Кіріспе

Әлемдегі көлем бойынша ең үлкен ашық карьер Чукикамата (/tʃ//uː//k//iː//k//ə/'/m//ɑː//t//ə/ chookeekəMAHtə; қысқаша Чуки деп аталады) – қазылған көлемі бойынша әлемдегі ең үлкен ашық карьер. Ол Чилидің солтүстігінде, Калама қаласының жанында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Антофагаста қаласынан солтүстік-шығысқа және Сантьяго астанасынан солтүстікке қарай жатыр. 1952 жылы флотация және қорыту кешендері орнатылды, ал 1968 жылы тазарту кешендерін кеңейту 1970 жылдардың соңында жылына 500 000 тонна мыс өндіруге мүмкіндік берді. Бұрын Anaconda Copper компаниясына тиесілі болған кен орны қазір Чили мемлекеттік кәсіпорны Codelco-ға тиесілі және оның басқаруында. Оның тереңдігі – әлемдегі екінші ең терең ашық карьер, АҚШ-тың Юта штатындағы Бингхэм Каньон кенінен кейін.

Этимология

Чукикаматаның мағынасына қатысты бірнеше нұсқа бар. Ең көп таралғаны – бұл Чукостар (чуки) елінің шегі (камата) дегенді білдіреді. Тағы бір түсіндірме бойынша, бұл металл (чуки) ұшы бар ағаш (камата) найза дегенді білдіреді. Үшінші түсіндірмеде, бұл Атакамено тайпасының бір құдайы оған сыйлағысы келген мыс кенінің көлемін анықтау үшін найза (чуки) лақтырған қашықтығын (камата) көрсетеді. Ал, тағы бір теория бойынша, бұл "Pico de Oro" немесе "Алтын шыңы" дегенді білдіреді.

Тарих

Инкалар мен испандық зерттеушілер колонияға дейінгі және колониялық кезеңдерде Чукикаматаның минералды кен орындарын пайдаланды, ал Чили және ағылшын компаниялары 1879 жылдан 1912 жылға дейін брокантит тамырларын қазып алды. Педро де Вальдивия 16 ғасырдың басында бұл жерден өткенде жергілікті тұрғындардан мыс ат тұмсырларын алғанын айтады. Тынық мұхиты соғысына дейін кен өндіру іс-әрекеті салыстырмалы түрде шағын болды, содан кейін Чили Перу мен Боливияның бір бөлігін, соның ішінде Чукикаматаны да аннексиялады. Осы кезде "Қызыл алтын қызуы" (La Fiebre del Oro Rojo) деп аталған құбылысқа байланысты көптеген кеншілер аймаққа ағылып келді. Көп ұзамай Чукикамата шахталармен және бір уақытта 400-ден астам кен іздеу құқығымен толып кетті. Бұл – жабайы және ұйымдаспаған лагерь еді. 1873 жылғы Тау-кен кодексінің кемшіліктеріне байланысты құқық талаптары көбінесе күмәнді болды, ал мәселе 1891 жылғы Чили азаматтық соғысы кезінде Калама қаласын басып алғаннан кейін, көтерілісшілердің лоялистерге тиесілі шахталарды тәркілегеннен кейін одан әрі усложнилось. Ақырында, қалалар шахтаның шығысындағы кен қоқысының төңкеріліп тасталған жерлеріне көміліп қалды. Бұл алғашқы операциялар Сарагоса және Балмаседа тамырлары сияқты жоғары сапалы тамырларды өндірді, оларда мыстың концентрациясы 10-15% дейін жетеді, ал төмен сапалы таралған кен қалды. Судың жетіспеуі, шалқару, байланыс қиындықтары, капиталдың жоқтығы және мыс бағасының құбылуы салдарынан осы кезде кен өндіру толыққанды дамытылмады. Дегенмен, ірі кен өндіру компаниялары пайда болды, олар кен өндіру кодексіндегі мәселелерді айналып өту үшін кен өндіру операциялары емес, коммерциялық компаниялар ретінде ұйымдастырылды. Бұл компаниялар шағын шахталарды және кен іздеу құқығын сатып алып, біріктіре бастады. 1951 жылы жас Че Гевара Альберто Гранадомен бірге шахтаға барғандығын өзінің "Мотоцикл күнделіктері" атты естеліктерінде баяндап, оны "[ ] заманауи драма сахнасы" деп сипаттады. Ол былай деді: "Оның сұлулықтан айырылғанын айта алмайсыз, бірақ бұл сұлулықтан айырылған, әсерлі және мұздай сұлулық".

