықтардың араласуына жол бермейтін болып, шетелдіктермен (араб емес отаршылдық державалармен) келісімдер жасаспау шартымен тәуелсіздіктерін сақтайтын болды. 1850 жылы Аден еркін экономикалық аймақ деп жарияланды. Үндістан, Шығыс Африка және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген көшпендердің арқасында Аден "әлемдік қалаға" айналды. 1850 жылы қаладағы түпкі тұрғындардың саны 980 арабты құрады. Адендегі британдықтардың болуы оларды Осман империясымен қарым-қатынастың нашарлауына алып келді. Түріктер британдықтарға бүкіл Арабия, оның ішінде Йеменге олардың Мұхаммедтің мұрагері және жалпы халифаттың басшысы ретінде толық билігі бар екенін мәлімдеді.

Османдықтардың оралуы

Осман империясы ағылшындардың Үндістаннан Қызыл теңізге және Арабияға дейін кеңігеніне алаңдады. Олар екі ғасыр болмағаннан кейін 1849 жылы Тихамаға оралды. Зейд имамдары арасында, олардың өкілдерімен, ғалымдармен, тайпа басшыларымен, сондай-ақ басқа дін өкілдерімен бәсекелестік пен ала-құлалықтар жалғасты. Сана қаласының азаматтары Йеменде тәртіп орнатуды қалап, Тихамадағы Осман пашасынан елді тыныштандыруды сұрады. Йемендік саудагерлер Османның оралуы сауданы жақсартатынын білді, себебі Османдықтар олардың клиенттеріне айналады. Османдық әскерлері Сананы басып алуға тырысты, бірақ жеңіліп, таулы аймақтан кетуге мәжбүр болды. 1869 жылы Суэц каналының ашылуы Осман империясының Йеменде қалу шешімін нығайтты. 1872 жылы Константинопольден әскери күштер жіберіліп, Сананы жаулау үшін Тихамадағы Осман бекінісінен шықты. 1873 жылға қарай Осман империясы солтүстік таулы аймақтарды басып алды. Сана Йемен вилаятының әкімшілік орталығы болды. Османдықтар бұрынғы тәжірибесінен сабақ алып, таулы аймақтардағы жергілікті билеушілердің ықпалын әлсіретуге тырысты. Олар тіпті Йемен қоғамын секулярландыруға ұмтылды; Йемендегі яһудилер өздерін йемендік ұлттық санамен байланыстырды. Османдықтар тайпаларды көтерілісшіл басшыларын кешіріп, оларды әкімшілік лауазымдарға тағайындап, ынталандырды. Олар елдің экономикалық әл-ауқатын арттыру үшін бірқатар реформалар жүргізді. Алайда, Йемендегі Осман әкімшілігінде жемқорлық кең таралған. Бұл орынды тек нашар қызметкерлерге бергендіктен болды, өйткені Йеменде қызметтен қашуға мүмкіндігі барлар солай істеді. Османдықтар таулы аймақтарды уақытша бақылауға алды. Тайпа басшыларын ынталандыру қиын болды және зорлық-зомбылықтың аяқталмайтын айналымы Османның елді тыныштандыру әрекеттерін тежеді. Ахмет Изет-паша Осман әскерінің таулы аймақтан кетуін және Тихамамен шектелуін, Зайди тайпаларына қарсы әскери операцияларды жалғастырумен қажетсіз ауыртпалықтарға ұшырамауын ұсынды. 1904 және 1911 жылдардағы көтерілістер Осман империясына зор зиян келтірді, оларға жылына 10 000 әскер және 500 000 фунт стерлинг шығын болды. Османдықтар 1911 жылы имам Яхья Хамидаддинмен келісімге келді. Келісім бойынша имам Яхья Зейдидің солтүстік таулы аймағының автономиялы басшысы ретінде мойындалды. Османдықтар 1918 жылы кеткенше оңтүстік-орталық Шафии аймақтарын басқаруды жалғастырды.

The Ottomans were concerned about the British expansion from India to the Red Sea and Arabia. They returned to the Tihama in 1849 after an absence of two centuries. Rivalries and disturbances continued among the Zaydi imams, between them and their deputies, with the ulema, with the heads of tribes, as well as with those who belonged to other sects. Some citizens of Sana'a were desperate to return law and order to Yemen and asked the Ottoman Pasha in Tihama to pacify the country. Yemeni merchants knew that the return of the Ottomans would improve their trade, for the Ottomans would become their customers. An Ottoman expedition force tried to capture Sana'a but was defeated and had to evacuate the highlands. The opening of the Suez Canal in 1869 strengthened the Ottomans' decision to remain in Yemen. In 1872, military forces were dispatched from Constantinople and moved beyond the Ottoman stronghold in the lowlands (Tihama) to conquer Sana'a. By 1873 the Ottomans succeeded in conquering the northern highlands. Sana'a became the administrative capital of Yemen Vilayet. The Ottomans learned from their previous experience and worked on the disempowerment of local lords in the highland regions. They even attempted to secularize the Yemeni society; Yemenite Jews came to perceive themselves in Yemeni nationalist terms. The Ottomans appeased the tribes by forgiving their rebellious chiefs and appointing them to administrative posts. They introduced a series of reforms to enhance the country's economic welfare. On the other hand, corruption was widespread in the Ottoman administration in Yemen. This stemmed from the fact that only the worst of the officials were appointed because those who could avoid serving in Yemen did so. The Ottomans had reasserted control over the highlands for temporary duration. The tribal chiefs were difficult to appease and an endless cycle of violence curbed the Ottoman efforts to pacify the land. Ahmed Izzet Pasha proposed that the Ottoman army should evacuate the highlands and confined itself to Tihama and not to be unnecessarily burdened with continuing military operation against the Zaydi tribes. The revolts between 1904 and 1911 were especially damaging to the Ottomans, costing them as much as 10,000 soldiers and £500,000 per year. The Ottomans signed a treaty with imam Yahya Hamidaddin in 1911. Under the treaty, imam Yahya was recognized as an autonomous leader of the Zaydi northern highlands. The Ottomans continued to rule Shafi'i areas in the mid south until their departure in 1918.

