Кіріспе

Оңтүстік Арабиядағы аймақ Хадрамаут (حَضْرَمَوْتُ \ حَضْرَمُوتُ; Hadramautic: 𐩢𐩳𐩧𐩣𐩩, Ḥḍrmt) – Оңтүстік Арабиядағы географиялық аймақ, шығыс Йемен, Оманның батыс бөлігінің бір бөлігі және Сауд Арабиясының оңтүстігін қамтиды. Атауы көне заманнан бері сақталған және Йеменнің Хадрамаут облысының атында қолданылады. Хадрамаут халқы Хадарем деп аталады. Бұрын олар Хадрамаути тілінде сөйлеген, ол Оңтүстік Арабияның ежелгі тілі, бірақ қазір көбінесе Хадрами араб тілінде сөйлейді.

Этимология

Хадрамавт атауының шығу тегі нақты белгісіз, оның мағынасы туралы көптеген қарама-қайшы гипотезалар бар. Ең көп таралған халық этимологиясы бойынша, аймақтың атауы «өлім келді» дегенді білдіреді, бұл حَضَر және مَوْت сөздерінен туындаған. Хадрамавт сондай-ақ, Киелі кітаптағы Хазармаветпен (Тек қана, 10:26 және 1 Тарих, 1:20) сәйкестендірілген. Онда ол Жоқтанның ұлы болып табылады, ислам дәстүрінде Қахтанмен теңестіріліп, Оңтүстік Арабия патшалықтарының ата-бабасы саналады. Әртүрлі Киелі кітап сөздіктерінде «Хазармавет» атауы «өлім мекені» дегенді білдіреді, бұл араб халық этимологиясына ұқсас мағына береді. Атаудың шығу тегі белгісіз, бірнеше ғалымдық ұсыныстар бар. Камал Салиби есімді ғалым «aw» дифтонғының дұрыс емес дауысталуы екенін айтты. Ол «ūt» Хадрамавттағы жер аттарының жиі кездесетін жұрнағы екенін және «Хадрамұт» атауының әдеттегі айтылуы және ежелгі айтылуы екенін ескере отырып, атаудың дұрыс оқылуы «хадрм орны» болуы керек деп атап өтті. Ол атаудың «жасыл жер» дегенді білдіретінін болжайды, бұл айналасындағы шөлді жазықпен салыстырғанда, суы мол вадилеріне сай келеді. Бұрын ұсынылған, бірақ қазір жоққа шығарылған этимологияны Юрис Заринс жасаған, ол Омандағы ежелгі ладан сауда жолының сауда орталығы деп саналатын Убар қаласын қайта ашқан. Ол атаудың грек сөзі ὕδρευματα, яғни вадилердегі жабық (және көбінесе бекітілген) суару станцияларынан шыққан болуы мүмкін деп мәлімдеді. Бұл исламға дейінгі Хадрамавттағы елді мекендердің орналасуын дәл сипаттағанымен, атаудың бұл түсіндірмесі уақытқа қатысты дұрыс емес және фонетикалық тұрғыдан үйлесімсіз (мысалы, атауда грек тілінде жоқ немесе басқа дыбыстармен алмастырылмаған көмейлік үскірлер бар). Атаудың әртүрлі нұсқалары б.з.д. 1 мыңжылдықтың ортасынан бастап кездеседі. Хадрмт (𐩢𐩳𐩧𐩣𐩩) және хадрмвт (𐩢𐩳𐩧𐩣𐩥𐩩) атаулары ежелгі Оңтүстік Арабия тілдерінің (хадрам, мина, қатабан және саба) мәтіндерінде кездеседі, бірақ екінші форма белгілі бір хадрамит жазуларында табылмайды. Екі формада да сөз топоним, тайпа атауы немесе Хадрамавт патшалығының атауы болуы мүмкін. Б.з.д. IV ғасырдың соңында немесе III ғасырдың басында Теофраст Άδρραμύτα деген атауды келтіреді, бұл семит атауының грек тіліне тікелей транскрипциясы.