Қазіргі заманғы шахта

Қазіргі заманның басталуы американдық инженер Брэдлидің төмен сапалы тотыққан мыс кендерін өңдеу әдісін жасауымен болды. 1910 жылы ол заңгер және өнеркәсіпші Альберт К. Буражға жүгінді, ол Чукикаматаны тексеру үшін инженерлер жіберді. Бұл Гуггенхайм тобының Чили барлау компаниясының мыс өндіруінің бастауы болды. Олардың есептерінде кен орны перспективалы екендігі көрсетілді, ал 1911 жылдың сәуір айында ол ағылшын кәсіпкері Дункан Фокс и Компанимен бірлесіп, негізінен ірі кен компанияларынан кен орындары мен учаскелерді сатып ала бастады. Гуггенхаймдар сондай-ақ Элиас Антон Каппелен Смит жасаған төмен сапалы кендерді өңдеу процесін тапты және дереу қызығушылық танытты. Олар 1912 жылдың қаңтарында Чили барлау компаниясын (Chilex) құрды және ақырында Чили қор нарығында 25 миллион АҚШ долларына (немесе 1912 жылы 25,0 доллар бүгінгі күні шамамен миллион долларға тең) Буражды сатып алды. М. Гуггенхайм ұлдарының металлургиялық консультанты Э. А. Каппелен Смит 1913 жыл шамасында Чукикамата мыс оксидінің кенін өңдеудің алғашқы процесін әзірледі және бір жыл бойы Нью-Джерси штатының Перт-Амбой қаласында пилоттық қондырғыда жұмыс істейтін инженерлер тобын басқарды. Содан кейін Чили Чукикамата кен орнының шығыс бөлігінде шахтаның құрылысын және дамуын бастады, келесі 15 жылда кен орнының қалған бөлігін қосу үшін біртіндеп кеңейтті. Жылдық 50 000 тонна электролиттік мыс өндіруге арналған зауыт жоспарланды. Сатып алынған жабдықтардың ішінде Панама каналынан алынған экскаваторлар да болды. Токопиллада батысқа қарай порт пен мұнаймен жұмыс істейтін электр станциясы салынды, ал Анд тауларынан су жеткізу үшін су құбыры салынды. Өндіріс 1915 жылдың 18 мамырында басталды. Бірінші жылы өндіріс 4345 тоннаны құрады, ал 1920 жылы 50 400 тоннаға жетті. Гуггенхаймдар 1923 жылы шахтаны Anaconda Copper компаниясына сатты, ал өндіріс 1929 жылы Ұлы депрессия басталғанға дейін 135 890 тоннаға дейін өсті, содан кейін сұраныс төмендеді. Көп жылдар бойы өндіріс кен денесінің тотыққан қабатынан жүзеге асырылды, бұл тек кенді сіңіруді және содан кейін мысты электролиз арқылы алуды қана талап етті, бірақ 1951 жылға қарай тотыққан қоры таусылды. Компания содан кейін төменде жатқан сульфидтік мысты өңдеу үшін фабрика, флотациялық зауыт және балқыту пеші салды. Бұл екіншілік сульфидтер жоғарғы жатқан кеннің сіңіруінен пайда болады, одан кейін олардың қайта жиналуы және тереңдегі негізгі (гипогендік) сульфидтерді ығыстыруы нәтижесінде пайда болады. 1957 жылы экзотикалық кен орны (Оңтүстік шахтасы) шлам астында табылды және бұл ең ірі экзотикалық мыс кені екені анықталды. Бұл Anaconda компаниясын шахтаның жанында тотыққыш зауыт, концентратор, балқыту пеші, тазарту зауыты және қала салуға, сондай-ақ Токопиллада электр станциясын салуға итермеледі. 1971 жылы шахта мемлекеттендірілді және операциялар CODELCO компаниясының қарауына өтті. Көптеген жылдар бойы ол әлемдегі ең көп жылдық өндіріс көлеміне ие шахта болды, бірақ жақында Minera Escondida оны басып өтті. Дегенмен, 2007 жылдың соңына дейін (Радомиро Томичті есептемегенде) ол мыс өндірісінің ең үлкен жалпы көлемімен (шамамен 29 миллион тонна) шахта болып қала берді. 90 жылдан астам қарқынды пайдалануға қарамастан, ол әлі де әлемдегі ең ірі мыс кендерінің бірі болып табылады. Оның ашық карьері әлемдегі ең үлкені болып табылады – ұзындығы, ені және тереңдігі 1000 метрден асады, ал оның балқыту және электролиттік өңдеу зауыты (жылына 855 000 тонна) әлемдегі ең ірілердің бірі. Чукикамата сонымен қатар молибденнің маңызды өндірушісі болып табылады. Чукикамата қазір солтүстікте жұмыс істеп тұрған Радомиро Томич кенішімен (бір минералдық жүйеде), оңтүстікте әлі де дамып жатқан Алехандро Хейлс кенішімен (бұрынғы Манса Мина) және жақында табылған мыс порфирлерінің «Токи кластерімен» біріктіріліп, Codelco компаниясының «Codelco Norte» бөлімін құрады.

Геология

Чукикамата порфирлі мыс кен орындарының кең класына жатады. Іс жүзінде, Чукикамата кен денесінің барлығы Чуки порфир кешенімен байланысты, ол Шығыс, Нағыз текстуралы, Батыс және Банко порфирлерінен тұрады. Бұл Cu-Mo порфир жүйелері эоцен-олигоцен кезеңінде қалыптасып, классикалық "аймақтық өзгеру және минералдану белгілерін" көрсетеді. Аймақтық жарықшақтық аймақ металл мен сульфид минералдарын шоғырландыратын гидротермальдық белсенділікті тудырды. Батыс жарықшақтығы – Чукикаматаны батыс және шығыс бөліктерге бөлетін маңызды жарықшақтық. Бұл жарықшақтық Чилидегі кенозойлық Батыс жарықшақтық жүйесінің бір бөлігі болып табылады, ол солтүстік-оңтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай бірнеше жүз шақырымға созылады. Чуки порфир кешені шұңқырдың минералдануға бай шығыс бөлігінде орналасқан. Ал пайдасыз Фортуна кешені батыс бөлігінде жатыр. Чукикаматадағы мыстың көп бөлігі жарықшақтықтарды және жарықшақтықтармен байланысты сынық аймақтарды толтыратын тамырлар мен тамыршаларда кездеседі. Пирит кең таралған, ал халкоцит пен ковеллит супергенді және гипогенді минералдар ретінде кездеседі. Молибденит Чукикаматада жақсы көрінеді, оның барлығы дерлік кварц тамырлары арқылы тасымалданады. 1973 жылғы төңкерістен кейін жаңа әскери үкімет Анаконда компаниясына 250 миллион доллар өтемақы төледі.