Идрисид әмірлігі және Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы

Имам Яхья Хамид әд Дин әл Мутаваккил 1911 жылдан бері солтүстік таулы аймақты тәуелсіз басқарып келді. 1918 жылы Осман империясы кеткеннен кейін ол өзінің Қазими әулетінің жерлерін қайтарып алуға тырысты. Ол Асирден Дофарға дейінгі Үлкен Йеменді армандады. Бұл жоспарлар оны талап етілген аумақтардағы де-факто билеушілермен, атап айтқанда Идрисидтермен, Ибн Саудпен және Адендегі британ үкіметімен қақтығысқа түсірді. Зейди имамы 1905 жылғы ағылшын-осман келісімін Йеменді оккупациялаған екі шетелдік держава жасасқандықтан мойындамады. Келісім Йеменді «солтүстік» және «оңтүстік» деп екіге бөліп тастады. 1915 жылы британдықтар Идрисидтермен келісімге қол қойып, оларға түріктерге қарсы күрессе, қауіпсіздіктерін және тәуелсіздіктерін кепілдеді. 1919 жылы имам Яхья оңтүстікке қарай, британдық 9 протекторатын азат ету үшін аттанды. Британдықтар Тихамаға жылдам ілгерілеп, Әл-Худайданы басып алды. Содан кейін олар оны Идриси одақтастарына тапсырды. 1922 жылы имам Яхья оңтүстік протектораттарына қайта шабуыл жасады. Британдықтар Яхьяның тайпалық күштерін ұшақтармен бомбалады, ал тайпалардың тиімді қарсы тұру мүмкіндігі болмады. 1925 жылы имам Яхья Идрисидтерден Әл-Худайданы басып алды. Ол Әсир имамның бақылауына өткенге дейін Идрисидтерді қуалай берді және шабуылдай берді, осыдан кейін Идрисидтер имам атынан аймақты басқаруға мүмкіндік беретін келісім сұрауға мәжбүр болды. 1927 жылы имам Яхьяның әскері Аденге 50 км жақын болғанда, Таиз және Иббті британдықтар бес күн бойы бомбалады, содан кейін имам кері шегінуге мәжбүр болды. Италияның аймақта Эритрея және Сомалиленд сияқты өзінің колониялары болды, олардың тиімділігі төмен болды. Йеменмен байланыстың күшеюі колониялармен сауданың өсуіне және аймақты Италияның ықпал аймағына енгізуге мүмкіндік береді деп күтілді. Йемен Корольдігі осы кезде Аденді аннексиялауды көздеді, ал имам Яхья Италияның көмегімен Үлкен Йеменді құруға ұмтылды. Бұл британдықтарды қатты алаңдатты, олар мұны имам Яхьяның Аден протекторатын және Асирді қамтитын Үлкен Йеменге егемендік талабын нақты мойындауы ретінде түсіндірді. Идрисидтер Яхьядан қорғаныш іздеп, Ибн Саудқа жүгінді. Алайда, 1932 жылы Идрисидтер Ибн Саудпен келісімін бұзып, Ибн Саудтың өзіне қарсы көмек сұрап, имам Яхьяға қайта оралды, ол олардың билігін жоюды бастады және осы аумақтарды өзінің Сауд аймағына қосуға ниетті екенін білдірді. Имам Яхья Идрисидтердің барлық билігін қайтаруды талап етті. Британ үкіметі қару-жарақ және ұшақтар жіберді және 1934 жылы британ үкіметімен тағы бір келісімге қол қойды. Имам Аден протектораты бойынша 40 жылға британдық егемендікті мойындады. Яхья Әл-Худайдадан қорқып, Сауд Арабиясы мен Ұлыбританияның талаптарына мойынсұнды. Джордж Вашингтон университетінің саясаттану және халықаралық қатынастар профессоры Бернард Рейхтің айтуынша, Яхья түріктер мен британдық басқыншыларға қарсы ата-бабаларының ізін басқандай, солтүстік таулы аймақтағы зейди тайпаларын қайта ұйымдастырса және олар басып алған жерлерді тағы бір зиратқа айналдырса, жақсырақ нәтижелерге жетер еді. Имамдық Асирді жоғалтса да, Иракта оқытылған йемендік әскерлерді қолдана отырып, солтүстіктегі бүлікші тайпаларды басып тастауға қол жеткізді. Ел енді нақты шекарасы белгіленген аумақта орналасқаннан кейін, бейбіттендірілгеннен кейін, қалалық ұлтшылдар өздерін нығайта бастады. Бұл ұлтшылдар ұзақ уақыт бойы зейди емес дәстүрлерді (әсіресе шафиғилік) ұстанды және Тахама жағалауындағы провинцияда, Таиз қаласында және британдықтар басып алған Аденде шоғырланған. Олардың көптегені Каирде оқыған және «Мусульман бауырластары» мен алжирлік ұлтшылдарымен байланыс орнатқан. Йемендегі «Мусульман бауырластарының» белсенділері қалалық оппозициямен бірігіп, имам Яхьяны құлатуға тырысқандарға қосылған зейди ханзадасы Абдулла бин Ахмад әл-Вазирді қолдады. 1948 жылдың 17 ақпанында Санада оппозиция көтеріліс жасап, имам Яхьяны өлтірді. Мұрагер ханзада Ахмад солтүстік тайпаларын біріктіріп, астананы қайтарып алды және 1948 жылдың 12 наурызында қысқаша қоршаудан кейін көтерілісті басып тастады. Имам Ахмад әкесінің оқшаулау саясатын өзгертіп, Йемен экономикасы мен қоғамын сыртқы әлемге ашты. Ол теократиялық және негізінен ортағасырлық имамат ретінде кеңес көмегін қабылдаған алғашқы араб мемлекеті болды. 1955 жылдан бастап Йемен түрлі достық келісімдерге қол қойды және 1957 жылдан бастап кеңес қаруын, сондай-ақ кеңес және қытай әскери кеңесшілерін ала бастады. Имам ауруынан шетелге кеткен кезде мұрагер Мұхаммед әл-Бадр кеңесшіл партияны басқарды және коммунистік белсенділік күшейді. 1959 жылы имам қайтып келгенде, қатал репрессия басталды және коммунистер елден қуылды. 1956 жылдың сәуір айында Йемен Сирия және Египетпен қорғаныс пактісіне қосылды, ал 1958 жылдың ақпанында ол Біріккен Араб Республикасымен бірікті. Сонымен қатар, Йемен мен Аденде тайпалық зорлық-зомбылық күшейді, 1956-1960 жылдары жүздеген адамның өмірін қиды. Қорғаныс пактісі республикалық ағымға қарсы қорғаныс шарасы ретінде қабылданды, оған британдықтар басып алған Аденнен қалалық ұлтшылдар әлі де қатысып жүрді. Йемен БАЖ-мен біріккен кезде республикашылдар Египет президенті Насерден кез келген көмексіз қалдырылар еді. Біріккендік үш жыл ғана сарқылып, ханзада әл-Бадр өзін араб патриоты ретінде көрсетуін жалғастырды және жиі «реакциялық араб монархтарына» қарсы айқайлады.

