Кіріспе

Ислам дінінің 610 жылы пайда болуынан бұрын Арабиядағы діндер туралы шолу. Ислам дінінің пайда болуына дейінгі Арабиядағы діндерге жергілікті араб политеизмі, ежелгі семит діндері, христиандық, иудаизм, мандайлық және зороастризм кірді. Исламға дейінгі Арабиядағы діннің басым түрі болған араб политеизмі құдайлар мен рухтарға құрмет көрсетуге негізделген. Құдайларға және құдайшаларға, Хубал, әл-Лат, әл-Узза және Манат сияқты, жергілікті қасиетті орындар мен ғибадатханаларда, мысалы Меккедегі Қағбада, құлшылық ететін. Құдайларға құрмет көрсету және оларға дұға ету үшін түрлі рәсімдер, қажылықтар мен болжаулар, сондай-ақ құрбан шалу сияқты амалдар қолданылды. Меккелік дінде Алланың рөліне қатысты әртүрлі теориялар бар. Исламға дейінгі құдайлардың көптеген физикалық бейнелемелері, әсіресе Қағба маңында, олардың 360-қа дейін болғаны айтылады. Басқа діндер де әртүрлі, бірақ аз дәрежеде таралған. Арабияның солтүстік-батысында, солтүстік-шығысында және оңтүстігінде көршілес Рим және Аксум империяларының әсерінен христиан қауымдары пайда болды. Христиандық діні түбектің қалған бөлігінде аз әсер етті, бірақ кейбір адамдарды дінге өткізуге мүмкіндік берді. Солтүстік-шығыстағы несториандық және Парсы шығанағын қоспағанда, христиандықтың басым түрі миафизитшілік болды. Түбек римдік дәуірден бері еврейлердің қоныс аудару орталығы болды, нәтижесінде жергіліктік жаңа мүмінмен толықтырылған диаспора қауымы құрылды. Яһуди діні негізінен Оңтүстік Арабияда және солтүстік-батыс Хиджазда өркендеді. Сасанид империясының ықпалымен Иран діндері де түбекке енді. Зороастризм шығыста және оңтүстікте таралды, ал Меккеде манихейлік немесе маздакизм діндерінің болғаны туралы мәліметтер бар.

Негізгі деректер мен дереккөздер

Төртінші ғасырға дейін Арабияның көбінесе барлық тұрғындары көпқұдайлы діндерді ұстанды, одан кейін Исламға дейінгі Арабияның монотеизмі тарала бастады. IV-VI ғасырларда еврей, христиан және басқа да монотеистік халықтар қалыптасты. Соңғы онжылдықтарға дейін Исламға дейінгі Арабияда көпқұдайлылық басым сенім жүйесі болып келді деп есептелді, бірақ соңғы зерттеулер төртінші ғасырдан бастап хенотеизм немесе монотеизм басым болғанын көрсетеді. Исламға дейінгі араб діні мен пантеоны туралы ақпараттың қазіргі көздеріне араб жазуларындағы (Сафаиттік, Сабалық және Палеоараб тілдерінде) мүсіндегі жазулардың көбеюі, Исламға дейінгі поэзия, еврей және грек деректері сияқты сыртқы көздер, сондай-ақ Құран және исламдық жазбалар сияқты мұсылман дәстүрі кіреді. Дегенмен, ақпарат мөлшері шектеулі. Арабтардың көпқұдайлылығының ерте куәсі – Есархаддонның жылнамасындағы Атарсамин, Нухай, Рульдайу және Атаркурума есімдерінің тізімі. Геродот өзінің "Тарихында" арабтар Ороталтқа (Диониспен теңестірілген) және Алилатқа (Афродитамен теңестірілген) табынғанын жазды. Страбон арабтар Дионис пен Зевске табынғанын айтты. Ориген олар Дионис пен Уранияға табынғанын мәлімдеді. Арабтың көпқұдайлылығы туралы мұсылман деректеріне Хисхам ибн әл-Калбидің сегізінші ғасырға жататын "Бұттар кітабы" кіреді, Ф.Э. Питерс бұл ең толық зерттеу деп санайды, сондай-ақ йемендік тарихшы әл-Хасан әл-Хамданидің Оңтүстік Арабияның діни сенімдері туралы жазбалары да бар. "Бұттар кітабына" сәйкес, Меккеде қоныстанған Ибраһимнің ұлы (Исмаил) ұрпақтары басқа елдерге көшіп, Қағбадан қасиетті тастарды алып, оларды Қағбаны сияқты айналдырған. Әл-Калбидің сөзіне қарағанда, осыдан жалған құдайларға табыну пайда болған. Осыған сүйенсек, арабтар бастапқыда тастарды құрметтеген, кейіннен шетелдік әсерлер нәтижесінде жалған құдайларға табынуды қабылдаған болуы мүмкін. Құдай мен оның бейнесі ретіндегі тас арасындағы байланысты үшінші ғасырға жататын сириялық шығарма – Псевдо Мелитонның "Уағызында" көруге болады, онда ол Солтүстік Месопотамиядағы сириялық тілінде сөйлейтін, көбінесе арабтар болған, көпқұдайлылықты сипаттайды. Алайда, осы құдайлардың тарихын және олардың эпитеттерінің мағынасын ашып көрсететін мифология мен аңыздар мәліметсіз күйде қалады.

Тәңірлер

Ислам дініне дейінгі араб діндері көпқұдайлы болды, олардың көптеген құдайларының есімдері белгілі. Ресми пантеондар патшалықтар деңгейінде, әртүрлі көлемде, қарапайым қала-мемлекеттерден тайпалардың біріккендеріне дейін кездеседі. Рулар, қалалар, кландар, әулеттер мен отбасылардың да өздерінің діни культтері болған. Кристиан Жюльен Робин бұл құдайлар әлемінің құрылымы сол кездегі қоғамды көрсетеді деп санайды. Сауда керуендері шетелдік діни және мәдени ықпалдарды да әкелді. Көптеген құдайлардың нақты есімдері болмаған және олар сапаны, туыстық қатынасты немесе "ол" немесе "ол" (сәйкесінше dhū немесе dhāt) сөздерімен басталатын жер-сипаттаманы білдіретін атаулармен аталатын. Көшпенді бедуиндердің діни сенімдері мен практикалары Мекке сияқты қалалардағы отырықшы тайпалардан ерекшеленген. Көшпенділердің діни сенімдері мен практикалары фетишизм, тотемизм және өлгендерге құрмет көрсетуді қамтыған деп есептеледі, бірақ олар негізінен күнделікті мәселелермен байланысты болды және өмірден кейінгі өмір сияқты ірі философиялық сұрақтарды қарастырмады. Ал қалалық арабтар құдайлардың күрделі пантеонына сенеді деп саналады. Меккеліктер мен Хиджаздың басқа да тұрақты тұрғындары өз құдайларына қалалар мен оазистердегі тұрақты киелі орындарда табынған, ал бедуиндер өз дінін көшпенділіктері кезінде сақтаған.

