Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Таулар

Республиканың аумағының 80 пайызынан астамы таулы аймақта орналасқан, оның ішінде Байкал көлінің солтүстік жағалауындағы Байкал таулары, көлдің шығысындағы Улан-Бургас және оңтүстікте Моңғолия-Ресей шекарасына жақын Селенга жотасы бар.

Табиғи ресурстар

Республиканың табиғи ресурстарына алтын, вольфрам, мырыш, уран және тағы да басқалары кіреді.

Тарих

Моңғол халқы 5 ғасырдан бері Байкал көлінің айналасында өмір сүріп келеді. Байкал аумағында моңғолдарға байланысты Slab Grave мәдени ескерткіштері табылды. Уақыт өте келе, аймақтардағы моңғол халықтары бөлек топтарға бөлініп, олардың бірі буряттар болды. Буряттардың басқа топтары Байкал көлінің батыс жағалауында, егіншілікке қолайлы жері бар адамдардан және шығыста көшпелі өмір салтын ұстанатын, жылжымалы киіз үйлерде тұратын адамдардан пайда болды. Батыс Байкал көлінің жақсы егістік жерлері болғандықтан, Ресей империясы кезінде осы жерге еуропалық шаруалар қоныстанды. Батыс буряттар еуропалық көршілерінің мәдениетімен, дінімен және экономикасымен тығыз байланыста болды, ал шығыс буряттар басқа моңғол халықтарымен, буддизммен және Азия өркениеттерімен байланысын сақтап қалды. Бурятияда меркиттер, баяттар, барға моңғолдары және түмэдтер сияқты ортағасырлық моңғол тайпалары қоныстанды. 1727 жылдан бастап ол Ресей мен Қытай арасындағы Кяхта саудасы үшін шекаралық өткізу пункті болды. Кяхтаның негізін қалаушы серб Сава Владиславич оны Ресей мен Цин империясы арасындағы сауда орталығы ретінде құрды. 1820 жылы Михаил Сперянскийдің реформалары жергілікті тайпа басшыларын "дала думасының" ресми мүшелері ретінде бекіту арқылы Бурятиядағы үстемдікті орнатты. Бурят ұлттық көшбасшылары жапондықтарды тәуелсіздік қозғалысына көмектесудегі ықтимал және маңызды одақтас деп санады, бірақ келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастық сәтсіз аяқталды. 1920 жылы Қызыл Армия Бурятияға еніп, 1921 жылы Сыртқы Моңғолияға қарай жылжыды. Өзін-өзі анықтау және аумақтық автономия туралы большевиктердің уәделеріне қызығып, жапондықтардың қолдауын жоғалтқан бурят көшбасшылары жаңа кеңестік мемлекетпен бірге бурят ұлтын құру идеясын қабылдады. 1923 жылы Бурят мемлекеті мен Бурят облысын біріктіру нәтижесінде Бурят Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы (; Бурятская Автономная Советская Социалистическая Республика) құрылды және аумақтық автономия уәдесі берілді. 1929 жылы Бурятияда коллективизация мен буддизмді қудалауға байланысты көтеріліс басып жанылды. 1937 жылы Ага Бурятия және Ыстық Орда Бурятия Бурят-Моңғол АССР-інен бөлініп, тиісінше Чита және Иркутск облыстарына қосылды. 