Imam Yahya hamid ed Din al Mutawakkil was ruling the northern highlands independently since 1911. After the Ottoman departure in 1918 he sought to recapture the lands of his Qasimid ancestors. He dreamed of Greater Yemen stretching from Asir to Dhofar. These schemes brought him into conflict with the de facto rulers in the territories claimed, namely the Idrisids, Ibn Saud and the British government in Aden. The Zaydi imam did not recognize the Anglo Ottoman border agreement of 1905 on the grounds that it was made between two foreign powers occupying Yemen. The border treaty effectively divided Yemen into "north" and "south". In 1915 the British signed a treaty with the Idrisids guaranteeing their security and independence if they would fight against the Turks. In 1919, Imam Yahya moved southward to liberate the nine British protectorates. The British responded by moving quickly towards Tihama and occupying Al Hudaydah. Then they handed it over to their Idrisi allies. Imam Yahya attacked the southern protectorates again in 1922. The British bombed Yahya's tribal forces using aircraft to which the tribes had no effective counter. In 1925, Imam Yahya captured Al Hudaydah from the Idrisids. He continued to follow and attack the Idrisids until Asir fell under the control of the Imam's forces, forcing the Idrisids to request an agreement that would enable them to administer the region in the name of the Imam. In 1927, when Imam Yahya's forces were 50 km away from Aden, Ta'izz and Ibb were bombed by the British for five days, and the Imam had to pull back. Italy had colonies of its own in the region: Eritrea and Somaliland, both of low profitability. There was expectation that increased ties with Yemen would fuel increased trade with the colonies and bring the region into the Italian sphere of influence. The Kingdom of Yemen at this point had its eye on annexing Aden and Imam Yahya also had aspirations for a Greater Yemen, with the possible help from Italy. This created a great deal of anxiety for the British, who interpreted it as clear recognition of Imam Yahya's claim to sovereignty over Greater Yemen which included the Aden protectorate and Asir. The Idrisids turned to Ibn Saud seeking his protection from Yahya. In 1932, however, the Idrisids broke their accord with Ibn Saud and went back to Imam Yahya seeking help against Ibn Saud himself, who had begun liquidating their authority and expressed his desire to annex those territories into his own Saudi domain. Imam Yahya demanded the return of all Idrisi dominion. The British government sent arms and airplanes. and signed another treaty with the British government in 1934. The Imam recognized the British sovereignty over Aden protectorate for 40 years. Yahya submitted to the Saudi and British demands out of fear for Al Hudaydah. According to Bernard Reich, Professor of Political Science and International Affairs at George Washington University, Yahya could have done better by reorganizing the Zaidi tribes of the northern highlands as his ancestors did against the Turks and British intruders and turn the lands they captured into another graveyard. Although the imamate lost Asir, it was able to put down rebel tribes in the north using Iraq trained Yemeni troops. With the country, now established within clearly defined territory, finally pacified, the urban nationalists began to assert themselves. These nationalists had long practiced non Zaidi traditions (especially Shafi'i), and were centered in the coastal province of Tahama, the city of Ta'izz and the British occupied Aden. Many had been students in Cairo and had acquired connections with the Muslim Brotherhood and Algerian nationalists. Muslim Brotherhood operatives in Yemen aligned themselves with the urban opposition and supported Zaidi prince Abdullah bin Ahmad al Wazir, who joined those actively seeking to overthrow Imam Yahya. On February 17, 1948, the opposition revolted in Sana'a and killed Imam Yahya. Crown prince Ahmad was able to rally northern tribes and retake the capital, quelling the revolt after a brief siege on March 12, 1948. Imam Ahmad reversed the isolationist policies of his father and opened Yemen's economy and society to the outside world. It went as the theocratic and largely medieval Imamate which became the first Arab state to accept Soviet aid. Beginning in 1955 Yemen entered into various treaties of friendship and from 1957 began receiving large amounts of Soviet arms as well as Soviet and Chinese military advisers. When the imam went abroad owing to illness, crown prince Muhammad al Badr led a pro Soviet party and communist activity increased. When the Imam returned in 1959, brutal repression ensued and communists were expelled. In April 1956 Yemen joined a defensive pact with Syria and Egypt, and in February 1958 it federated with the United Arab Republic. In parallel, clan violence erupted in Yemen and Aden, claiming hundreds of lives over 1956–60. The defensive pact move was conceived as a defensive measure against republican agitation, which urban nationalists still engaged in from British occupied Aden. So long as Yemen was federated with the UAR, republicans would be deprived any assistance from Egyptian President Nasser. Although the federation lasted only for three years, crown prince al Badr continued to portray himself as an Arab patriot, often railing against "reactionary Arab monarchs."