Кіші спирттер

Оңтүстік Арабияда мндхт – қоғамның аты-жөні белгісіз қорғаушы рухтары және отбасының ата-бабаларының рухтары еді. Олар "ата-бабаларының күні" (shms) деп аталды. Солтүстік Арабияда Пальмира жазуларынан "жақсы және сыйлық беруші құдайлар" ретінде белгілі болды және батыс және орталық Арабияның джинндерімен байланысты болуы мүмкін. Джинндерден өзгеше, олар адамдарға зиян келтіре де, ие бола да алмады және римдік генийге көбірек ұқсас еді. Арабтардың жалпы сенімі бойынша, жолдамашылар, исламға дейінгі философтар мен ақындар джинндерден шабыт алды. Дегенмен, джинндерден қорқып, оларды түрлі аурулар мен психикалық аурулардың себепшісі деп есептеді.

Жамандық жасаушылар

Жақсы ниетті құдайлар мен рухтардан басқа, зұлым күштер де болған. Бұл жандар эпиграфикалық деректерде тіркелмеген, бірақ исламға дейінгі араб поэзиясында қыстырма сөздермен айтылған, ал олардың аңыздарын кейінгі мұсылман авторлары жинаған. Көбінесе гульдер туралы айтылады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, ағылшын тіліндегі "ghoul" сөзі араб тіліндегі "ghul" сөзінен шыққан, ол "ghala" – "тартып алу" деген сөзден туындаған, шумерлік "galla" сөзімен байланысты. Олардың сыртқы түрі қорқынышты, аяқтары есек аяқтарына ұқсайды. Арабтар егер гульге кездессе, мынадай шумақ айтар еді: "Эй, есек аяқты, маңырап тұр, біз шөл даладан кетпейміз, жолымыздан тайып қалмаймыз." Кристиан Жюльен Робин атап көрсетеді, Оңтүстік Арабияның барлық белгілі құдайлары оң немесе қорғаушы рөл атқарған, ал зұлым күштерге тек қыстырма сөздермен сипаттама берілген, бірақ олар ешқашан жеке тұлға ретінде бейнеленбеген.

Алла рөлі

Кейбір ғалымдар исламға дейінгі Арабияда, Меккеде де соның ішінде, Алланың құдай саналғанын, мүмкін жаратушы құдай немесе көпқұдайлы пантеондағы жоғарғы құдай болғанын айтады. Аллах деген сөз (араб тіліндегі "ал-илаһ" сөзі "құдай" деген мағынаны білдіреді) есім емес, лауазым ретінде қолданылған болуы мүмкін. Алла туралы түсінік Мекке дінінде нақты болмауы мүмкін. Чарльз Расселл Коултер мен Патрисия Тернер Алла есімінің исламға дейінгі Аилия деген құдайдан шыққан болуы мүмкін деп санайды. Олар оның кейбір қасиеттері Алмақа, Кал, Шәкер, Уадд және Варах сияқты ай құдайларына негізделгенін жоққа шығармайды. Альфред Гийом Иланың Аллаға айналуы мен ежелгі Вавилонның Иль немесе ежелгі Израильдің Эль арасындағы байланыстың анық емес екенін мәлімдейді. Веллхаузеннің сөзіне қарағанда, Алла еврей және христиан көздерінен белгілі болған, ал арабтың бұтқа табынушылары оны жоғарғы құдай деп білген. Винфрид Кордуан исламдағы Алла туралы теорияның ай құдайымен байланысты болуына күмән келтіреді, Алла терминінің жалпылама термин ретінде қолданылатынын, сияқты El Elyon терминінің де Син құдайының атағы ретінде қолданылатынын айтады. Біздің заманымыздың IV ғасырындағы Оңтүстік Арабиядағы жазуларда Рахман ("Мейірімді") деп аталатын құдайға сілтеме бар, ол монотеистік культқа ие болған және "Жер мен аспанның Иесі" деп аталған. Аарон В. Хьюз ғалымдардың ол ертедегі көпқұдайлық жүйелерден дамыды ма, әлде христиандық және еврей қауымдастықтарының маңыздылығының артуынан дамыды ма, әлде Алла Рахманмен байланысты ма, жоқ па, оны анықтау қиын екенін айтады. Дегенмен, Максим Родинсон Алланың "Ар Рахман" деген бір атауының Рахманнан түрінде бұрын қолданылғанын ескереді.

Әл-Лат, әл-Узза және Манат

Әл-Лат, Әл-Узза және Манат Арабия бойынша көптеген қасиетті әйелдерге берілген жалпы есімдер еді. Г. Р. Хотингтың айтуынша, қазіргі ғалымдар араб қасиетті әйелдері Әл-Лат, Әл-Узза және Манат есімдерін, әсіресе Венера сияқты аспан денелеріне табынумен байланыстырады. Бұл тұжырымдар мұсылман дәстүрінен тыс мәліметтерге, сондай-ақ Сирия, Месопотамия және Синай түбегі туралы мәліметтерге негізделген. Аллат (арабша: اللات) немесе Әл-Лат ежелгі Таяу Шығыста түрлі байланыстармен құлшылыққа ие болған. Геродот б.з.б. V ғасырында Алилатты (грекше: Ἀλιλάτ) Афродитаның (және бір жерде Уранияның) арабша аты деп атады, бұл Арабияда осы уақытта Аллатқа табынудың мықты дәлелі. Әл-Узза (арабша: العزى) – құнарлылық немесе махаббат қасиетті әйел еді. Манат (арабша: مناة) – тағдыр қасиетті әйел еді. Әл-Латқа табыну Сирия мен Солтүстік Арабияда кеңінен таралған. Сафаиттік және Хисмей жазуларынан оның Лат (lt) деп аталып табынуы мүмкін екені көрінеді. Ф. В. Виннет Әл-Латты Ай қасиетті әйел деп қарастырды, себебі 'Айн еш Шаллаледегі ай және Лихьян жазуындағы Мина ай құдайы Уадд есімі оның суретімен байланыстырылған. Рене Дюссо және Гонзаг Райкманс оны Венерамен байланыстырды, ал басқалары оны күн қасиетті әйел деп ойлады. Джон Ф. Хили Әл-Уззаның Мекке пантеонында жеке қасиетті әйел болудан бұрын Әл-Латтың эпитеті болғанын айтады. Паола Корренте «Дионисті қайта анықтау» еңбегінде оның өсімдіктер қасиетті әйел, немесе атмосфералық құбылыстар мен аспан қасиетті әйел болуы мүмкін деп санайды.

