Кіріспе

Тантал-ниобий рудасы

Колтан (колумбит-танталиттердің қысқартылған атауы және өнеркәсіпте танталит деп белгілі) – ниобий мен тантал элементтерін алуға қолданылатын қара түсті металл рудасы. Колтан құрамындағы ниобийге басым минералы – колумбит (ниобийдің алғашқы американдық атауы – колумбийден кейін), ал танталға басым минералы – танталит. Колтаннан алынған тантал ұялы телефондар, жеке компьютерлер, автомобиль электроникасы және фотоаппараттар үшін қолданылатын тантал конденсаторларын жасауға пайдаланылады. Колтан өндірісі Конго Демократиялық Республикасында кеңінен таралған.

Өндіріс және жеткізу

2008 жылы танталдың әлемдік жабдылысының шамамен 71% жаңадан өндірілген, 20% қайта өңдеуден, ал қалғаны қалайы шлагы мен қоймадан алынған. Тантал минералдары Конго Демократиялық Республикасында, Колумбияда, Руандада, Австралияда, Бразилияда, Қытайда, Эфиопияда және Мозамбикте кенделіп шығарылады. Тантал Таиланд пен Малайзияда қалайы өндіру және балқыту процесінде туындайтын қосалқы өнім ретінде де өндіріледі. Египетте, Гренландияда, Қытайда, Австралияда, Финляндияда, Канадада, Нигерияда және Бразилияда болашақ кен орындары барланып жатыр. Әлемдегі тау-кен компанияларының 60% Торонто мен Ванкувердегі қатаң реттелген қор биржаларында тіркелген. Дегенмен, экологиялық ережелерге байланысты, Канадада қазіргі уақытта колтан өндірісі жүргізілмейді, Британдық Колумбиядағы Блю-Ривердегі жалғыз жобаланған кен орнынан басқа. Канадада Манитобадағы Берник көлінің жанында орналасқан Танко кенішінде тантал қоры бар, ол әлемдегі ең ірі цезий өндірушісі және Global Advanced Metals Pty Ltd компаниясымен басқарылады. 2017 жылы жаңартылған Канаданың Табиғи ресурстар жөніндегі мәліметтерінде колтан немесе тантал туралы ештеңе айтылмаған. Руандалық шенеунік өз еліндегі болашақ кен орындары туралы сөйлеген кезде, Канаданың 2009 жылы әлемдік өндірістің 4% құрағанын, бірақ кеннің өте қатты тау жынысынан өндірудің қымбат екенін айтты. 2009 жылы Руандада әлемдік тантал өндірісінің 9% құралды. 2016 жылы Руанда әлемдік тантал өндірісінің 50% құрады. 2016 жылы Руанда AB Minerals Corporation компаниясы 2017 жылдың ортасына дейін Руандада колтанды бөлу зауытын ашатынын хабарлады, бұл Африка құрлығындағы алғашқы зауыт болды. Уганда мен Руанда 2000-шы жылдардың басында Конго Демократиялық Республикасына басып кіргеннен кейін колтан экспорттады, бірақ осы колтанның көп бөлігі сол елдерде өндірілген жоқ, Конго шахталарынан контрабандалық жолмен әкелінген, деп мәлімдеді БҰҰ-ның Конго Демократиялық Республикасындағы табиғи ресурстарды заңсыз пайдалану және басқа да байлық түрлері жөніндегі сарапшылар тобының соңғы есебі. 2013 жылы Highland African Mining Company (HAMC), қазіргі Noventa, Мозамбик, Замбезия провинциясының Жиле ауданындағы Марропино кен орнын нашар сапалы инфрақұрылым және кеннің жоғары радиоактивтілігі мен көп бөлігінің тозығына байланысты жапты. HAMC әр тоннадан 3,00 АҚШ долларын жоғалтып, 2013 жылдың маусым айына дейін 150 миллион АҚШ долларына жуық жинақталған шығындарды тіркеді. Ауғанстанда қорлар анықталды, бірақ ондағы соғыс жалпы барлауды немесе алдын ала болжауға болатын болашақта арнайы колтанды барлауды мүмкін етпейді. АҚШ өзінің қорының нашар сапасы салдарынан тантал өндірмейді. Австралиялық Sons of Gwalia компаниясы бір кезде әлемдік танталдың жартысын өндірген, бірақ 2004 жылы банкротқа ұшырады. Talison Minerals компаниясы Gwalia ұлдарының Wodgina және Greenbushes тантал бизнесін сатып алу үшін 205 миллион доллар төледі, бірақ тантал бағасының төмендеуіне байланысты Wodgina уақытша жабылды. Кен 2011 жылы қайта ашылды, бірақ бір жылдан кейін қайтадан жабылды. Atlas Iron 2010 жылы темір кенін өндіруді бастады және 2017 жылдың сәуірінде жұмысын тоқтатты. Global Advanced Mining компаниясы 2018 жылы Greenbushes кенінде тантал өндірісін бір жыл ішінде қайта бастауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Talison Lithium, 51% қытайлық Tianqi Lithium Industries, Inc. (SZSE: 002466) компаниясына және 49% АҚШ-тағы Albemarle Corporation компаниясына тиесілі, Greenbushes-те литийді өндіруді GAM тантал операциясымен қатар жалғастырады. Венесуэла президенті Уго Чавес 2009 жылы Венесуэланың батысында колтанның маңызды қоры табылғанын жариялады, дегенмен бұл аймақта кем дегенде бір колтан өндіру операциясы бұған дейін рұқсат етілген болатын. Дегенмен, ол аймақтағы жекеменшік шахталарды заңсыз деп жариялады және FARC заңсыз шахталармен өзін қаржыландырады деп, оларға қарсы күресу үшін 15000 әскер жіберді. Кенге техникалық кеңесшілерді 2007 жылдың 25 қазанынан бері АҚШ санкцияларына ұшыраған Иран революциялық гвардиясының толыққанды иелігіндегі компаниясы Хатам әл-Анбия құрылыс штабының еншілес компаниясы ұсынды. Сондай-ақ 2009 жылы Колумбия үкіметі Колумбияның шығыс провинцияларында колтан қоры табылғанын жариялады. Колумбия полициясының директоры Оскар Наранхо Трухильо 2011 жылдың қазан айында FARC пен Синалоа картелі Колумбияда лицензиясыз колтан өндіруде бірлесіп жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Колумбия АҚШ-пен бірлесіп, үш күдіктіні тұтқындау операциясын жүргізіп жатыр. Семананың мәліметінше, олар заңсыз бизнесті ағасы ...