Екі мемлекет

Араб ұлтшылдығы Мутавакилиттік монархияны жаңғыртуға ұмтылған кейбір топтарға әсер етті. Бұл 1962 жылы имам Ахмад бин Яхья қайтыс болғанда айқын болды. Оның орнын ұлы бағындырды, бірақ армия офицерлері билікті басып алуға тырысты, бұл Солтүстік Йемендегі азамат соғысына әкеп соқты. Хамидаддиннің роялистерін Сауд Арабиясы, Ұлыбритания және Иордания қолдады (көбінесе қару-жарақ және қаржылық көмекпен, сондай-ақ шағын әскери күштермен), ал республикашыларды Мысыр қолдады. Мысыр республикашылдарға қару-жарақ пен қаржылық көмек көрсетті, сонымен қатар ұрысқа қатысу үшін ірі әскери күш жіберді. Израиль Мысыр әскерін Йеменде ұстап тұру және Насердің Синайдағы қақтығысты бастауының ықтималдығын азайту үшін роялистерге жасырын түрде қару-жарақ жеткізді. Алты жылдық азамат соғысынан кейін республикашылар жеңіске жетті (1968 жылдың ақпаны) және Йемен Араб Республикасын құрды. Солтүстіктегі революция Адендегі төтенше жағдаймен бірге жүрді, бұл оңтүстіктегі британдық биліктің аяқталуын жеделдетті. 1967 жылдың 30 қарашасында Аден және бұрынғы Оңтүстік Арабия протекторатын қамтитын Оңтүстік Йемен мемлекеті құрылды. Бұл социалистік мемлекет кейін ресми түрде Йемен Халықтық Демократиялық Республикасы деп аталды және ұлттандыру бағдарламасы басталды. Екі Йемен мемлекеті арасындағы қарым-қатынас бейбіт және жауыздық аралығында ауытқып отырды. Оңтүстікке Шығыс блогы қолдау көрсетті, ал солтүстікке осындай байланыс орнатылмады. 1972 жылы екі мемлекет соғысқа түсті. Соғыс Араб лигасының делдалдығымен атысты тоқтату және келіссөздер арқылы шешілді, онда бірігудің болашақта жүзеге асуы туралы мәлімдеме жасалды. 1978 жылы Әли Абдалла Салех Йемен Араб Республикасының президенті болып тағайындалды. Соғыстан кейін Солтүстік Оңтүстікке Сауд Арабиясының ішінде шетелдік елдерден алған көмегіне наразылық білдірді. 1979 жылы Солтүстік пен Оңтүстік арасында жаңадан қақтығыс басталды. Екі мемлекетті біріктіруге қайтадан күш салысты. 1990 жылы Кувейт дағдарысына байланысты соғыстан кейін Йемен президенті араб емес мемлекеттердің әскери араласуына қарсы болды. 1990 және 1991 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесі ретінде Йемен Ирак және Кувейтке қатысты бірқатар БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларына дауыс бермеді және "күш қолдану туралы" қарарға қарсы дауыс берді. Бұл дауысқа наразылық білдірген АҚШ, Сауд Арабиясы 1990 және 1991 жылдары 800,000 йемендікті елден қуды, Йеменнің соғысқа қарсылығы үшін жазалады. 1992 жылы ірі қалаларда азық-түлік тәртіпсіздіктерінен кейін 1993 жылы бұрынғы Йемен мемлекеттерінің билік партияларынан құралған жаңа коалициялық үкімет құрылды. Алайда вице-президент аль-Бейд 1993 жылдың тамызында Аденге кетіп, өзінің наразылықтары шешілмейінше үкіметке қайта оралмайтынын мәлімдеді. Оның наразылықтарына Йемен социалистік партиясына қарсы солтүстіктің зорлық-зомбылығы, сондай-ақ оңтүстіктің экономикалық маргинализациясы кірді. Саяси тұйықталуды шешу жөніндегі келіссөздер 1994 жылға дейін жалғасты. 1994 жылдың 20 ақпанында Иорданияның Амман қаласында солтүстік және оңтүстік көшбасшылары арасында келісімге қол қойылды, бірақ бұл азамат соғысын тоқтатуға мүмкіндік бермеді. Осы шиеленіс кезінде солтүстік және оңтүстік әскерлері (ең бірде-бір рет бірікпеген) өзінің шекараларында жиналды. 1994 жылдың мамыр-шілде айларында Йеменде болған азамат соғысы оңтүстік қарулы күштерінің жеңілісіне және Йемен социалистік партиясының көптеген басшылары мен басқа да оңтүстік сепаратистерінің эмиграцияға кетуіне әкеп соқты. Сауд Арабиясы 1994 жылғы азамат соғысы кезінде оңтүстікке белсенді көмек көрсетті. Салех 1999 жылғы президент сайлауында 96,2% дауыс жинап, Йеменнің бірінші тікелей сайланған президенті болды. 2000 жылдың маусым айында Сауд Арабиясымен шекараны белгілейтін Джидда келісімшарына қол қойылды. 2000 жылдың қазан айында Адендегі АҚШ-тың USS Cole әскери кемесіне жасалған жанкешті шабуылдан кейін АҚШ-тың он жеті қызметкері қаза тапты, бұл оқиғаға әл-Қайда кінәлі деп танылды. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін президент Салех АҚШ президенті Джордж Бушқа Йеменнің терроризмге қарсы соғысындағы серіктесі екенін жеткізді. 2001 жылы Салехтің билігі мен өкілеттігін ұзартуды қолдаған референдум айналасында зорлық-зомбылық орын алды. Йемендегі шиит бүліктері 2004 жылдың маусым айында шиит сектасының басшысы Хусейн Бадреддин әл-Хутидің Йемен үкіметіне қарсы көтерілісін бастағаннан кейін басталды. Йемен үкіметі хусилердің оны құлатуға және шиит діни заңын енгізуге тырысып жатқанын мәлімдеді. Керісінше, бүлікшілер өздерінің "қауымдастығын кемсітуге және үкіметтің агрессиясына қарсы қорғап жатқанын" айтты. 2005 жылы ел бойынша полиция мен наразылар арасындағы қақтығыстарда кем дегенде 36 адам қаза тапты, себебі отын бағасы өсті. 2006 жылғы президент сайлауында 20 қыркүйекте өткен сайлауда Салех 77,2% дауыс жинап жеңіске жетті. Оның басты қарсыласы Фейсал бин Шамлан 21,8% дауыс алды. Салех 27 қыркүйекте тағы бір мерзімге қызметке кірісті. 2007 жылдың шілде айында Мариб провинциясында сегіз испан турисі мен екі йемендік қаза болды, жанкешті шабуыл жасады. 2008 жылы полиция, мемлекеттік, дипломатиялық, шетелдік бизнес және туризм нысандарына бомбалық шабуылдар сериясы жасалды. 2008 жылдың қыркүйегінде Санадағы АҚШ елшілігінің сыртындағы көлік бомбасы салдарынан 18 адам, оның ішінде алты шабуыл жасаған адам қаза тапты. 2008 жылы Санада сайлау реформасын талап еткен оппозициялық митингіге полиция оқ атты.

