Кіріспе

Фредерик Юджин Айвс (17 ақпан 1856 – 27 мамыр 1937) – Коннектикут штатының Личфилд қаласында туған американдық өнертапқыш. 1874–78 жылдары Корнелл университетіндегі фотографиялық зертханаға жетекшілік етті. Ол Пенсильвания штатының Филадельфия қаласына көшіп, 1885 жылы Филадельфияның Фотографиялық қоғамын құруға қатысты. 1893 жылы Франклин институтының Эллиотт Крессон медалімен, 1903 жылы Эдвард Лонгстрет медалімен, ал 1887, 1890, 1904 және 1906 жылдары Джон Скотт медалімен марапатталды. 1922 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның ұлы Герберт Е. Айвс теледидар мен телефотографияның, соның ішінде түсті факсимилдеудің пионері болды.

Түсті фотосурет

Айвс түсті фотосурет саласындағы пионер болды. Ол алғаш рет 1885 жылы Филадельфиядағы Франклин институтының «Жаңалықтар көрмесінде» табиғи түсті фотосуретке түсіру жүйесін көрсетті. Оның толыққанды дамыған Кромскопы (екі «о» әрпінің үстінде ұзын дауысты белгілері бар, және «хромды көлем» деп аударылатын) түсті фотосурет жүйесі 1897 жылдың соңында Англияда, ал АҚШ-та шамамен бір жылдан кейін коммерциялық түрде қолжетімді болды. Объектінің үш бөлек қара-ақ суреті мұқият реттелген қызыл, жасыл және көк сүзгілер арқылы түсірілді – бұл әдіс 1855 жылы Джеймс Клерк Максвелл ұсынған, 1861 жылы толыққанды көрсетілмеген, бірақ кейін ұмытылып, басқалар тәуелсіз түрде қайта ойлап тапқан түсті фотографиялық бейнелеу тәсілі еді. Үш суреттің мөлдір позитивтері Айвстің Кромскопында (хромоскоп немесе фотохромоскоп деп аталатын құрылғы) қарастырылды, ол қызыл, жасыл және көк сүзгілерді, сондай-ақ мөлдір шағылыстырғыштарды қолданып, оларды біріктіретін бір түсті суреттің визуалды комбинациясын жасады. Кромскоптың монокулярлы және стереоскопиялық көру құралдары да жасалды. Кромграмма деп аталатын дайын суреттер жинағы оларды көру үшін сатылды. Балама ретінде, Kromskop «үштік фонарь» проекторы әр суретті дұрыс түстің жарығымен жарықтандыруға және оларды проекциялық экранға дәл бейнелеуге мүмкіндік берді. Өз Кромграммаларын жасағысы келген болашақ «Kromskopist»терге арнайы камералар мен камераға қосымша жабдықтар сатылды. Түстің сапасы жоғары бағаланды, бірақ жүйе коммерциялық сәттілікке жете алмады. Ол 1907 жылы пайдалануға оңай және арнайы жабдық қажет етпейтін Автохром процесі енгізілгеннен кейін көп ұзамай тоқтатылды. 2009 жылы, 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрттен кейін алты ай өткен соң Айвс жасаған Сан-Францисконың бірнеше Кромграммалық көріністері Американдық тарих ұлттық мұражайындағы Кромграммалар жинағын каталогтау кезінде табылды. Олар осы апаттың салдарын табиғи түстерде бейнелейтін жалғыз суреттер деп саналады (яғни, түстер қолмен қосылмаған, фотосурет арқылы түсіріліп, қайта жаңғыртылған), сондай-ақ Сан-Францисконың ең ерте табиғи түсті суреттері болып табылады.

Стереоскопиялық фотосурет

1903 жылы Айвс параллакс стереограммасын, алғашқы "көздіксіз" автостереоскопиялық 3D дисплей технологиясын патенттеді. Стереоскопиялық суреттер жұбының ұсақ тік қималарынан тұратын күрделі сурет, дұрыс араласқан, мөлдір емес және мөлдір тік сызықтардың сәл бөлінген ұсақ торы арқылы қарағанда 3D көрініс беретін, қазір параллакс кедергісі деп аталады. Бұл тор әр көзге тек оған арналған сурет бөлігін көруге мүмкіндік берді. Айвс мұндай суретті алғаш рет 1901 жылы көрсетті, ол кезде осы негізгі идеяның он алты жыл бұрын жарты тонды процесс үшін сызықтық экрандармен жұмыс істеген кезде келгенін айтты. 1904 жылы Огюст Бертье осы идеяның алғаш рет жариялануы үшін өзіне лайықты құрмет беруді талап етті. Ол оны 1896 жылғы үлкен форматты стереоскопиялық суреттер туралы мақаласының соңына жақын қосты. Бертье сондай-ақ иллюстрация мақсатында өте жуан және жұмыс істемейтін қималы сурет жасады, бірақ оны тәжірибеге асырмады немесе патенттеуге тырыспады. Көп ұзағаннан кейін, Айвстың ұлы Герберт сияқты басқа да бірнеше өнертапқыштар қарапайым параллакс кедергісін тар цилиндрлі линзалар жиынтығымен алмастырып, екіден астам көзқарас енгізді, соның нәтижесінде 3D пошта карточкаларында, сауда карточкаларында және басқа да ұқсас жаңалықтарда кең таралған линзалық параллакс панорамаграммаларын жасады, олар көбінесе голограммалармен шатастырылады. Бастапқы параллакс кедергісі әдісі қазіргі уақытта (2017) бірнеше көзілдіріксіз 3D бейне дисплейлерінде қолданылады. Айвс сонымен қатар өзгертілетін суреттерді көрсету үшін параллакс кедергілерін пайдалануды патенттеді. 1900 жылға қарай Айвс стереоскопиялық кинофильмдермен тәжірибе жасап жатты. 1922 жылға қарай ол және оның әріптесі Якоб Левентал «Пластиграммалар» деп аталатын анаглифтік 3D қысқа фильмдердің танымал сериясын жасады. Біріншісі 1922 жылдың желтоқсан айында Educational Pictures компаниясымен, ал кейінгілері Pathé Films компаниясымен шығарылды.

