Кіріспе

Оңтүстік Арабияның ежелгі халқы – Сәбелер немесе Сабалықтар Оңтүстік Арабияның ежелгі тобы болды. Олар қазіргі Йеменде Саба патшалығын құрды, ол Киелі кітаптағы Саба жері ретінде танылады және «Оңтүстік Арабия патшалықтарының ең көнесі және ең маңыздысы» саналады. Саба патшалығының негізі қаланған нақты уақыт ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Кеннет Китчен патшалықты б.з.д. 1200 жылдан б.з. 275 жылға дейін дамыған деп санайды, ал астанасы қазіргі Йемендегі Мариб қаласында орналасқан. Алайда, Израиль Финкельштейн мен Нил Ашер Сильберман «Саба патшалығы тек б.з.д. сегізінші ғасырдан бастап гүлденді» және Сүлеймен мен Саба патшайымы туралы әңгіме «жетінші ғасырға тән, уақытынан бұрынғы оқиға» деген пікірде. Патшалық бірнеше Йемен династиялары арасындағы ұзақ, бірақ үзіліспен жүрген азаматтық соғыстан кейін құлады, нәтижесінде Химярит патшалығы жеңіске жетті. Сәбеліктер туралы Еврей кітаптарында бірнеше рет айтылады. Құранда олар Саба (Сабилермен шатастырмау керек) деп сипатталады.

Тарих

Саба патшалығының пайда болуы белгісіз. Кеннет Китчен патшалықты шамамен б.з.д. 1200 жылға жатқызады. Саба патшалығын Химяриттер 3 ғасырдың соңында толық бағындырды, сол кезде астанасы Мариб қаласы болған. Ол ортағасырлық араб географтары Саид деп атаған шөл жолағында орналасқан, қазір Рамлат әл-Сабатайн деп аталады. Саба халқы өздеріне тән семит тілінде сөйлеген, ол – Химярит тілі. Бұл халықтардың әрқайсысының ежелгі Йеменде өңірлік патшалықтары болды: солтүстіктегі Уадди-әл-Джауфта Миналықтар, оңтүстік-батыста Сабилер – таулардан теңізге дейін созылған; олардан шығысқа қарай Катабанилер, одан да шығысқа қарай Хадаремдер. Сабилер, сол дәуірдегі басқа йемендік патшалықтар сияқты, өте табысты дәмдеуіштер саудасына, әсіресе ладан мен мирраға қатысты. Олар ежелгі Оңтүстік Арабияның монументалды жазуымен жазылған көптеген жазуларды, сондай-ақ оған байланысты Забур жазуымен жазылған көптеген құжаттарды қалдырды. Олардың іздері Африкада да байқалады, онда Саба отарлау кезеңіне дейінгі көптеген жазулар мен ғибадатханалар сақталған.

Діни рәсімдер

Осман ғалымы Махмуд әл-Алуси өзінің "Бұлғ әл-Араб фи Ахвал әл-Араб" еңбегінде Оңтүстік Арабияның діни амалдарын исламмен салыстырды. Исламға дейінгі кезеңдегі арабтар ислам шариатына кіретін белгілі бір амалдарды жасаған. Мысалы, олар анасы мен қызын бірдей алып үйленбеген. Екі әпкені бір уақытта үйленуді ең ауыр қылмыс деп есептеген. Өгей шешесіне үйленген адамды да айыптаған және оны "дайзан" деп атаған. Олар үлкен хаж және кіші умра қажылығын жасап Қағбаға барып, Қағба төңірегін тәуаф етіп, Сафа мен Марва таулары арасында жеті рет са'й жасаған, жыныстық қатынастан кейін тас лақтырып, дәрет алып тазарған. Сондай-ақ, ауызды шайып, мұрнына су тартып, тырнақтарын қырқып, кілегейін толығымен алып тастап, сүндеттеу рәсімін орындаған. Сол сияқты, ұрының оң қолын кесіп, зина жасағандарды таспен жазалаған. Орта ғасырлық дінтанушы ғалым әл-Шахрастанидің сөзіне қарағанда, сабилер сезімді және ақылға түсінікті әлемнің екеуін де қабылдаған. Олар діни заңдарды ұстанбаған, бірақ құдайлық күштерге табынумен айналысқан.

Бахай жазбалары

Бахаи жазбаларында сабилер аймақтық халық ретінде және олардың діни тәжірибелері туралы көп рет айтылады. Бұл дін, Құдайдың адамзатты уақыт бойы құдайлық тәрбиешілерді жіберіп, Құдайдың дінін үйрету арқылы басшылыққа алған, прогрестік аянның тарихи процесінің бастапқы кезеңі ретінде Құдайдың нағыз діндерінің бірі саналады. Олар сондай-ақ `Абдул-Баханың "Тұғынды өркениеттің құпиялары" кітабында логика ғылымының негізін қалауға үлес қосуы мүмкін халықтар ретінде де еске алынады.

Киелі кітап

Сәбалықтар туралы Киелі кітапта: Тектес кітабы, 1 Патшалар (соның ішінде Сүлеймен мен Сәба патшайымы туралы әңгімелер), Ишая, Жоел, Езекиел және Әйүп кітабында еске алынады. Әйүп кітабында олар Әйүптің малын және қызметшілерін өлтіргендер деп көрсетілген. Ишая кітабында олар "бойлары биік" деп сипатталған.

Құран

Құранда Саба есімі әл-Маида сүресі 5:69, ән-Намл 27:15, 44 және Саба 34:15, 17-де еске алынады. Әл-Маида сүресінде олар туралы былай делінеді: «Иман келтіргендер, яһудилер, христиандар және сабилер – егер Аллаға және соңғы күнді сеніп, ізгі амал жасаса, олардың Раббыларының алдында сыйлықтары бар. Оларға қорқу да, қайғы да жоқ». Ән-Намл сүресіндегі айтылуы Сүлеймен мен Саба патшайымының оқиғасындағы аймаққа қатысты, ал Саба сүресіндегі айтылуы Дам тасқынына байланысты, онда тарихи бөгет суға батып қирады. Ал әд-Дұхан 44:37 және Қаф 50:12, 14 сүрелерінде кездесетін «Қаум Туббағ» («Тубба халқы») деген тіркесте, Туббағ – Саба патшаларының, сондай-ақ Химияриттердің атағы болған.