Arab nationalism influenced some circles that pushed for the modernization of the Mutawakkilite monarchy. This became apparent when Imam Ahmad bin Yahya died in 1962. He was succeeded by his son, but army officers attempted to seize power, sparking the North Yemen Civil War. The Hamidaddin royalists were supported by Saudi Arabia, Britain, and Jordan (mostly with weapons and financial aid, but also with small military forces), whilst the republicans were backed by Egypt. Egypt provided the republicans with weapons and financial assistance but also sent a large military force to participate in the fighting. Israel covertly supplied weapons to the royalists in order to keep the Egyptian military busy in Yemen and make Nasser less likely to initiate a conflict in Sinai. After six years of civil war, the republicans were victorious (February 1968) and formed the Yemen Arab Republic. The revolution in the north coincided with the Aden Emergency, which hastened the end of British rule in the south. On 30 November 1967, the state of South Yemen was formed, comprising Aden and the former Protectorate of South Arabia. This socialist state was later officially known as the People's Democratic Republic of Yemen and a programme of nationalisation was begun. Relations between the two Yemeni states fluctuated between peaceful and hostile. The South was supported by the Eastern bloc. The North, however, wasn't able to get the same connections. In 1972, the two states fought a war. The war was resolved with a ceasefire and negotiations brokered by the Arab League, where it was declared that unification would eventually occur. In 1978, Ali Abdallah Saleh was named as president of the Yemen Arab Republic. After the war, the North complained about the South's help from foreign countries, which included Saudi Arabia. In 1979, fighting erupted between the North and the South. There were renewed efforts to unite the two states. After the invasion of Kuwait crisis in 1990, Yemen's president opposed military intervention from non Arab states. As a member of the United Nations Security Council for 1990 and 1991, Yemen abstained on a number of UNSC resolutions concerning Iraq and Kuwait and voted against the "use of force resolution". The vote outraged the U. S. Saudi Arabia expelled 800,000 Yemenis in 1990 and 1991 to punish Yemen for its opposition to the war. Following food riots in major towns in 1992, a new coalition government made up of the ruling parties from both the former Yemeni states was formed in 1993. However, vice president al Beidh withdrew to Aden in August 1993 and said he would not return to the government until his grievances were addressed. These included northern violence against his Yemeni Socialist Party, as well as the economic marginalization of the south. Negotiations to end the political deadlock dragged on into 1994. The government of Prime Minister Haydar Abu Bakr Al Attas became ineffective due to political infighting

An accord between northern and southern leaders was signed in Amman, Jordan on 20 February 1994, but this could not stop the civil war. During these tensions, both the northern and southern armies (which had never integrated) gathered on their respective frontiers. The May – July 1994 civil war in Yemen resulted in the defeat of the southern armed forces and the flight into exile of many Yemeni Socialist Party leaders and other southern secessionists. Saudi Arabia actively aided the south during the 1994 civil war. Saleh became Yemen's first directly elected president in the 1999 presidential election, winning 96.2% of the vote. In June 2000, the Treaty of Jeddah was signed, defining the border with Saudi Arabia. In October 2000, seventeen U. S. personnel died after a suicide attack on the U. S. naval vessel USS Cole in Aden which was subsequently blamed on al Qaeda. After the September 11 attacks on the United States, President Saleh assured U. S. President George W. Bush that Yemen was a partner in his War on Terror. In 2001, there was violence surrounding a referendum which apparently supported extending Saleh's rule and powers. The Shia insurgency in Yemen began in June 2004 when dissident cleric Hussein Badreddin al Houthi, head of the Zaidi Shia sect, launched an uprising against the Yemeni government. The Yemeni government alleged that the Houthis were seeking to overthrow it and to implement Shī'a religious law. The rebels counter that they are "defending their community against discrimination" and government aggression. In 2005, at least 36 people were killed in clashes across the country between police and protesters over rising fuel prices. In the 2006 presidential election, held on 20 September, Saleh won with 77.2% of the vote. His main rival, Faisal bin Shamlan, received 21.8%. Saleh was sworn in for another term on 27 September. A suicide bomber killed eight Spanish tourists and two Yemenis in the province of Marib in July 2007. There was a series of bomb attacks on police, official, diplomatic, foreign business and tourism targets in 2008. Car bombings outside the U. S. embassy in Sana'a killed 18 people, including six of the assailants in September 2008. In 2008, an opposition rally in Sana'a demanding electoral reform was met with police gunfire.