Дінге қатысты бейнелер мен жалған тәңірлер

Қасиетті тастарға табыну, араптарды қоса алғанда, семит тілінде сөйлейтін халықтардың ең маңызды амалдарының бірі болды. Құдайдың бейнесі көбінесе өңделмеген тас блоктан жасалатын. Осы тас блоктардың ең көп таралған атауы семит тіліндегі "нсб" ("тік тұру") сөзінен шыққан, бірақ "Набатей" ("сәжде ететін орын") және араб тіліндегі ("айналып тұру нысаны", бұл термин исламға дейінгі араб поэзиясында жиі кездеседі) сияқты басқа да атаулар қолданылды. Бұл құдай тастары көбінесе жеке тұрған тақташа түрінде болған, бірақ Набатей құдай тастары көбінесе тікелей жартасқа қашалған. Тасқа бет-пішіндер (әсіресе Набатеяда) немесе жұлдыздық белгілер (әсіресе Оңтүстік Арабияда) ойылып салынуы мүмкін. Грек-рим әсерімен антропоморфты мүсін де қолданылуы мүмкін еді. "Сенімдер кітабында" мүсіндердің екі түрі сипатталған: құмірзақтар (санам) және бейнелер (ватан). Егер мүсін ағаштан, алтыннан немесе күмістен, адам бейнесімен жасалса, ол құмірзақ болар еді, ал егер мүсін тастан жасалса, ол бейне болар еді. Оңтүстік Арабияда құдайларды жануарлар түрінде бейнелеу кең таралған, мысалы, Хадрамауттан шыққан Саин құдайы, жыланмен немесе бұқамен күрескен бүркіт немесе бұқа түрінде бейнеленген.

Қасиетті жерлер

Қасиетті жерлер хима, харам немесе махрам деп аталатын, ал олардың ішінде барлық тірі нәрсеге қол тигізуге болмайтын, зорлық-зомбылыққа тыйым салынған орындар еді. Арабияның көп бөлігінде мұндай жерлер көздер мен ормандар сияқты ерекше табиғи белгілері бар ашық аспандағы қасиетті мекендер түрінде кездесетін. Ал қалаларда қасиетті аумақты қабырғалармен қоршаған, әсемдікке толы құрылыстармен ғибадатханалар орналасқан.

Діни қызметкерлер мен қасиетті қызметтер

Киелі орындарда көбінесе қорғаушы немесе діни рәсімдерді орындаушы болған. Бұл лауазымды тұлғалар аймақты күтіп, құрбандықтарды қабылдап, болжам жасаған деп есептелген. Олар көптеген аттармен белгілі, бұл, әдетте, мәдени-тілдік ерекшеліктерге байланысты: Хиджазда қолданылған, кахин Синай-Негев صحراء حسمى аймағында, ал кумра – арамей тілінің ықпалындағы аймақтарда қолданылған. Оңтүстік Арабияда rs2w және 'fkl дін қызметкерлерін атау үшін қолданылған, сондай-ақ qyn ("әкімші") және mrtd ("нақты бір құдайға арналған") сияқты сөздер де болған. Ірі қасиетті орындарда арнайы қызметкерлер тобы болған деп саналады.

Қажылық сапарлары

Жылдың белгілі бір уақытында қасиетті орындарға саяхаттар жасалатын. Арабияның орталық және солтүстік аймақтарындағы қажылық жәрмеңкелері зорлық-зомбылыққа тыйым салынған белгілі айларда өткізіліп, сауда сияқты әртүрлі қызметтердің дамуына жағдай жасады, бірақ кейбір жерлерде тек тауар алмасуға ғана рұқсат берілді.

Оңтүстік Арабияға парыз

Сабадағы ең маңызды қажылық, әдетте, ду Аби айында (шамамен шілдеде) Марибтегі Альмака қажылығы болған. Алмақах ду Хирранның Амранға қажылық жасағанын екі дерек куәландырады. Талаб Риямның қажылығы Турат тауында және Хадақандағы Забиян ғибадатханасында болса, Әмір тайпасының құдайы Ду Самавидің қажылығы Ятиллде өткен. Саба қажылықтарынан бөлек, Саиннің қажылығы Шабуада өткізілген.

Меккедегі қажылық

Меккедегі қажылық Арафат тауының, Муздалифаның, Минаның және Сафа мен Марваны, сондай-ақ Қағбаны қамтитын орталық Меккедегі тоқтау орналарын қамтыды. Бірінші екі тоқтауда қажылар уақуф немесе құлшылықпен тұру амалын орындады. Минада малдар құрбандыққа шалынды. Арафаттан Муздалифаға және Минадан Меккеге дейінгі, бұрыннан белгіленген бағыттармен, бейнелерге немесе бір бейнеге қарай жасалған шерулер, және деп аталды, екіншісі күн батудан бұрын орындалды. Ябал Кузада қасиетті айда от жағу амалдары жасалды. Қағбаның жанында кейін Мақам Ибрахим деп аталған бетил орналасқан; Азиз әл Азмех қасиетті малға арналған деп санайтын әл Хигр деп аталатын орын, оның дәлелін сабейлік жазуда малға арналған мхгр деп аталатын орын туралы мәліметтермен байланыстырады; және Замзам құдыры. Сафа мен Марва екеуі де құрбандық шалуға арналған екі төбеге жақын орналасқан, біреуі Мут'им әл-Тейр, ал екіншісі Муджавир әл-Рих, ол Абу Кубайсқа апаратын жол еді, сол жерден Қара тас шыққан деп есептеледі.

