Байжу Ноян: Моңғол қолбасшысы мен билеушісі

Кіріспе

Моңғол қолбасшысы және императорлық басшы

Байжу Ноян немесе Байчу (; بایجو نویان;; Еуропалық дереккөздерде: Bayothnoy;) – Персия, Армения, Анатолия және Грузиядағы моңғол қолбасшысы. Ол Өгедей хан Чормаганның орнына тағайындаған еді. Байжу Ноян Моңғол Таяу Шығысының соңғы тікелей императорлық басшысы болды; оның қайтысынан кейін Хулагу ұрпақтары оның бұрын басқарған иеліктерін мұраға алды.

Өмірбаян

Байжу моңғолдардың Бесут тайпасына жататын және Жебенің туысы болған. Оның әкесі Шыңғыс ханның міңған бастығы болған және ол оның қайтысынан кейін осы жасақты мұраға алған.

Мансап

Байжу Чормақанның оң қолбасшысы болды және 1228 жылы Исфахан маңындағы Джалал ад-Динге шабуылға қатысты. 1241 жылы Чормақанның сал қалуынан кейін Байжу оның әскерін басқарып, Өгедей ханның бұйрығымен тумен командирі болды. Өгедей қайтыс болғаннан кейін Байжу, оның жүйесі – Батудан бұйрық ала бастады. Байжу дереу Рум Сәлжұқ сұлтандығына қарсы әрекет етті, 1243 жылғы 26 маусымдағы Кёсе Дағ шайқасында оның күшін әлсіретіп жеңіске жетті. Осы шайқастан кейін Сұлтандық Моңғол империясының бағынышқа түсіп, Давид VII Улуды босатуға мәжбүр болды. Байжу 1244 жылы Антиохия княздығының да бағынуын талап етті. 1245 жылы Аббасид халифатына шабуыл жасады. 1246 жылы Сирияға жорыққа шыққан моңғол тумендерін басқарды. 1247 жылы Папа Иннокентий IV-нің елшілерін қабылдады. Елшілікке Ломбардиялық Аскелин жетекшілік етті және оны 24 мамыр күні 1247 жылы Сизиан қаласында кездестірді. Елшіліктің құрметсіздік көрсетуі және Аскелиннің үш рет тізе бүгуден бас тартуы Байжуды ашуландырды, ол Папаны сөкпекке келді және оның да бағынуын талап етті. Аскелин 1247 жылдың 24 шілдесінде Римге аттанды. Ал оның орнына жаңа қаған – Гүюк, Елжигидей келді. 1249-50 жылдары Ирактағы Аббасид халифатына шабуыл жасауға жасаған екі әрекеті үлкен табысқа жетпеді. 1251 жылы Мөнке хан сайлануына қарсылық көрсеткені үшін Бату Елжигидейді және оның барлық отбасын тазартқанда, ол қайтадан көзге түсті. 1240-1250 жылдары Байжудың басшылығымен моңғолдар қазіргі Иран жерінде билігін сақтап, Сұлтандық, Грузия және Ирандағы ұсақ мемлекеттердің тәуелсіздігіне төзімділік танытып, династиялық мұрагерлікке араласып, қажет болған жағдайда әскери түрде салық жинады. Алайда Бағдадтағы Аббасилер мен Эльбрус тауларындағы ассасиндер 1255 жылы Мөнке ханның інісі – Хулегу келгенге дейін тәуелсіздіктерін сақтады. Байжу Хулегудан моңғол билігін одан әрі кеңейте алмағаны үшін сөкпекке ұшырады, және шындығында 1255 жылы Хулегу оны жоғарғы қолбасшылық лауазымынан ауыстырды, бірақ ол одан әрі науқандарда оның жанында болды: 1256 жылы Рум сұлтандығына қарсы (салық алу және сұлтан Қайқавус II-ні ауыстыру үшін), 1258 жылы Бағдадқа шабуылда және 1259 жылғы қыркүйекте Сирияға қарай Египетке жасалған жорықта. Байжуға не болғаны белгісіз: 1260 жылы Хулегудің келіп кетуінен моңғол әскері қатты азайғанда, қалған күшті Китбуқа басқарды. Әртүрлі деректерге сәйкес, Байжу Хулегу Бағдадты басып алғаннан кейін оның науқанына қосылуға кешіккені үшін және халифа Әл-Мустасиммен жасырын хат алмасқандығы үшін Хулегудың бұйрығымен өлімге кесілді.

Baiju was a second in command of Chormaqan and took part in an attack on Jalal ad Din near Isfahan in 1228. After Chormaqan's paralysis in 1241, Baiju took over his troops and became a tümen commander by appointment of Ögedei Khan. After Ögedei's death, Baiju started to take orders from Batu, former's nephew. Baiju immediately moved against the Seljuk Sultanate of Rûm, weakening its power at the Battle of Köse Dağ on 26 June 1243. After this battle, the Sultanate became a vassal state of the Mongol Empire and was forced to release David VII Ulu. Baiju demanded the submission of Principality of Antioch too in 1244. He made a raid on Abbasid Caliphate in 1245. He also led Mongol tumens to raid Syria in 1246. He received ambassadors from Pope Innocent IV in 1247. Embassy was headed by Ascelin of Lombardy and found him at Sisian, on 24 May 1247. Embassy's disrespect and Ascelin's refusal to triple genuflection angered Baiju, he insulted the pope and demanded his submission as well. Ascelin left for Rome on 24 July 1247. Meanwhile he was replaced by new khagan Güyük with Eljigidei. His next two attempts to invade the Abbasid Caliphate in Iraq met less success in 1249–50. He again rose to prominence as Eljigidei and his entire family were purged by Batu for his opposition to election of Möngke Khan in 1251. Under Baiju in the 1240s and 1250s, the Mongols retained their power in what is roughly modern day Iran, and tolerated the independence of the Sultanate, Georgia, and petty states in Iran as clients, interfering with dynastic succession and extracting tribute militarily as necessary. However, the Abbasids in Baghdad and the Assassins in the Elbruz mountains maintained their independence until the coming of Hülegü, Möngke's brother, in 1255. Baiju was supposedly reproached by Hulegu for failing to extend Mongol power further, and, indeed, was replaced by him as supreme commander as early as 1255, but served under him ably in further campaigns: against the Sultanate of Rum (to extract tribute and replace the sultan Kaykavus II) in 1256, in the assault on Baghdad in 1258, and in the advance on Syria towards Egypt in September 1259. It is unclear what happened to Baiju after that: when the Mongol force was heavily depleted by the departure of Hülegü in 1260, the force that remained was commanded by Kitbuqa. According to various sources Baiju was executed by Hülegü after the capture of Baghdad due to his hesitation to join Hulagu during the campaign and his secret correspondence with Caliph Al Musta'sim.

Портрет бейнесі

2015–2016 жж. – түрік тарихи драмасы «Дирилиш: Ертуғрул» сериалында Барыш Баджы Ноян рөлін сомдады. Бірақ «Ноян» атағы дәстүрлі түрде моңғол әскери шені болған.