Әл-Қайда

2009 жылдың қаңтар айында Сауд Арабиясы мен Йемендегі «Әл-Қаида» ұйымдары бірігіп, «Әл-Қаида Арабия түбегінде» (АҚАП) құрылды. «Арабия түбегіндегі Әл-Қаида» ұйымының негізгі базасы Йеменде орналасқан, және оның көптеген мүшелері Гуантанамодан босатылған Сауд Арабиясының азаматтары еді. Салех 176 «Әл-Қаида» күдіктісін жақсы мінез-құлық таныту шартымен босатты, бірақ террористік әрекеттер тоқтамады. 2009 жылы Йемен армиясы Сауд Арабиясының көмегімен шииттерге қарсы жаңа шабуылға шықты. Соның салдарынан ондаған мың адамдар қоныс аударды. 2010 жылдың ақпан айында жаңа атысты тоқтату келісіміне қол қойылды. Дегенмен, жыл соңына қарай Йемен үкіметі жаңадан басталган қақтығыстарда 3000 әскерінің қаза тапқанын мәлімдеді. Шииттер Сауд Арабиясын Йемендегі зайдизмді басу үшін салафит топтарын қолдауда айыптады. Салех үкіметі Хуси тайпасына қарсы соғыста «Әл-Қаиданы» пайдаланды. Кейбір хабарларға сәйкес, АҚШ президенті Барак Обаманың бұйрығымен, АҚШ әскери ұшақтары 2009 жылдың 17 желтоқсанында Сана және Абиян провинцияларындағы «Әл-Қаида» жаттығу лагерьлері деп белгіленген нысандарға крейсерлік зымырандар атқан. Бірақ «Әл-Қаида» оперативтілеріне емес, бір ауылға тиіп, 55 бейбіт тұрғынды қаза қылды. Йемен билігінің мәлімдемесіне қарағанда, шабуылдар нәтижесінде 60-тан астам бейбіт азамат, оның ішінде 28 бала көз жұмды. 24 желтоқсанда тағы бір әуе шабуылы жасалды. АҚШ Йемендегі саяси тұрақсыздықтан туындаған терроризм қатерінің өсуін тежеу мақсатымен Йеменде дронмен шабуылдар жүргізді. 2009 жылдың желтоқсанынан бастап, АҚШ-тың Йемендегі дрон шабуылдарын АҚШ әскері ЦРУ барлау қызметінің қолдауымен жүзеге асырды. Дрон шабуылдарына адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар қарсылық білдірді, олардың пікірінше, бұл шабуылдар бейкүнә адамдардың өліміне себеп болады, сондай-ақ АҚШ әскері мен ЦРУ дрон шабуылдарына Конгресс тарапынан жеткілікті бақылау жоқ, оның ішінде Америкаға қауіп төндіретін күдікті адамдарды таңдау мәселесі де қарастырылмауда. 2011 жылдың қыркүйегінде Йеменде дрон шабуылында АҚШ азаматтары Анвар әл-Авлаки мен Самир Хан қаза тапқаннан кейін, АҚШ-тың дрон шабуылдарына қатысты саясатына қатысты пікір қақтығыстары күшейді. 2011 жылдың қазан айында тағы бір дрон шабуылында Анвардың жас ұлы Абдулрахман әл-Авлаки де қаза тапты. 2010 жылы Обама әкімшілігінің саясаты аты-жөні белгісіз адамдарды да нысанаға алуға рұқсат берді. АҚШ үкіметі 2010 жылы әскери көмекті 140 миллион долларға дейін арттырды. Президент Салех биліктен кеткеннен кейін де АҚШ-тың дрон шабуылдары жалғасты.

In January 2009, the Saudi and Yemeni al Qaeda branches merged to form Al Qaeda in the Arabian Peninsula (AQAP). Al Qaeda in the Arabian Peninsula is based in Yemen, and many of its members were Saudi nationals who had been released from Guantanamo Bay. Saleh released 176 al Qaeda suspects on condition of good behaviour, but terrorist activities continued. The Yemeni army launched a fresh offensive against the Shia insurgents in 2009, assisted by Saudi forces. Tens of thousands of people were displaced by the fighting. A new ceasefire was agreed upon in February 2010. However, by the end of the year, Yemen claimed that 3,000 soldiers had been killed in renewed fighting. The Shia rebels accused Saudi Arabia of providing support to salafi groups to suppress Zaidism in Yemen. Saleh's government used Al Qaeda in its wars against the insurgent Houthis clan. Some news reports have suggested that, on orders from U. S. President Barack Obama, U. S. warplanes fired cruise missiles at what officials in Washington claimed were Al Qaeda training camps in the provinces of Sana'a and Abyan on 17 December 2009. Instead of hitting Al Qaeda operatives, it hit a village killing 55 civilians. Officials in Yemen said that the attacks claimed the lives of more than 60 civilians, 28 of them children. Another airstrike was carried out on 24 December. The U. S. launched a series of drone attacks in Yemen to curb a perceived growing terror threat due to political chaos in Yemen. Since December 2009, U. S. strikes in Yemen have been carried out by the U. S. military with intelligence support from CIA. The drone strikes are protested by human rights groups who say they kill innocent civilians and that the U. S. military and CIA drone strikes lack sufficient congressional oversight, including the choice of human targets suspected of being threats to America. Controversy over U. S. policy for drone attacks mushroomed after a September 2011 drone strike in Yemen killed Anwar al Awlaki and Samir Khan, both U. S. citizens. Another drone strike in October 2011 killed Anwar's teenage son, Abdulrahman al Awlaki. In 2010 the Obama administration policy allowed targeting of people whose names are not known. The U. S. government increased military aid to $140 million in 2010. U. S. drone strikes continued after the ousting of President Saleh.