1958 жылы республика атауынан "моңғол" сөзі алынып тасталды, себебі ол сәйкес келмейтін және кең ауқымды, көпұлтты Кеңес Одағының құрамында Бурят Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы болды. Иволгинский дацан 1945 жылы КСРО-ның жалғыз буддалық рухани орталығы ретінде ашылды, ол КСРО буддистерінің орталық рухани басқармасының, мемлекеттік бақылаудағы сангханың орны болды. Бурят зиялылары Бурятияның және одан тыс аймақтардың, Тибет пен Моңғолияның өміріне белсенді қатысты. 20 ғасырдың басында Бату далай Очиров және Михаил Богданов сияқты бурят көшбасшылары Ресейден Бурятия мен буряттардың өмір сүруіне төнген қауіп туралы саяси мақалалар жаза бастады. 1900-1930 жылдар аралығында олардың айқын ықпалына қарамастан, олардың көпшілігі 1930 жылдары тазартылып, бірден өлтірілді немесе концлагерлерге жіберілді. 1962-1984 жылдар аралығында Бурят АССР-нің басшысы Андрей Урупхевич Модогоев болды. 1970 жылдары Кеңес үкіметі Бурятияда екі ірі өнеркәсіптік жобаны бастады: Улан-Удэ қаласының оңтүстігіндегі Гусиноозер электр станциясы және Бурятияның солтүстігіндегі Байкал-Амур магистральдық теміржолының құрылысы. Екі жобаның құрылысы, әсіресе теміржол, жұмысшыларды елдің басқа аймақтарынан Бурятияға тарту үшін жұмылдыру кампаниясын қажет етті. Теміржол бойында қалалар пайда болды және солтүстік Бурятиядағы қалалық халық саны 1979 жылдан 1989 жылға дейін екі есеге өсті. Бұл келісім 2002 жылдың 15 ақпанында жойылды. Кеңес Одағының таралуынан кейін Бурятия сияқты автономиялық республикалардың бөлініп шығуға құқығы болмады. Алайда олар жеке заң шығарушы орган мен президенті бар едәуір автономияны сақтап қалды. Алайда Владимир Путиннің 2004 жылы қабылдаған заңы аймақтық губернаторлар мен президенттерді тікелей сайлаудың орнына тағайындауды бұйырды, бұл автономия шектелді. 1991-2007 жылдар аралығында Президент болып Леонид Васильевич Потапов тағайындалды, ол 1994 жылдың 1 шілдесінде сайланды, 1998 жылы қайта сайланды (63,25% дауыспен), содан кейін 2002 жылдың 23 маусымында қайта сайланды (67% астам дауыспен). Сайлау алдында Потапов Республиканың Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болды - сол кездегі ең жоғары лауазым. Қазіргі Республика басшысы - Алексей Цыденов, ол 2017 жылдың 10 қыркүйегінде халықтың дауысымен сайланды. Бұған дейін ол Ресей Президенті Владимир Путиннің 2017 жылдың ақпанында тағайындағаннан кейін міндетін атқарушы басшы болып тағайындалды. Республиканың парламенті - Халық Хуралы, бес жыл сайын сайланады. Халық Хуралында 66 депутат бар және қазіргі уақытта елдің басқарушы партиясы "Біртілді Ресей" 45 орынмен басымдық танытады. Владимир Анатольевич Павлов 2019 жылдың қыркүйегінен бастап Халық Хуралының төрағасы болып табылады. Республиканың Конституциясы 1994 жылдың 22 ақпанында қабылданды.