Культтық бірлестіктер

Меккедегі қажылықтар әртүрлі діни бірлестіктердің рәсімдеріне сәйкес түрленді, онда жеке адамдар мен топтар діни мақсаттармен бірікті. Хилла бірлестігі қажылықты күз мезгілінде, ал Тулс және Хумс умраны көктемде жасады. Хумдар – Құрайш, Бану Кинана, Бану Хузаа және Бану Амир тайпаларынан құралды. Олар Мекке харамының шегінен тыс жерде қажылық жасаған жоқ, демек Арафат тауына бармады. Сонымен қатар, олар белгілі бір тағамдық және мәдени шектеулерді қалыптастырды. "Кітап әл-Мухаббар" бойынша, Хилла – Бану Тамим, Қайс, Рабиғ, Қудаа, Ансар, Хатам, Баджила, Бану Бакр ибн Абд Манат, Худхайл, Асад, Тай және Бариқ тайпаларының көп бөлігін білдіреді. Тулс – Йемен, Хадрамаут, 'Аққ, Ужайб және Ияд тайпаларынан тұрды. Базиль күнтізбесінде кем дегенде сегіз ай қасиетті деп есептелді. Сонымен қатар, басқа төрт айдың қасиеттілігін мойындамаған тағы бір топ та болды.

Астрология мен төлқұжатты білу

Ислам діні пайда болғанға дейін Арабия түбегінде өмір сүрген ежелгі арабтар, аспан мен жұлдыздарға үрейлі құрметпен қарастырумен қатар, фатализмге (қадарға) кеңінен сенетін. Олар жер бетіндегі барлық құбылыстар мен адамзаттың тағдыры соларға байланысты деп санайтын. Сондықтан, олар өз өмірін аспан денелерінің орналасуы мен құбылыстарын түсіндіруге сәйкес құрастырды.

Басқа тәжірибелер

Хиджазда хайз кезіндегі әйелдерге құлшын мүсіндеріне жақындауға рұқсат етілмеді. Исаф пен Найланың бейнесі орналасқан аумақ, хайз кезіндегі әйелдер үшін тыйым салынған жер саналды. Манафқа қатысты да осы ереже сақталған. "Бұттар кітабында" көрсетілгендей, бұл ереже барлық "бұттарға" қолданылды. Оңтүстік Арабияда да осы жағдай болған, мұны әл-Джауфтан табылған Оңтүстік Арабия жазуы куәландырады. Оңтүстік Арабиядағы екі жазуда ғибадатханаларда жыныстық қатынасқа тыйым салынғаны айтылған. Исаф пен Найла туралы бір аңыз, екі ғашық Қағбада махаббат құрғанда тасқа айналып, Қағбадағы бұттардың қатарына қосылған, осы тыйымды бекітеді.

Шығыс Арабия

Персия шығанағы мен Бахрейн жағалауында б.з.д. 6 ғасырға дейін өмір сүрген Дилмун цивилизациясы Инзак және Мескилак есімді екі құдайға табынған. Бұл құдайлар пантеондағы жалғыз құдайлар ма, әлде басқалары да болған ма, әзірге белгісіз. Дилмун ғибадатханасы мен қасиетті орнындағы құдықтардың табылуы діни амалдарда тәтті судың маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Соңынан келген грек-рим дәуірінде саудагерлер мен келушілер бұл аймаққа жергілікті емес құдайларға табынуды әкелген. Олардың ішінде Сирияның Пальмира қаласында танымал болған Бел, Месопотамия құдайлары Набу және Шамаш, грек құдайлары Посейдон мен Артемида, сондай-ақ батыс Арабия құдайлары Каль және Манат бар.

Оңтүстік Арабия

Исламға дейінгі Оңтүстік Арабиядағы діни ақпараттың негізгі көздері – мыңдаған жазулар, сондай-ақ археологиялық деректермен толықтырылған Құран. Оңтүстік Арабия өркениеттері Арабия түбегіндегі ең дамыған пантеонға ие болған деп саналады. Оңтүстік Арабияда ең көп таралған құдай – 'Аттар, ол алыс екені есептелген. Қамқоршы құдай (шим) 'Аттардан гөрі әлдеқайда маңыздырақ деп саналды. Саба патшалығы Алмаққа, Ма'ин патшалығы Уаддқа, Қатабан патшалығы 'Аммға, ал Хадрамаут патшалығы Сайынға ие болды. Әрбір халық өздерін қамқоршы құдайларының «балалары» деп атады. Қамқоршы құдайлар қоғамдық-саяси жағынан маңызды рөл атқарды, олардың культтері адамдардың бірігуі мен адалдығының ортасы ретінде қызмет етті. Сақталған жазулардан мәлім болғандай, оңтүстік патшалықтарының әрқайсысының 3-5 құдайдан тұратын өз пантеоны болған, ал басты құдай әрқашан ер құдай болған. Мысалы, Саба пантеонында басты құдай Алмаққа, сондай-ақ 'Аттар, Хаубас, Дхат Химям және Дхат Бадан кірген. «Бұттар кітабына» сәйкес, Дху'л Каффайн Бану Дау руынан шыққан. Азд тайпасы Дүшәрге табынумен қатар, Дау тайпаларында да оның қасиетті орны болған деп хабарланады. Дху'л Халаса – болашақты болжайтын құдай және оған Баджила мен Хатам тайпалары да табынып, құлшылық еткен.

Ақсумға әсер ету

Мәсіхшілікке көшкенге дейін аксумиттер Оңтүстік Арабиядағы дінге ұқсас көп құдайлы дінді ұстанған. Ай құдайы Хавбас Оңтүстік Арабия мен Аксумда құлшылыққа ие болған. Аспан құдайы Астар, 'Аттармен байланысты, сонымен қатар Аксумда табынылған. Алмаққа Хоулти Мелазода құлшылық етілген. Аксумдағы Оңтүстік Арабия құдайлары Дхат Химям мен Дхат Баданды қамтыды. Кейінірек Мелазодағы Енда Черкос шіркеуі үшін қайта пайдаланылған тас осы құдайлар туралы мәлімет береді. Хавба Дибдибтегі құрбандық тақтасы мен сфинксте де еске алынған. Аксум жазуларындағы Нрв есімі Оңтүстік Арабияның жұлдыз құдайы Наврв есімімен байланысты.