Үкіметтің тұрақсыздығы 2011 - қазіргі уақыт

Йемен дағдарысы 2011–2012 жылдардағы президент Әли Абдулла Салехке қарсы төңкерістен басталды, ол Йеменді екі он жылдан астам уақыт бойы басқарған еді. 2012 жылдың басында Салех Йемен үкіметі мен оппозициялық топтар арасындағы делдалдық келісімнің аясында биліктен кеткеннен кейін, Салехтың бұрынғы вице-президенті Абд Раббу Мансур Хади басқаратын үкімет елдің бөлінген саяси жағдайын біріктіруге және Арабия түбегіндегі «Әл-Қаида» және солтүстікте жылдар бойы созылған көтеріліс жүргізіп келген Хути жауынгерлерінен туындаған қауіптерді тойтаруға күш салды. 2014 жылы Хути жауынгерлері Сана қаласына шабуыл жасап, Хадиді басқа саяси фракциялармен «бірлік үкіметін» құру бойынша келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. Көтерісшілер әлсіреген үкіметке қысым көрсетуді жалғастырды, содан кейін, оның президенттік сарайы мен жеке резиденциясы жауынгерлік топтың шабуылына ұшырағаннан кейін Хади 2015 жылдың қаңтарында министрлерімен бірге отставкаға кетті. Келесі айда Хутилер үкіметтің бақылауын өзіне алғанын жариялады, Парламентті таратып, Хути лидері Абдул Малик аль Хутидің туысы Мұхаммед Әли әл Хути басшылығымен Уақытша революциялық комитет құрды. Алайда Хади Аденге қашып, өзінің Йеменнің заңды президенті екенін мәлімдеді, елдің уақытша астанасын жариялады және адал үкімет шенеуніктері мен әскери қызметкерлерді оған қосылуға шақырды.

2011 жылғы төңкеріс

2011 жылғы Йемен революциясы 2011 жылдың басында Араб көктемінің басқа да жаппай наразылықтарынан кейін болды. Көтеріліс бастапқыда жұмыссыздыққа, экономикалық жағдайларға және жемқорлыққа қарсы, сондай-ақ үкіметтің Салехтің ұлы президенттік лауазымға мұрагер бола алуы үшін Йемен конституциясын өзгерту ұсыныстарына қарсы бағытталды. 2011 жылдың наурыз айында Санадағы демократиялық лагерьге полиция мергендері атыс ашып, 50-ден астам адамды өлтірді. Мамыр айында Санада әскерлер мен тайпалық жасақтар арасындағы қақтығыстарда ондаған адам қаза тапты. Осы кезде Салех халықаралық қолдауды жоғалта бастады. 2011 жылдың қазан айында йемендік құқық қорғаушы Тәвакуль Карман Нобель бейбітшілік сыйлығын жеңіп алды, ал БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі зорлық-зомбылықты айыптап, биліктің ауысуын талап етті. 2011 жылдың 23 қарашасында Салех көршілес Сауд Арабиясының Эр-Рияд қаласына Сауд Арабиясы шығанағындағы ынтымақтастық кеңесінің саяси өткел жоспарына қол қою үшін ұшып барды, бұл жоспарды ол бұрын қабылдамаған болатын. Құжатқа қол қойғаннан кейін ол президенттік лауазым мен өкілеттіктерді заңды түрде өзінің орынбасары, вице-президент Абд Раббу Мансур Хадиге беруге келісті. Хади 2012 жылдың ақпан айында өткен президенттік сайлауда жалғыз кандидат ретінде жеңіске жетіп, екі жылдық мерзімге қызметке кірді. Бірлік үкіметі құрылды, оның құрамында оппозициядан премьер-министр де болды. Хади жаңа конституция жобасын жасауды және 2014 жылы парламенттік және президенттік сайлауларды өткізуді қадағалайтын болды.

2012 жыл

Салех 2012 жылдың ақпан айында оралды. Мыңдаған көшедегі наразылардың қарсылығына қарамастан, парламент оған қылмыстық қудалаудан толық иммунитет берді. Салехтің ұлы, генерал Ахмед Али Абдулла Салех әскери және қауіпсіздік күштерінің бір бөлігіне күшті ықпал етеді. AQAP 2012 жылдың ақпан айында президент сарайына жасалған, президент Хадидің ант қабылдаған күні 26 Республика гвардиясының қаза тапқан, өзіне-өзі жарған шабуылға жауапкершілікті мойнына алды. AQAP үш айдан кейін Санада 96 сарбазды өлтірген жанкешті шабуылдың да артында болды. 2012 жылдың қыркүйегінде Санадағы көлік құралындағы жарылыс салдарынан 11 адам қаза тапты, ал бір күн бұрын оңтүстікте Аль-Каиданың жергілікті жетекшісі Саид әл-Шихридің қаза болғаны хабарланды. 2012 жылға қарай, AQAP-тың йемендік азаматтарға жасаған террористік шабуылдарына жауап ретінде, ЦРУ және "ресми түрде мойындалмаған" АҚШ әскери қатысуымен қатар, "АҚШ арнайы операциялар күштерінің шағын тобы" Йеменде болды. Көптеген сарапшылар Йеменнің бұрынғы үкіметінің елдегі террористік қызметті дамытудағы рөлін көрсетті. Абд Раббу Мансур Хадидің жаңа президент болып сайлануынан кейін Йемен армиясы Ансар әл-Шарияны кері тартты және Шабва облысын қайтарып алды.