Елді мекендер

Санақ күні 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 Жалпы халық саны 491,236 545,766 673,326 812,251 899,398 1,038,252 981,238 972,021 Халықтың жылдық орташа өсімі +1.7% +1.1% +1.5% −0.4% −0.1% Еркектер 248,513 467,984 Әйелдер 242,723 513,254 1000 еркекке шаққандағы әйелдер саны 977 1,097 Қалалық халықтың үлесі 9.3% 59.6% Аумағы (км²) 368,392 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 Халық тығыздығы/км² 1.3 1.6 1.9 2.3 2.6 3.0 2.8 2.8

Этностық топтар

2021 жылғы халық санағы бойынша, этникалық орыстар республика халқының 64% құрайды, ал этникалық буряттар халықтың 32,5% құрайды. Басқа топтарға сойоттар (0,5%) және әрқайсысы жалпы халықтың 0,5% -дан азын құрайтын көптеген кіші топтар кіреді. Этностық топ 1926 жыл 1939 жыл 1959 жыл 1970 жыл 1979 жыл 1989 жыл 2002 жыл 2010 жыл 2021 жыл Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Буриаттар 214,957 43,8% 116,382 21,3% 135,798 20,2% 178,660 22,0% 206,860 23,0% 249,525 24,0% 272,910 27,8% 286,839 30,0% 295,273 32,5% Сойоттар 16 0,0% 2,739 0,3% 3,579 0,4% 4,316 0,5% Орыстар 258,796 52,7% 393,057 72,0% 502,568 74,6% 596,960 73,5% 647,785 72,0% 726,165 69,9% 665,512 67,8% 630,783 66,1% 581,764 63,9% Татарлар 3,092 0,6% 3,840 0,7% 8,058 1,2% 9,991 1,2% 10,290 1,1% 10,496 1,0% 8,189 0,8% 6,813 0,7% 4,035 0,4% Евенктер 2,808 0,6% 1,818 0,3% 1,335 0,2% 1,685 0,2% 1,543 0,2% 1,679 0,2% 2,334 0,2% 2,974 0,3% 2,995 0,3% Украиндер 1,982 0,4% 13,392 2,5% 10,183 1,5% 10,769 1,3% 15,290 1,7% 22,868 2,2% 9,585 1,0% 5,654 0,6% 2,007 0,2% Басқалар 9,440 1,9% 17,277 3,2% 15,384 2,3% 14,186 1,7% 17,630 2,0% 27,519 2,7% 19,969 2,0% 18,360 1,9% 19,325 2,1% 1926 жылы, Бурят-Моңғол Автономдық Республикасы Ага Бурятиясы, Ыстық Орда Бурятиясы және Ольхон ауданын қамтыды. Бұл аумақтар 1937 жылы Чита және Иркутск облыстарына берілді. Сондықтан 1926 жылғы санақтың нәтижелерін 1939 жылғы және одан кейінгі санақтардың нәтижелерімен салыстыру мүмкін емес. Әкімшілік деректер базасынан 68 873 адам тіркелді, олар өз этникалық ерекшеліктерін көрсете алмады. Бұл топтағы этникалық топтардың үлесі мәлімделген топпен бірдей деп есептеледі.

Дін

Дәстүр бойынша, буряттар табиғатты қастерлеуге, рухтарға сенуге және олардың айнала-шешімге әсер ете алатынына негізделген сенімдерді ұстанды. Оларды рулық сенімдер мен культтерді жүйелеген шамандар басқарды. 17-ғасырдың екінші жартысынан бастап, шамандық формадағы сенімдер мен культтердің орнына буддизм келді, ол этникалық Бурятияда кеңінен тарады. 19-ғасырдың соңына қарай, буряттардың көпшілігі буддизмді қабылдады. Буддизм мен дәстүрлі сенімдердің қосылуы экологиялық дәстүрлер жүйесін құрады, бұл бурят мәдениетінің маңызды ерекшелігі болып табылады. 2003 жылы "Шаманның жергілікті діни ұйымы "Тенгри" Бурятияда діни ұйым ретінде ресми тіркелді. Сондай-ақ, тенгришілдік қозғалыстар да бар. Сібір татарлары халықтың шамамен 0,7% құрайды. Бірақ, татарлардың басты тобынан оқшауланғандықтан, олардың көпшілігі қазір дінсіз немесе православиелік. Ислам дінін әзербайжандықтар мен өзбектер сияқты көшіп келген топтар ұстанады, олар халықтың тағы да 0,7% құрайды.

Білім

Республиканың жоғары білім беру орындарына Бурят мемлекеттік университеті, Бурят мемлекеттік ауыл шаруашылығы академиясы, Шығыс Сібір мемлекеттік өнер және мәдениет академиясы, және Шығыс Сібір мемлекеттік технология және басқару университеті кіреді.

Экономика

Республиканың экономикасы ауыл шаруашылығы және коммерциялық өнімдерінен – бидай, көкөністер, картоп, ағаш, былғары, графит және тоқыма сияқтылардан тұрады. Балық аулау, аң аулау, түлкі шаруашылығы, қой және мал шаруашылығы, кен өндіру, мал өсіру, машина жасау және азық-түлік өңдеу де маңызды экономикалық қозғаушы күштер болып табылады. 2020 жылы Бурятиядағы жұмыссыздық деңгейі 11% болды. 2018 жылы жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 3,650 АҚШ долларына, ал 2009 жылы сатып алу қабілеті паритеті (ҚХП) 11,148 АҚШ долларына тең болды.

Туризм

Байкал көлі, әсіресе жазда, танымал туристік орын.