Яһуди дініне кіру

Химияри патшалары 380 жылдан бастап көпқұдайлылыққа қарсы күресіп, яһуди дінін қабылдады. Оңтүстік Арабиядағы көпқұдайлылықтың соңғы белгілері – политеистік дұғамен құрылыс жобасын еске түсіретін жазу және Та’лаб ғибадатханасы туралы айтылған мәліметтер, барлығы 380 жылдан кейінгі кезеңге жатады (біріншісі патша Дхара’аммар Айманның билігіне, ал екіншісі 401–402 жылдарға сәйкес келеді). Сырлар туралы кейбір хабарламалардың сенімділігі күмәнді екенін көрсететін дәлелдер бар, бірақ сыр баяндарының Құраннан тәуелсіз пайда болғанын растайтын мәліметтер де жеткілікті. Ибраһим Санада сәнді шіркеу салып, осы қаланы маңызды қасиетті орынға айналдыруды жоспарлады, бірақ Меккедегі Қағба оның жоспарына бөгет болды. Дегенмен, Алла мен Хубал екі бөлек құдай болғандығын көрсететін дәлелдер де бар. Кристиан Джулиан Робиннің пікірінше, Меккедегі қасиетті орындағы Хубал мен Манаф сияқты бұрынғысы негізінен сән-салтанатты бейнелерден тұрған, ал қауымдық пантеон оған қосылған. Оның басты құдайлары үш әйел құдай болған, олардың бұл қалада ешқандай бейнесі мен ғибадатханасы болмаған. Дінге байланысты келіспеушіліктер дағдарыстың маңызды себебіне айналды. Көпқұдайлылық культтері дала мен шөлде ғана сақталды, ал Ясрибте (кейін Медина деп аталды), онда көпқұдайлылықты ұстанатын екі тайпа болды, қалада немесе оның жанындағы жалған ғибадатхананың болмауы көпқұдайлылықтың жеке өмірге шектелгенін көрсетеді. Осы айларда қасиетті сапарлар мен жәрмеңкелерге қауіпсіздікпен қатысуға болады. Шамамен 629–630 жылдары Меккені жаулап алу нәтижесінде Қағба маңындағы Хубал сияқты бейнелер қиратылды. Басып алудан кейін әл-Лат, әл-’Узза және Манатқа арналған ғибадатханалар, тиісінше Таиф, Нахла және әл-Қудайдта бұзылды.

Солтүстік Арабия

Оңтүстік Арабиядан тыс, аз дамыған қоғамдарда көбінесе кішігірім пантеондар болған, ал бас құдайдың мәртебесі жоғары болған. Солтүстік Арабиядағы жазбаларда Руда, Нуха, Алла, Датан және Кал сияқты құдайларға кездесеміз. Наджд аймағындағы солтүстік араб диалектісіндегі жазуларда Нухадан келген эмоциялар оның сыйы ретінде сипатталған. Сонымен қатар, Руданың барлық жақсылық пен жамандыққа жауапты екені айтылады. Сафаит тайпалары әл-Лат құдайына ерекше табынып, оны өркендеудің жаршысы деп санаған. Бағалшамин атты сириялық құдайға да сафаиттер құлшылық еткен, ол сафаит жазбаларында еске алынады. Кейдарлықтардың діни сенімдері, шамамен б.з. 2 ғасырында Набатей мемлекетіне енген ежелгі тайпалық одақ, әйелдердің билікке көтерілген политеистік жүйеге негізделген. Ассириялық жазбаларда көрсетілгендей, кейдарлық арабтар құлшылық еткен құдайлар мен құдайшалардың бейнелеріне Атарсамин, Нуха, Руда, Дай, Абириллу және Атаркурума кірген. Мүсіндердің әйел-қорғаушысы, әдетте биліктегі патшайым, діни қызметкер ретінде басқа әлеммен байланыс жасаған (ассириялық мәтіндерде). Кейдарлықтардың әл-Латқа табынғанына дәлел бар, оған арналған жазу кейдар патшасының күміс тостағанында сақталған. 500 жылға дейін ауызша беріліп келген, содан кейін жазылған Вавилон Талмудының «Таанис» трактатында (5б парақ) кейдарлықтардың көпшілігі бұтқа табынғаны айтылады. 1880 жылы Чарльз Губерт Таймада тапқан арамей тіліндегі стела жазуы қала пантеонына жаңа құдай – Салмның енгізілуіне үш жергілікті құдайдың рұқсат бергенін көрсетеді: Салм Махрам, бас құдай, Шингала және Ашира. Салм сөзінің мағынасы «бейне» немесе «сән» дегенді білдіреді. Жаратылыс кітабында еске алынған, Солтүстік-Батыс Арабияда орналасқан мадияндықтар Яхвеге табынған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар Яхве бастапқыда мадияндықтардың құдайы болған, кейін израильдіктер оны қабылдаған деп санайды. Мысырлық Хатор храмы мадияндықтар бұл жерді басып алған кезде де қолданылып келген, бірақ Хатордың бейнелері бұзылған, бұл мадияндықтардың қарсылығын көрсетеді. Олар оны шөлейт шатырына айналдырып, мыстан жасалған жылан мүсінін орнатты. Лихьяниттер Ду Габат құдайына табынып, өздерінің қажеттіліктерін сирек басқалардан сұраған. Ду Габаттың аты «құртты» дегенді білдіреді, бұл «габа» сөзінің этимологиясына негізделген, ол орман немесе құртты деген мағынаны білдіреді. Ал Кутба құдайы, жазу құдайы, бабылдық құдайлармен байланысты болуы мүмкін, және оны бабылдық патша Набонид осы аймаққа әкелген болуы мүмкін. Гермонияның Леукотея және Теандриос құдайларына табыну Финикиядан Арабияға тарады. «Бұттар кітабына» сәйкес, Тай тайпасы әл-Фалсқа табынып, оның мүсіні Джабал-Ажа тауында тұрды, ал Калб тайпасы Дюмат-әл-Жандалда мүсіні бар Уаддқа табынып, оған құлшылық етті.