Жарты тондық процесс

Жартылай реңкті фотосуреттерге "жартылай реңк" аралық сұр немесе түсті тондармен толыққандай, мәтін сияқты баспа машинасы арқылы қағазға сиямен көшіруге мүмкіндік береді. Бұрын суреттер кітаптар мен мерзімдік басылымдарда қолмен ойылған металл тақталармен немесе ағаш блоктармен, немесе литографиялық тастарға салынған суреттер арқылы басылатын. Жартылай реңк эффекттері тығыз орналасқан параллель немесе штрихталған сызықтарды ойып жасау, нүктелеу немесе тас литография процесіне тән дөңгелек текстураны пайдалану арқылы алынды. Айвс кейде "жартылай реңк" процесінің "изобретателі" деп аталады, бірақ бұл дұрыс емес және Айвс өзі мұндай талап қоймаған. Бір ғана жартылай реңк процесі болған жоқ, олардың саны көп болды, ал ең ертегісі 1839 жылы практикалық фотография енгізілгенге дейін датырайды. Олардың тиімділігі мен нәтижелерінің сапасы әртүрлі болды. Алғашқы әрекеттер металл дагеротип тақталарындағы ерекше кескіндерді тікелей кесуді қамтыды. Жақсы нәтижелер алынса да, тақталарды кесуге үлкен шеберлік пен қамқорлық қажет болды, суреттерді әдеттегі мәтінмен бірге басып шығару мүмкін болмады, ал нәзік тақталар өте аз басылымнан кейін тозып, коммерциялық масштабта басып шығару үшін осындай процестерді пайдасыз етті. 1860 жылдары практикалық процестер пайда бола бастады, бірақ жоғары құн, арнайы басып шығару талаптары немесе кескіннің төмен сапасы осы ерте процестердің кеңінен қолданылуына кедергі келтірді. Айвс 1870 жылдардың соңында жартылай реңк процестеріне көңіл бөлді. Мақсаттары – фотосуреттің аралық тондарын автоматты түрде қара және ақ түстің кішкентай сызықтарына немесе нүктелеріне айналдыру; мұны бұрынғыдан жақсы немесе кемінде тиімдірек жасау; және әдеттегі баспа машинасымен мәтін блоктарымен біріктірілетін баспа блогын жасау. Сызықтар немесе нүктелер, әр түрлі ені немесе мөлшеріне қарай, көзге қалыпты көру қашықтығында бір-бірімен үйлесіп, сұр түстің әр түрлі тондарының иллюзиясын тудыру үшін жеткілікті кішкентай болуы керек, сонымен қатар баспа тақталары әдеттегі басып шығару кезінде тым тозуынсыз берік болуы керек. Ең бастысы, процесс оны кеңінен коммерциялық қолдану үшін жеткілікті экономикалық етуі керек еді. Айвс өзінің алғашқы "Айвс процесін" 1881 жылы патенттеді. Бұл ертедегі процесс көміртек процесінің әртүрлі әдістерімен жасалған фоторельефті кескін жасауды талап етті, одан гипс құймасы жасалды. Гипстің ең жоғары жерлері түпнұсқа фотосуреттің ең қараңғы жерлеріне сәйкес келді. Құйма кішкентай пирамидалық элементтерден тұратын сиялы резеңке тормен байланыста ұсталды, бұл гипс бетіне тұрақты сиялы нүктелердің орналасуына әкелді, олардың мөлшері беттің биіктігіне қарай өзгерді. Содан кейін нүктелік үлгі фоторезистпен қапталған металл тақтаға түсірілді, ол фотогравировка деп аталатын және сызықтық суреттерден, қолжазбадан және басқа да қара-ақ тақырыптардан баспа тақталарын жасау үшін қолданылатын химиялық әдіспен әзірленді және кесілді. Бұл процесс күрделі болғанымен, кейбір шектеулі қолданыста басқа процестерге қарағанда қарапайым және тиімді болды. 1884 жылы Айвс бұл "әдеттегідей сәтті коммерциялық операцияға енгізілген алғашқы патенттелген немесе жарияланған процесс" екенін мәлімдеді. Бірнеше жылдан кейін Айвс бұл процесті әлдеқайда қарапайым процесспен ауыстырды. Жаңа процесспен қарапайым фотосурет тікелей сезімтал металл тақтаға түсірілді. Металл бетінде екі шыны пластинадан тұратын, мөлдір емес сызықтармен жақсылап бұралған және олардың сызықтары тік бұрышта қиылысқан экран орналастырылды, ал камера линзасымен арнайы пішінді диафрагма қолданылды. Фотогравировка процесінің қара-ақ табиғатымен бірігіп, бұл құрылғылар кескінді әртүрлі мөлшердегі нүктелердің реттелген үлгісіне бөлуге көмектесті. 1890 жылдары осы екінші "Айвс процесі" арқылы қайта шығарылған фотосуреттер қолмен ойылған ағаш блоктары мен болат тақталық иллюстрацияларды негізінен алмастырды. Бұл процесс келесі сексен жыл бойы кітаптарды, журналдарды және газеттерді суретке түсірудің стандартты әдісі болып қалды. Баспа тақталарын жасау үшін әлдеқайда технологиялық жағынан жетілдірілген әдістер пайда болғанмен, басылған жартылай реңкті суреттердің құрылымы өзгермеген.