Пайдалану және сұраныс

Колтан негізінен ұялы телефондар мен барлық түрдегі электрондық құрылғыларда қолданылатын тантал конденсаторларын өндіру үшін пайдаланылады. Ниобий мен танталдың қолданылуы өте кең, оның ішінде көз айнек, камералар, телефондар мен принтерлерге арналған жарық сыну линзалары да бар. Олар жартылай өткізгіш тізбектерінде, сондай-ақ есту аппараттары, кардиостимуляторлар және MP3 ойнатқыштар сияқты кішкентай электрондық құрылғыларға арналған конденсаторларда, компьютерлік дискілерде, автомобиль электроникасында және ұялы телефондарға арналған беттік акустикалық толқын (SAW) сүзгілерінде қолданылады. Колтан сонымен қатар реактивтік қозғалтқыштар, әуе және құрлықтағы турбиналар үшін жоғары температураға төзімді қорытпалар жасауға қолданылады. Соңғы жылдары, 2000-шы жылдардың соңында, реактивтік қозғалтқыштарда қолданылатын никель-тантал суперқорытпалары тантал тұтынудың 15% құрады. Бірақ Airbus және 787 Dreamliner ұшақтарына жасалған болашақ тапсырыстар осы үлесті арттыруы мүмкін, сондай-ақ Қытайдың 62 787 8 ұшағына жасаған тапсырысы да осыған ықпал етеді. 2012 жылы колтанды пайдаланған электрондық компаниялардың ішінде Acer Inc., AMP, Apple Inc., Canon Inc., Dell, HP Inc., HTC, IBM, Intel, Lenovo, LG, Microsoft, Motorola, Nikon, Nintendo, Nokia, Panasonic, Philips, RIM (қазір Blackberry Limited), Samsung, Sandisk, Sharp Corporation, Sony және Toshiba компаниялары болды. Кейбір компаниялар минералдардың көзін анықтау, қорыту орындарын тексеру және қақтығысқа қатысты емес колтан кен орындарын сертификаттау арқылы қақтығыс минералдарын пайдалануды азайтуға қадамдар жасады. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, осы бағытта ең кем жұмыс істеген компаниялар Nintendo, HTC, Sharp Corporation, Nikon және Canon Inc. болды.