География және геология

Хадхрамаут тарихи Куайти және Катири сұлтандықтарын қамтиды, олар 1967 жылы Оңтүстік Йемен тәуелсіздігіне дейін Адендегі британдық резиденциясының бақылауында болған Аден протекторатының құрамында болды. Қазіргі Хадрамаут облысы шамамен осы екі сұлтандықтың бұрынғы аумағын қамтиды. Ол тік жартасты кең платомен (ٱلْجَوْل, орташа биіктігі) шектелген, тар және құрғақ жағалау жазығынан тұрады, және тереңге сіңген вадилердің (маусымдық су арналары) сирек желісіне ие. Хадрамауттың нақтыланбаған солтүстік жиегі шөлді далаға қарай төмендейді. Хадрамаут платосы немесе таулы аймағы (هَضْبَة حَضْرَمَوْت) Аден шығанағымен Араб теңізінде кездескенде биіктігі күрт төмендейді. Көбінесе, Хадрамаут Махра аумағын да қамтиды, шығысқа қарай қазіргі Оманмен шекараға дейін. Бұл қазіргі Хадрамаут және Махра облыстарын толығымен, сондай-ақ Шабва облысының бір бөлігін қамтиды. Хадрамилер вадилер бойындағы дәстүрлі суарналарға шоғырланған, тығыз салынған қалаларда тұрады. Хадрамилер бидай мен қара бидай өнімдерін жинап, құрма мен кокос пальмаларын күтіп, сондай-ақ кофе өсіреді. Платода бедуиндер қой және ешкі шаруашылығымен айналысады. Қоғам әлі де жоғары дәрежеде тайпалық болып табылады, ислам пайғамбары Мұхаммедтен тараған ежелгі Сейид аристократиясы дәстүрлі біліммен қаруланып, исламдық салт-дәстүрді қатаң сақтайды және діни және әлеуметтік мәселелерде зор құрметке ие.

Таулар

Хадрамаут таулары (جِبَال حَضْرَمَوْت), сондай-ақ "Маһрат таулары" (جِبَال ٱلْمَهْرَة) деп белгілі, Йемендегі таулы аймақ. Олар солтүстік-шығысқа қарай Оманның Дофар тауларымен жалғасады.

Ежелгі

Хадрамилер ежелгі грек мәтіндерінде Чатрамотитай деп аталады. Хадхрамут мәтіндері сабейлік мәтіндерге қарағанда кейінірек пайда болған, бірақ Хадхрамуттан шыққан кейбір сабейлік мәтіндер белгілі. Грек, латын, сабей және хадхрамаут мәтіндері Хадхрамаут патшаларының көптеген есімдерін сақтап қалған, алайда олардың билік ету кезеңдерінің нақты хронологиясы әлі құрылмаған. Олардың астанасы – патшалықтың солтүстік-батыс бөлігінде, құмыра сауда жолы бойында орналасқан Шабуа қаласы. Эратосфен оны ірі қала деп атаған. Бұл сонымен қатар маңызды діни орталық болды. Алғашқыда дін Оңтүстік Арабияның көпқұдайлығы болды, ол Бабылдың ай құдайы Синге табынумен ерекшеленді. VI ғасырға қарай жергілікті храмда Рахманға сенушіліктің монотеистік құлшылығы қабылданды. Олар Химярға қарсы күресіп, Дху Нуас қайтыс болғаннан кейін (525/7 ж.) Аксум патшалығына қарсы мвйт (Ḥiṣn al Ghurāb حِصْن ٱلْغُرَاب) бекінісін нығайтқан. Олардан бұрын бірнеше пайғамбарлар осы жерде тұрған деп есептеледі, оның ішінде ʿĀd тайпасының Худы да бар. Ол Қабр Худта жерленген деп саналады, сонымен қатар Шиʿб Худ деп те аталады, бірақ бұл баршаға қабылданбаған.

Қазіргі заманғы

Куайти сұлтандары 1882 жылдан 1967 жылға дейін, Оңтүстік Йемен Хадрамаутты қосып алғанға дейін, британдық протекторат – Аден протекторатының астында Хадрамауттың басым бөлігін басқарды. Қуайти әулетін 19 ғасырдың екінші жартысында Яфа тайпасының өкілі, Хайдарабад низамының мұрагерлік Джемадары Умар бин Ауад әл-Қуайти құрды. Оның байлығы мен ықпалы оған осы әулетті құруға және 1882 жылы британдықтардың аймақтағы жоғары мәртебесін мойындатуға мүмкіндік берді. 1937 жылы британдық үкімет пен дәстүрлі және ғалым сұлтан Әли бин Салах арасында келісімге қол қойылды, оған сәйкес британдық үкімет Хадрамаутта "кеңесшілер" ретінде тағайындалды. 1945 жылы британдықтар оны Аденге жер аударды, бірақ протекторат 1967 жылға дейін сақталды. 1967 жылы бұрынғы британдық Аден колониясы мен Аден протектораты, оның ішінде Хадрамаут тәуелсіз коммунистік мемлекет – Оңтүстік Йемен Халық Республикасы, кейін Йемен Халық Демократиялық Республикасы болып жарияланды. 1990 жылы Оңтүстік Йемен мен Солтүстік Йемен бірігіп, Йемен Республикасын құрды. Жақындағы тарихымен танысу үшін Йемен тарихы бөлімін қараңыз. Хадрамауттың астанасы және ең ірі қаласы – Мукала порты. 1994 жылы Мукала халқы 122 400 адамды, ал 2003 жылы 174 700 адамды құрады, ал Аш-Шихр порты сол кезеңде 48 600-ден 69 400-ге дейін өсті. Аймақтағы тарихи маңызы бар қалалардың бірі – Тарим қаласы. Ислам білімінің маңызды орталығы саналатын Таримде Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтарының ең көп шоғырланған жері деп есептеледі.