Набатейлер

Набатейлер негізінен солтүстік Арабия құдайларына табынған. Сыртқы ықпалдарға ұшырағандықтан, олар өз діни сенімдеріне шетелдік құдайлар мен элементтерді де қосты. Набатейлердің басты құдайы – Душара. Петрадағы жалғыз маңызды әйел құдайы – Аль-Узза, ол Изида, Тихе және Афродитаның қасиеттерін қабылдаған. Оның табынуы мен тұлғасының Нахла және басқа да культтармен байланысы белгісіз. Набатей жазбалары Аллат пен Аль-Уззаны «Душараның әйелі» деп сипаттайды. Джон Ф. Хилидің сөзіне қарағанда, Аль-Узза Набатей дінінде Аллаттың эпитеті болған болуы мүмкін. Петрадан тыс жерлерде басқа құдайларға да табынылған; мысалы, Хеджазда Хубал мен Манатқа, ал Хауран мен Сирия шөлінде әл-Латқа сиынған. Набатей патшасы Обудас I, Ободатты негіздеген адам, құдай ретінде қастерленген және оған табынылған. Олар сондай-ақ Шай әл-Каум, әл-Кутба және Нике мен Тихе сияқты грек-рим құдайларына табынған. Максим Родинсон Хубалдың, Меккеде танымал болған құдайдың, набатей текті екенін ұсынады. Пакидасқа табыну, набатей құдайы, біздің заманымыздың бірінші ғасырына жататын жазуда Герасада Герамен бірге куәландырылған, ал араб құдайы да екінші ғасырға жататын үш жазуда расталған. Набатейлер әсем безендірілген қабірлермен танымал болған, бірақ олар тек көрсету үшін емес, өлгендерге ыңғайлы орын болсын деп салынған. Петрада «қасиетті биік жерлер» көп, олар әдетте адамдық құрбандықтар орындары ретінде түсіндірілетін құрбандық тастақтарын қамтиды, бірақ 1960 жылдардан бері, олар мәйітті жерлеу рәсімінің бөлігі ретінде көрсету үшін «көрсету платформалары» болған деген баламалы теория ұсынылған. Дегенмен, екі ұсынысқа да нақты дәлелдер жеткіліксіз.

Арабиядан тыс арабтардың діни нанымдары

Пальмира – арамейлер мен арабтардың араласқан қоғамы болды. Пальмира арабтары әл-Лат, Рахим және Шамашқа құлшылық ететін. Әл-Лат ғибадатханасын Бене Мазин тайпасы салған, олар араб тайпасы болған. Ауылдық жерлердің көшпелілері араб аттары мен сипаттарына ие құдайларға табынып, олардың ең танымалдары Абгал болды, ол Пальмираның өзінде кездеспейді. Араб құдайы Маанға 195 жылы Пальмира аймағындағы Хирбет Семринде Абгалмен бірге табынуға арналған ғибадатхана салынған, ал 194 жылы Рас-эш Шаардағы жазуда ол «жақсы және кеңпейіл құдай» деп аталады. Рас-эш Шаардағы стелада ол найзамен атқа мінген, ал Саад құдайы түйеге мінген күйінде бейнеленген. Абгал, Маан және Сад – жындылар деп есептелген. Ашар құдайы Сад құдайымен бірге Дура Европостағы стелада көрсетілген. Біріншісі араб киімімен атқа мінген, ал екіншісі жерде тұрған. Екеуінің де партиялық шаштары, қалың сақалдары мен мұрттары, сондай-ақ ұқсас киімдері болған. Ашардың аты Солтүстік-Батыс семит тілдері аймағындағы араб көпшілігі тұратын аймақтарда, мысалы Хатрада, «Ашардың панасы», «Ашардың қызметшісі» және «Ашар берді» сияқты теофорлық есімдерде қолданылған. Эдессада күн құдайы Рим императоры Юлианның тұсында басты құдай болған, және бұл құлшылықты Арабиядан келген көшпенділер әкелген болуы мүмкін. Юлианның қала тұрғындарына арналған сөзінде олар Күнге, оның айналасында Азизос пен Монимосқа табынғанын айтқан, ал Ямблих оларды Арес және Гермеспен байланыстырған. Монимос – Муним немесе «ырысқор» деген сөзден шыққан, ол Руда немесе Рулдаиудың тағы бір аты, бұл оның есімінің Саннахирим жылнамаларында жазылуынан көрінеді. «Бұттар кітабына» сәйкес, әл-Уқайсир құдайының сүреті Сирияда орналасқан және оған Құда, Лакхм, Джудхам, Амела және Гатафан тайпалары табынған. Сол құдайға табынушылар оның сүретіне саяхат жасап, шаштарын қырқып, шаштарын бидаймен араластырған, «әр бір шашқа бір жұмақ бидайдан». Италиядағы Путеоли портында Душараға арналған киіз үй табылды. Қала Таяу Шығысқа сауда жасаудың маңызды орталығы болған және б.з.д. 1 ғасырының ортасында Набатейлердің болғаны белгілі. Делоста Вадқа арналған Миналық құрбандық тасы болған, онда Мина және грек тілдерінде жазылған екі жазу бар.