Ресурс қарғысы

Табиғи ресурстарға бай кейбір елдерде "ресурс қарғысы" деп аталатын парадоксальды құбылыс кездеседі, олар ресурстары аз елдерге қарағанда нашар экономикалық дамуды көрсетеді. Ресурстардың молдығы сондай-ақ "әлсіз демократиялық даму, сыбайлас жемқорлық және азаматтық соғыс болуы" ықтималдығымен байланысты. Электроникада колтанның маңыздылығының артуы, 2008 жылғы антропологиялық зерттеуде айтылғандай, "Конгоның шығысындағы әскери басшылар мен әскерлер қолмен қазу операцияларын құл еңбегіне айналдырып, өздерінің әскерлерін қаржыландыру үшін валюта табуға тырысты". Конгоның шығыс бөлігінің көп бөлігі 1990 жылдары Руанда күштерінің бақылауына өткенде, Руанда Конго үкіметінің әлсіздігін пайдаланып, колтанның ірі экспорттаушысына айналды. БҰҰ есебіне сәйкес, бағаның өсуі "Солтүстік-Шығыс Конгода өндірілген колтанды саудалау арқылы көтерілісшіл топтар мен басқа да фракцияларға айына 20 миллион долларға дейін табыс әкелді".

Тау-кен өндірісі

Конголықтар үшін кен өндіру – ең жеңіл табыс көзі, себебі жұмыс тұрақты түрде қолжетімді, тіпті күніне бір доллар үшін де. Бұл жұмыс қиын болуы мүмкін; кеншілер кенге жету үшін орманға бірнеше күндей жол тартады, оны қол құралдарымен жерден қазып, іріктеп алады. Конгодағы жастардың 90 пайызы осылай жұмыс істеген. 2007 жылы Масиси және Солтүстік Киву провинциясының басқа аймақтарында өндірілген колтанның радиоактивтігін зерттеу көрсетті, "колтанды ұнтақтау және елеу кәсіби дозаны жоғарылатуы мүмкін, орташа есеппен жылына 18 мСв-қа дейін".