Хусилердің билікті басып алуы, Азамат соғысы және Сауд Арабиясының араласуы

2014 жылы 2004 жылдан бері Йемен үкіметіне қарсы көтеріліс жүргізіп келген Хуси қозғалысы Йеменді біртіндеп басып алуды бастады, Амран шайқасында және Сана шайқасында (2014) үкімет күштерін жеңді. Олардың алға жылжуы Йеменде жалғасып, Сауд Арабиясы бастаған Йеменге араласуына себеп болды. Хуситтер 2015 жылдың 25 наурызында Аденге шабуыл жасап, Аден шайқасын бастарды. Сауд Арабиясының әуе шабуылына қарамастан, хуситтер Тавахи, Хормаксар және Кратер аудандарына қарай ілгері жылжуға қол жеткізді. 14 шілдеде хуситтерге қарсы ұйымдастырылған қарсы шабуыл хуситтерді жарым аралда қоршап алғанда жағдай өзгерді. 2015 жылдың 6 тамызына дейін Хади үкіметі Таиздің 75%-ын басып алды, ал Лахидж көтерілісі хуситтерді Лахидж провинциясынан ығыстырды. Хадидің үміті 16 тамызда азайды, хусит күштері қарсы шабуыл жасап, Хади күштерін әл-Салих бақтары мен әл-Дабаб таулы аймағынан кері шегінуге мәжбүр етті. Хади күштері бұл сәтсіздікті әскери техниканың жетіспеушілігімен байланыстырды. Хадрамаутта «Әл-Қаида» (AQAP) 2015 жылғы Мұқала шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Мукаланы басып алды, ал 2015 жылдың желтоқсанында Зинжібар мен Жаар қалаларын басып алды. 2016 жылы Хади үкіметі Порт-Миди шайқасында хусит күштерін жеңіп, AQAP-тан Мукаланы қайтарып алды. 2017 жылдың қаңтарында АҚШ Яклаға шабуыл жасады, AQAP туралы жаңа мәліметтер алуға сәтсіз тырысты. Желтоқсан айында Хади үкіметі Әл-Худейдаға шабуылдауды бастады. 2018 жылдың маусымында Хади үкіметі Худейда қаласына шабуыл жасап, Сауд Арабиясының араласуынан бергі соғыстағы ең ірі шайқас – Әл-Худейда шайқасын бастарды. 2017 жылдың желтоқсанында бұрынғы президент және ықпалды тұлға Әли Абдулла Салех қаза тапты. Ол 2014 жылдан бастап, өліміне дейін хуситтердің одақтасы болған. Йемендегі соғыс сондай-ақ холера мен ашаршылыққа әкелді. (Йемендегі ашаршылық (2016 – қазіргі уақытқа дейін) және 2016–2018 жылдардағы Йемендегі холера індеті).

In 2014, the Houthi movement, which had been waging an insurgency against the Yemeni government since 2004, began a gradual takeover of Yemen, defeating government forces in the Battle of Amran and the Battle of Sana'a (2014). Their advance continued throughout Yemen, prompting the start of the Saudi Arabian led intervention in Yemen. The Houthis attacked Aden on 25 March 2015, beginning the Battle of Aden (2015). Despite Saudi airstrikes, the Houthis managed to take advance into the Tawahi, Khormaksar, and Crater districts. The tide turned on 14 July, when an anti Houthi counteroffensive managed to trap the Houthis on the peninsula. By 6 August 2015, the Hadi government had captured 75% of Taiz, and the Lahij insurgency had expelled Houthis from the Lahij Governorate. Hadi fortunes dissipated on 16 August, when Houthi forces successfully counterattacked and forced the Hadi forces to retreat from Al Salih Gardens and the Al Dabab Mountain region. Hadi forces attributed this reverse to a lack of military equipment. In Hadramaut, Al Qaeda in the Arabian Peninsula (AQAP) managed to take over Mukalla after winning the Battle of Mukalla (2015), and in December 2015 they took over Zinjibar and Jaar. 2016 saw the Hadi government defeat Houthi forces in the Battle of Port Midi, and retake Mukalla from AQAP in the Battle of Mukalla (2016). In January 2017, the United States carried out the Raid on Yakla, in a failed attempt to obtain new intelligence regarding AQAP. In December, the Hadi Government began the Al Hudaydah offensive. In June 2018, the Hadi Government began an attack on the city of Hudaydah itself, starting the Battle of Al Hudaydah, which is considered the largest battle in the war since the start of the Saudi intervention. In December 2017, former president and strongman Ali Abdullah Saleh was killed. He had been an ally of the Houthis since 2014 until just before his death. The war in Yemen also resulted in cholera and famine. (See Famine in Yemen (2016–present) and 2016–18 Yemen cholera outbreak)

Сауд Арабиясы бастаған коалицияның қолдауынан айырылғаннан кейін Йемен президенті Абд Раббу Мансур Хади отставкаға кетті және 2022 жылдың сәуірінде Президенттік Кеңес билікті өз қолына алды.