Бедуиндер дінінің нанымдары

Бедуиндер «қасиетті бітім» төрт айында Хиджаздың қоныстанған қалаларына бару арқылы Меккедегі діни ғұрыптармен танысты, оның алғашқы үш айы діни амалдарға арналса, төртіншісі саудамен айналысуға бөлінді. Алан Джонс бедуин поэзиясынан құдайлар, тіпті Алланың өзі де бедуиндер үшін тағдырдан кем маңызды болғанын айтады. Олар тағдырға құдайылық пен құдіреттің қатысы бар екенін білген, бірақ оның ықпалын басып тастау үшін бақсылар мен жұлдыжолға жүгінген. Бедуиндер кейбір ағаштарды, құдықтарды, үңгірлерді және тастарды пұттар немесе құдайға жету құралы ретінде қасиетті деп санаған. Олар адамдардың пұттарға табынуына арналған қасиетті орындар құрды. Бедуиндердің ар-ұятының кодексі болған, Фазлұр Рахман Мәлік оны олардың діни этикасы деп қарастырады. Бұл кодекс әйелдерге, батылдыққа, қонақжайлыққа, уәделер мен келісімдерді орындауға, кек алуға қатысты. Олар өлтірілген адамның жаны қанын тойғанша қабірден дауыстайды деп сенген. Қыз балаларды өлтіру сияқты амалдар діни түрде мақұлданған деп есептелген. Құранда джинннің көптеген айтылуы және исламға дейінгі және ислам әдебиеттеріндегі куәліктер исламға дейінгі бедуин дінінде рухтарға сенудің кең таралғанын көрсетеді. Алайда, джинн сөзінің арамей тілінен шыққандығына қатысты дәлелдер бар, ол Пальмира жазуларында кеңінен кездеседі. Арамей сөзін христиандар бұрынғы құдайларды, олардың мәртебесі жын-шайтан деңгейіне түсірілгенін атау үшін қолданған, және ол араб халық әдебиетіне исламға дейінгі кезеңнің соңында ғана енген. Юлиус Веллхаузеннің айтуынша, мұндай рухтар қираған, лас және қараңғы жерлерде мекендеген, және олардан қорқып жүрген. Адам өзін олардан қорғауы керек еді, бірақ олар нағыз құлшылықтың нысаны емес еді. Бедуин діни тәжірибесіне, көрінетіндей, ата-бабаларға табыну да кірген. Өлгендер күшті деп есептелмей, қорғаудан айырылған және қабірден тыс әлеуметтік міндеттерді жалғастыру ретінде тірілердің қайырымдылығына мұқтаж болған. Тек кейбір ата-бабалар, әсіресе тайпаның атын алған батырлар ғана шынайы құрметке ие болған.

Иран діндері

Иран діндері исламға дейінгі Арабияда Сасанид әскерлерінің Парсы шығанағы мен Оңтүстік Арабияда болуы және Хиджаз бен Ирак арасындағы сауда жолдары арқасында кең тараған. Араб түбегінің солтүстік-шығысындағы кейбір арабтар зороастризмге көшкен, ал Наджд аймағында бірнеше зороастризм ғибадатханалары салынған. Бану Тамим тайпасының бір бөлігі осы дінді қабылдаған. Арабияда манихейшіліктің болғанына да дәлелдер бар, себебі бірнеше ерте деректер Меккеде «зандакалар» бар екенін көрсетеді, бірақ бұл термин Маздакизмге қатысты болуы да мүмкін. Дегенмен, Тардьедің соңғы зерттеулеріне сәйкес, ислам пайда болған 6-шы және 7-ші ғасырларда Меккеде манихейшіліктің кең таралғанын дәлелдеу қиын. Trompf & Mikkelsen және авторлардың соңғы еңбегінде (2018 ж.) исламға дейінгі Меккеде манихейшілік пен Маздакизмнің пайда болуына қатысты ұқсас күмәндер білдірілген. Иран діни идеяларының таралуына дәлел ретінде Құрандағы парсы сөздерін келтіруге болады, мысалы, «фирдаус» (жұмақ) сөзі. Зороастризм Шығыс Арабияда да болған, аймақта парсы тілді зороастрийлер өмір сүрген. Бұл дін б.з.д. 250 жылдан бастап аймақтағы парсы империяларының билігі кезінде, қазіргі Бахрейнге де енгізілген. Бахрейнде осы дінді негізінен парсы қоныс аударғандар ұстанған. Зороастризм парсылар басқарған қазіргі Оман аймағында да таралған. Сондай-ақ, бұл дін қазіргі Йеменнің парсылар билеген аймағында да болған. Йеменді жаулап алған парсылардың ұрпақтары зороастризмді ұстанған. Мұхаммед Йеменді бағындырғаннан кейін, оларға джизья салығы салынған зороастрийлер туралы ислам тарихшысы әл-Баладури айтады. Сержанттың пікірінше, Бахарна халқы ежелгі парсылардың (мажус) және басқа діндердің арабтанған ұрпақтары болуы мүмкін.

Иудаизм

Исламға дейінгі Арабияда яһуди тайпаларының гүлденген қауымдастығы болды, ол тұрғын және көшпелі қауымдарды қамтыды. Яһудилер Рим дәуірінен бастап Арабияға қоныс аударған. Араб яһудилері араб, иврит және арамей тілдерінде сөйлеген, сондай-ақ Вавилон мен Палестинадағы яһуди діни орталықтарымен байланыста болған. Йемендік химьяриттер 4-шы ғасырда яһуди дініне көшкен, ал кейбір кинда тайпалары 4/5-шы ғасырларда дінге өткен. Мұхаммед заманында Тайма, Хайбар және Медина сияқты барлық ірі араб қалаларында яһуди тайпалары болған, түбекке жиырма тайпа қоныстанған. Қабірлердегі жазуларға қарағанда, яһудилер Мадаин-Салих және Аль-Ула қалаларында да өмір сүрген. Хиджазда яһуди дініне өткендер басқа яһудилер мен яһуди емес адамдар тарапынан яһудилер ретінде танылған, киім және кошер тағамдары туралы бабылдық раввиндерден кеңес сұраған. Бір жағдайда, араб тайпасы яһудилер көп тұратын қалаға қоныстанғанда, яһуди дінін қабылдауға келіскені белгілі болды. Ясриб/Мединадағы кейбір араб әйелдері баласы аман қалса, оны яһудиге айналдыруға серт берген, себебі олар яһудилерді «білім және кітап иелері» (ʿilmin wa kitābin) деп есептеген. Филип Хитти жеке есімдер мен ауыл шаруашылығы лексикасынан Ясрибтегі яһуди тайпаларының көп бөлігі араб және арамей текті яһудилікке өткен рулардан тұрғанын қорытындылайды. Яһудилердің Хиджаздың сауда және базарларындағы маңызды рөлі базар күнінің яһудилердің сенбі күніне дейінгі күнге сәйкес келуін білдірді. Араб тілінде «аруба» деп аталатын бұл күні сот отырыстары мен ойын-сауықтарға да мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде жұма күнін мұсылман қауымдық намазының күні ретінде таңдауға әсер еткен болуы мүмкін. 6-шы ғасырдың соңына қарай Хиджаздағы яһуди қауымдастықтары экономикалық және саяси құлдырауға ұшырады, бірақ олар аймақтан тыс жерлерде де мәдени гүлденуді жалғастырды. Олар ерекше мистикалық және эсхатологиялық сипаттары бар ерекше сенімдер мен дәстүрлерді дамытты. Ислам дәстүрінде, Құрандағы сөздерге сүйене отырып, араб яһудилері Ұзайрды Алланың ұлы деп атаған, бірақ бұл мәлімдеменің тарихи дұрыстығы күмәнді. Яһуди шаруалары Шығыс Арабия аймағында өмір сүрген. Роберт Бертрам Сержанттың пікірінше, Бахарна арабтанған «Араптар басып алған кезде аралда және Шығыс Арабияның жағалау провинцияларында тұрған христиандар (арамдықтар), яһудилер және ежелгі парсылардың (мажустар) ұрпақтары» болуы мүмкін. Ислам көздерінен көрінетіндей, Йеменде яһуди діні ең көп тараған дін болды. Яқуби барлық йемендіктердің яһудилер екенін мәлімдеді, ал Ибн Хазм химьяриттер мен кейбір киндалықтар ғана яһудилер екенін айтты.