Конго Демократиялық Республикасындағы тау-кен өндірісінің этикасы

Конго Демократиялық Республикасында (КДР) орын алған қақтығыстар КДР-ға өзінің колтан қорларын игеруден пайда табуды қиындатты. Колтан өндіру негізінен қолөнершілік және шағын көлемде жүргізіледі, сондай-ақ ол қысымға және адам саудасына ұшырайды. 2003 жылғы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің баяндамасында кеннің көп бөлігі заңсыз қазылып, Конгоның шығыс шекарасы арқылы көршілес Уганда, Бурунди және Руанданың әскери жасақтарымен контрабандалық жолмен әкелінеді. БҰҰ-ның үш елінде де колтан контрабандашысы ретінде аталған елдер мұны жоққа шығарды. Австриялық журналист Клаус Вернер [de] Bayer сияқты көпұлтты компаниялар мен контрабандалық және заңсыз колтан кен орындары арасындағы байланыстарды құжаттады. 2003 жылы Eagle Wings Resources International, Forrest Group және OM Group соңғы баяндамасында көрсетілген Конгодағы асыл тастар мен минералдарды тонауды тергейтін БҰҰ комитеті тізімдеді. Кейбір қақтығысқа қатысушылар адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айыппен Гаагадағы Халықаралық қылмыстық сотта сотталды. Колтан контрабандасынан түскен табыс Конгоның әскери басып алуын қаржыландырып, содан кейінгі азаматтық қақтығысты ұзартты. БҰҰ тобы Конгоның шығысын бірнеше ай бойы зерттеді, содан кейін Конгоның шығысын Уганда, Руанда және басқа да шетелдік әскери күштердің әскери басып алуын, сондай-ақ конголық көтерілісшілердің бір-бірімен соғысып жатқан көптеген топтарын айқын айыптады. БҰҰ баяндамасында жауынгерлер Конгоның табиғи ресурстарын кеңінен тонап кеткені айтылды және соғыстың жалғасып жатқаны, өйткені жауынгерлер колтан, ағаш, алтын және алмастарды өндіру және контрабандалау арқылы байыды. Олар сондай-ақ контрабандалық кендер соғысты қаржыландырып, қару-жараққа ақша берді деп мәлімдеді. 2005 жылы Оңтүстік Африканың қауіпсіздік зерттеулер институтының Руанда экономикасы туралы баяндамасында 1999 және 2001 жылдар аралығында Руанданың ресми колтан өндірісі 147 тоннадан 1300 тоннаға дейін он есеге өскені және алғаш рет елдің дәстүрлі негізгі экспортынан, шай мен кофеден көп табыс әкелгені анықталды. Сол сияқты, Уганда 1997 жылы қақтығыс басталғанға дейін жылына 2,5 тонна колтан экспорттаған. 1999 жылы оның экспорт көлемі 70 тоннаға дейін көтерілді. 1999-2000 жылдары 400 долларға бағаланған колтанға байланысты бизнеске асығуға қатысқан көптеген корпорациялар шын мәнінде осы қақтығысқа қатысқан. Руанда армиясы айына кем дегенде 100 тонна экспорттаған. БҰҰ сарапшылар тобының бағалауынша, колтан өндіру қанды алмастармен қатар немесе олардың үстінен келетін проблемаларға әкеледі және Руанданың шекарасы арқылы контрабанда сияқты ұқсас әдістерді қолданады. Экологтар мен адам құқықтары жөніндегі жұмысшылар "жанжал минералдары" немесе "жанжал ресурстары" туралы жалпыға бірдей айта бастады. Осыған байланысты кейбір өңдеушілер, мысалы, Cabot Corporation (АҚШ) Орталық Африкадағы колтанның көзін мүлдем жоғалтатынын мәлімдеді. Руанда армиясы айына 20 миллион доллар таба алатын, және 18 ай ішінде кем дегенде 250 миллион доллар тапқан болуы керек. "Бұл соғысты қаржыландыруға жеткілікті", - деп атап өтті комиссия өз баяндамасында. 2009 жылы КДР-дағы колтан Қытайға сымдар мен электрондық сападағы тантал ұнтағын өндіру үшін жіберілді. КДР-дан Еуропаға колтан әкелінуі әдетте Ресейге немесе Орталық/Шығыс Еуропаға барады, ол Танзаниядағы Дар-эс-Салам мен Грекиядағы Пирей арқылы Балқанға барады. Британ Виргин аралдарында тіркелген Nova Dies атты оффшорлық консорциум Балқан арқылы өтетін сауда бағытының көпшілігін бақылады. Бұл экспорттық құбыр желісі негізінен қауіпсіз емес қолөнер кен орындарында өндірілген өңделмеген колтанды тасымалдайды, сондықтан бұл нарық КДР-да қауіпсіз өндіру инфрақұрылымын дамытуға кедергі келтіреді. Балқан сауда жолы КДР экономикасына ұзақ мерзімді қауіп төндіреді; ол КДР-ға зорлық-зомбылық пен жемқорлықпен өткен және қазіргі жүйе келтірген зор зиянды қаржыландырады және растайды. Конгоның колтан кен орындарының шамамен 64% ғаламдық қорлар. Бірақ жоғары деңгейдегі бағалауларды сенімді деректерге сүйендіру қиын. Британдық геологиялық зерттеулер ұйымы сияқты кәсіби ұйымдар Орталық Африканың бүкіл әлемдегі активтердің 9% -ына ие екенін болжайды. Колтаннан алынатын негізгі элемент - тантал басқа да көздерден алынады, бірақ конголық колтан 2008 жылы әлемдік өндірістің шамамен 10%-ын құрады. АҚШ 2010 жылғы Додд-Франк заңының 1501-тармағымен қақтығыс минералдарына жауап берді, ол колтанды қоса, қақтығыс минералдары болуы мүмкін жабдықтарында тіркелген компаниялар АҚШ Қағаз бағалы құжаттар және биржа комиссиясына тіркелуі және олардың жеткізушілерін жариялауы керек. Заңнаманың тиімділігі шектеулі болды. 2014 жылдан 2016 жылға дейін Букама ауданында, Калемиде және Лубумбашиде, Катанга облысында колтан сатып алушыларымен жүргізілген кең ауқымды сапалық зерттеулердің негізінде бір зерттеуші қақтығыс минералдары реформалары жабдықтар тізбегінің жақсы бақылауына және ұйымдастырылуына әкелді, бірақ конголық үкіметтің әрекетсіздігі жергілікті келісімдерге және аумақтық бөліске әкелді, соның салдарынан құпия кен өндіру іс-әрекеттері жүргізілді.