Барлау

Батыс зерттеушілерінің арасында британдық саяхатшылар Теодор мен Мейбл Бент 1890 жылдары бірнеше рет бұл аймаққа сапар жасады. Бенттер Оңтүстік Арабияға келгенге бірнеше ай қалғанда, неміс ғалымы Лео Хирш гимьяриттік жазуларды табу үшін Уади-Хадхрамаутқа жетті. Ол осы аймақтың ішкі бөлігіне енген алғашқы еуропалық болды. Бенттер одан кейін барғанмен, Мейбл Уадиге сапар жасаған алғашқы еуропалық әйел атанды (1934 жылы Дорин Инграмс және 1935 жылы Фрея Старк бұл аймаққа келгенге дейін). Бенттер осы сапарларының нәтижелерін «Оңтүстік Арабия» (1900) атты монографиясында жариялады.

Экономика

Тарихи тұрғыдан алғанда, Хадрамаут хош иіссуды (ладанды) өндірумен танымал болған, ал 20 ғасырдың басында олар негізінен Үндістанның Мумбай қаласына экспортталған. Бұл аймақта сена мен кокос пальмасы да өсіріледі. Қазіргі уақытта Хадрамаут күніне шамамен 260 000 баррель мұнай өндіреді; ең өнімді кен орындарының бірі – 1993 жылы ашылған Ал-Маселах кені (14). Йемен үкіметі елдегі экономикалық және әлеуметтік даму қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ұлттық байлықты арттыру мақсатында мұнай өндірісін арттыру үшін мұнай кен орындарын дамытуға мүдделі. Мұнай елдің ЖІӨ-нің 30-40%-ын, мемлекеттік кірістердің 70%-дан астамын және елдің экспорт құнының 90%-дан астамын құрайды. Оңтүстік Азияда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Шығыс Африкада, соның ішінде Момбаса, Хайдарабад, Аурангабад, Махараштраның Конкан аймағы, Мангалор, Бхаткал, Ганголли, Малабар, Силхет, Танзания, Малай архипелагы, Шри-Ланка, Филиппиннің оңтүстігі және Сингапур қалаларында таралған. Хайдарабад пен Аурангабадта осы қауым Чауш деп аталады және көбінесе Баркас ауданында тұрады. Гуджаратта, мысалы, Ахмадабад пен Сурат қалаларында да Хадрамділердің қоныстары бар. Бұрын Малай архипелагындағы бірнеше сұлтандар, мысалы Малакка, Понтианак немесе Сиак Шри Индрапура сұлтандары Хадрамділердің ұрпақтары болған. 19 ғасырда Хадрам бизнесмендері Малай архипелагындағы кемелердің теңіз армадасына ие болған, олар бәрк, бриг, шхуна және басқа да кемелерден құралған. Қазіргі уақытта Индонезияның бірнеше министрі, соның ішінде бұрынғы Сыртқы істер министрі Али Алатас және бұрынғы Қаржы министрі Мари Мухаммад, сондай-ақ Шығыс Тимордың бұрынғы премьер-министрі Мари Алкатири (2006 ж.) Хадрамділердің ұрпақтары. Хадрамділер Шығыс Африка жағалауында да көптеп қоныстанған, ал Кенияның екі бұрынғы министрі – Шариф Нассер мен Нажиб Балала да Хадрамділердің ұрпақтары. Генетикалық зерттеулер оңтүстік Африканың Лемба халқының Хадрамаут халқымен байланысты екенін көрсеткен. Хадрамаут аймағында тарихи түрде еврей халқы да өмір сүрген.