Христиандық

Арабиядағы христиандық ықпалдың негізгі аймақтары солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс шекараларында, сондай-ақ оңтүстікте Йеменге айналатын жерлерде болды. Солтүстік-батыс Рим империясының христиандық миссионерлік қызметінің ықпалында болды, онда римдіктердің қарастырылған мемлекеті Гасанидтер христиандыққа көшкен. Оңтүстікте, әсіресе Наджранда, христиандық орталық Эфиопиядағы Қызыл теңіздің ар жағында орналасқан Аксум христиандық патшалығының ықпалымен қалыптасты. Бану Харит тайпасының бір бөлігі христиандыққа көшкен. Тайпаның бір отбасы Наджранда үлкен шіркеу салдырды, ол Дейр Наджран деп аталды, сондай-ақ "Наджранның қасиетті үйі" деп те белгілі болды. Гасанидтер де, оңтүстіктегі христиандар да монофизитшілдікке бейім болды. Христиандық ықпалдың үшінші аймағы солтүстік-шығыс шекараларында орналасты, онда сәсанилердің қарастырылған тайпасы лахмидтер несториандыққа көшкен, бұл Сасани империясында ең көп таралған христиандық бағыты болды. Арабияның Персия шығанағы аймағы үшінші ғасырдың басынан бастап сасанилердің ықпалына түсіп, көптеген тұрғындары Месопотамия христиандарының таратуымен христиандықпен танысты. Алайда, христиандық бұл аймақта монастырлар мен епархиялық құрылымдардың құрылуымен төртінші ғасырда ғана кеңінен танымал болды. Исламнан бұрынғы дәуірде Шығыс Арабия халқы христиандыққа өткен арабтардан (Абд әл-Қайс тайпасының ішінде) және арамей христиандарынан құралды. Сирия тілі діни рәсімдерде қолданылатын тіл болды. Сержант Бахарналардың арабтар басып алған кезде христиандардың (арамейлердің) бастапқы халқынан тараған, арабтанған ұрпақтар болуы мүмкін екенін айтады. Бет Қатрай, сирия тілінен аударғанда "Катар аймағы" деген мағына береді, Солтүстік-шығыс Арабияны қамтитын аймаққа берілген христиандық атау болды. Оған Бахрейн, Тарут аралы, Әл-Хатт, Әл-Хаса және Катар кірді. Оман және қазіргі Біріккен Араб Әмірліктері Бет-Мазунай епархиясын құрады. Атауы Оман мен Біріккен Араб Әмірліктерінің парсы тіліндегі атауы 'Мазун'нан алынған. Сохар епархияның орталық қаласы болды. Недждте, аралының орталығында, Кинда және Таглиб тайпаларының мүшелерінің VI ғасырда христиандыққа көшкеніне куәліктер бар. Алайда, батыстағы Хиджазда христиандыққа қатысты белгілер болғанымен, бұл аймақтың жергілікті халқы арасында оның маңыздылығы күмәнді. Исламнан бұрынғы арабтар арасында арабтанған христиандық есімдер жиі кездесетін, бұл исламның пайда болуына дейін бірнеше ғасырлар бойы Сириялық христиан арабтарының арап бедуиндеріне тигізген әсерімен байланысты. Нил Робинсон Құрандағы аяттарға сүйене отырып, кейбір араб христиандары әкесі Құдай, Иса Ұлы және Мәриям Анадан тұратын құдайлық үштікке табыну сияқты дәстүрлі емес сенімдерді ұстануы мүмкін деп санайды. Сонымен қатар, Мәриямға табынған Коллиридияндар сияқты дәстүрлі емес топтардың Арабияда болғанына куәліктер бар, және Құран олардың сенімдеріне сілтеме жасайды деген болжам бар. Алайда, Мирсея Элиаде, Уильям Монтгомери Уатт, Г. Р. Хотинг және Сидни Гриффит сияқты басқа ғалымдар Құрандағы мұндай сілтемелердің тарихилығына және сенімділігіне күмән келтіреді. Олардың пікірлері мынадай: Мирсея Элиаде Мұхаммедтің христиандық туралы білімі "шамалы дәл" екенін және Құдай, Иса және Мәриям үштігі туралы айтылған сөздер Мұхаммедтің христиандық туралы білімі Абиссинияның Монофизит шіркеуінен білім алған адамдардан келгенін көрсетеді. Уильям Монтгомери Уатт Мұхаммедтің Меккеге басып кірмес бұрын христиандық сенімдерімен қаншалықты таныс болғанын білмейміз және христиандықты сынаған кейбір үзінділердің мерзімі белгісіз екенін атап өтеді. Оның пікірінше, Мұхаммед пен ертедегі мұсылмандар үштік сипаты сияқты кейбір дәстүрлі христиандық доктриналарды білмеуі мүмкін, өйткені Мұхаммедтің христиандық ақпарат көздері доктриналық мәселелерді шектеулі түсінген. Уатт сонымен қатар Құранда христиандық ілімдерді сынаған аяттар дәстүрлі христиандыққа емес, тритеизм және "денелік ұлдылық" сияқты христиандық ерестеріне шабуыл жасайды деп мәлімдейді. Г. Р. Хотинг, Сидни Гриффит және Габриэль Рейнольдс христиандық сенімдерге қатысты түсініктемелерді негізгі христиандық ілімінің ақылды, полемикалық мотивацияланған карикатурасы ретінде қарастыру керек дейді, оның мақсаты ислами перспективасынан оның кейбір қағидаларының қаншалықты бұрыс екенін көрсету.