Қоршаған ортаны қорғау

Конго Демократиялық Республикасында бақылаусыз жүргізіліп жатқан тау-кен өндірісі топырақ эрозиясына және көлдер мен өзендердің ластануына себеп болады, бұл аймақтың гидрологиялық және экологиялық жағдайларына әсер етеді. Шығыс тау горилласының саны да азайды. Азық-түлік көздерінен алыс және көбінесе ашқан шахтерлер гориллаларды аулайды. 2009 жылға дейінгі он жылдық ішінде Конгодағы гориллалардың саны 17 000-нан 5 000-ға дейін төмендеді, ал Ұлы көлдер аймағындағы тау гориллаларының саны 700-ге жуық болды, деп 2009 жылы БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (ЮНЕП) хабарлады. Батыс Африкадағы құнды деликатес саналатын жабайы ет аулау, орман шаруашылығы, отпен өріс жасау және қарулы қақтығыстар гориллалардың популяциясын жоғары қауіпті жағдайға жеткізді. Грауэр гориллаларының санына қоршаған ортаның өзгеруі ерекше қауіп төндірді, 2018 жылдың қаңтар айында олардың саны шамамен 3 800-ге жуық болды. Жыл сайын 3–5 миллион тонна жабайы ет, оның ішінде гориллаларды өлтіру арқылы алынады. Жабайы етке қала тұрғындарының және алыс ауылдардағы кеншілердің сұранысы жоғары. Кахузи-Биега ұлттық паркі мен Итомбве табиғи қорығында және оның айналасында шахтерлермен сұхбаттасқан экологтар, шахтерлердің жабайы ет жегенін және осы практика приматтардың санының азаюына себеп болды деп ойлағанын анықтады. Шахтерлер басқа тағам көзі болса, осы практиканы тоқтатуға дайын екендерін айтқандықтан, авторлар гориллалардың санының азаюын тоқтату үшін осы мәселені шешу қажет екенін ұсынды. Бұл табиғи қорықтардағы кен орындары касситерит, алтын, колтан және вольфрамит өндірісімен айналысты, және "көптеген кен орындары қарулы топтардың бақылауында болды".

Денсаулыққа қатысты мәселелер

Конголық бейресми колтан өндірушілердің арасында тыныс алу жүйесіне қатысты шағымдардың көптеп кездесуі байқалады. Тиімді кәсіби қауіпсіздік шараларын енгізу ұсынылып отыр. Сонымен қатар, жоғары өлім-жітім көрсеткіштеріне байланысты бейресми кен өндіру ісін реттеу қажет.

Бағаның өсуі және сұраныстың өзгеруі

Африка кен орындарынан колтан мен ниобийдің өндірісі мен сатылымы 2000 жылы дотком қызуынан туындаған бағаның күрт өсуінен кейін $400-дан қазіргі деңгейдегі $100-ға дейін айтарлықтай төмендеді. АҚШ Геологиялық қызметінің мәліметтері осыны ішінара растайды. Конго Демократиялық Республикасын отарлаған Бельгиядағы Тантал-Ниобий халықаралық зерттеу орталығы халықаралық сатып алушыларды этикалық тұрғыдан конголық колтаннан сақтануға шақырды: «Шикізатты заңды көздерден алуда сақтық танытыңыз. Жергілікті халыққа, жануарлар дүниесіне немесе қоршаған ортаға зиян келтіру немесе зиян келтіру қаупі жолдары жоқ». Эрозия, ластану және орманды кесу салдарынан қоршаған ортаға келтірілген зиянмен қатар, КДР-да тау-кен өндірісінің нәтижесінде ауыл шаруашылығы мен оның салдарынан азық-түлік қауіпсіздігі де зардап шекті. 2003 жылғы БҰҰ-ның қосымша баяндамасында 1999 және 2000 жылдары танталдың әлемдік бағасының күрт өскені, бұл колтан өндірісін табиғи түрде арттырғаны көрсетілді. Өндіріс көлемінің бір бөлігі Шығыс Конгодан келді, онда «көтерілісшіл топтар мен адал емес бизнесмендер» шаруаларды және олардың отбасыларын көмір өндіруге ниеттенген жерлерін тастап кетуге мәжбүр етті, «оларды қолөнер шахталарында жұмыс істеуге мәжбүрледі, ауыл шаруашылығының кең аумақта жойылды және ауыр әлеуметтік салдарлар туды, олардың көптеген жағдайлары құлдыққа ұқсас болды». Сондай-ақ, Австралия сияқты дәстүрлі көздерден Мысыр сияқты жаңа жеткізушілерге көшу орын алды, бұл әлемдегі ең ірі жеткізушінің – Австралияның «Гвалия ұлдары» компаниясының банкротқа ұшырауы осы өзгеріске себеп болған немесе ықпал еткен болуы мүмкін. Бұрын «Гвалия» компаниясына тиесілі болған Водгина және Гринбушес кен орындарындағы жұмыстар белгілі бір деңгейде жалғастырылуда.