Бүріад Республикасы: географиясы, табиғи ресурстар (алтын, вольфрам), тарихы (моңғол тайпаларының V ғасырдан бастау алатын қоныстануы). Байкал маңы аймағы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі
First level administrative division of Russia
Таулар
Республиканың аумағының 80 пайызынан астамы таулы аймақта орналасқан, оның ішінде Байкал көлінің солтүстік жағалауындағы Байкал таулары, көлдің шығысындағы Улан-Бургас және оңтүстікте Моңғолия-Ресей шекарасына жақын Селенга жотасы бар.
Over 80% of the republic's territory is located in the mountainous region, including the Baikal Mountains on the northern shores of Lake Baikal, the Ulan Burgas east of the lake, and the Selenga Highlands in the south near the Mongolia–Russia border.
Табиғи ресурстар
Республиканың табиғи ресурстарына алтын, вольфрам, мырыш, уран және тағы да басқалары кіреді.
The republic's natural resources include gold, tungsten, zinc, uranium, and more.
Тарих
Моңғол халқы 5 ғасырдан бері Байкал көлінің айналасында өмір сүріп келеді. Байкал аумағында моңғолдарға байланысты Slab Grave мәдени ескерткіштері табылды. Уақыт өте келе, аймақтардағы моңғол халықтары бөлек топтарға бөлініп, олардың бірі буряттар болды. Буряттардың басқа топтары Байкал көлінің батыс жағалауында, егіншілікке қолайлы жері бар адамдардан және шығыста көшпелі өмір салтын ұстанатын, жылжымалы киіз үйлерде тұратын адамдардан пайда болды. Батыс Байкал көлінің жақсы егістік жерлері болғандықтан, Ресей империясы кезінде осы жерге еуропалық шаруалар қоныстанды. Батыс буряттар еуропалық көршілерінің мәдениетімен, дінімен және экономикасымен тығыз байланыста болды, ал шығыс буряттар басқа моңғол халықтарымен, буддизммен және Азия өркениеттерімен байланысын сақтап қалды. Бурятияда меркиттер, баяттар, барға моңғолдары және түмэдтер сияқты ортағасырлық моңғол тайпалары қоныстанды. 1727 жылдан бастап ол Ресей мен Қытай арасындағы Кяхта саудасы үшін шекаралық өткізу пункті болды. Кяхтаның негізін қалаушы серб Сава Владиславич оны Ресей мен Цин империясы арасындағы сауда орталығы ретінде құрды. 1820 жылы Михаил Сперянскийдің реформалары жергілікті тайпа басшыларын "дала думасының" ресми мүшелері ретінде бекіту арқылы Бурятиядағы үстемдікті орнатты. Бурят ұлттық көшбасшылары жапондықтарды тәуелсіздік қозғалысына көмектесудегі ықтимал және маңызды одақтас деп санады, бірақ келіспеушіліктерге байланысты ынтымақтастық сәтсіз аяқталды. 1920 жылы Қызыл Армия Бурятияға еніп, 1921 жылы Сыртқы Моңғолияға қарай жылжыды. Өзін-өзі анықтау және аумақтық автономия туралы большевиктердің уәделеріне қызығып, жапондықтардың қолдауын жоғалтқан бурят көшбасшылары жаңа кеңестік мемлекетпен бірге бурят ұлтын құру идеясын қабылдады. 1923 жылы Бурят мемлекеті мен Бурят облысын біріктіру нәтижесінде Бурят Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы (; Бурятская Автономная Советская Социалистическая Республика) құрылды және аумақтық автономия уәдесі берілді. 1929 жылы Бурятияда коллективизация мен буддизмді қудалауға байланысты көтеріліс басып жанылды. 1937 жылы Ага Бурятия және Ыстық Орда Бурятия Бурят-Моңғол АССР-інен бөлініп, тиісінше Чита және Иркутск облыстарына қосылды. 1958 жылы республика атауынан "моңғол" сөзі алынып тасталды, себебі ол сәйкес келмейтін және кең ауқымды, көпұлтты Кеңес Одағының құрамында Бурят Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы болды. Иволгинский дацан 1945 жылы КСРО-ның жалғыз буддалық рухани орталығы ретінде ашылды, ол КСРО буддистерінің орталық рухани басқармасының, мемлекеттік бақылаудағы сангханың орны болды. Бурят зиялылары Бурятияның және одан тыс аймақтардың, Тибет пен Моңғолияның өміріне белсенді қатысты. 20 ғасырдың басында Бату далай Очиров және Михаил Богданов сияқты бурят көшбасшылары Ресейден Бурятия мен буряттардың өмір сүруіне төнген қауіп туралы саяси мақалалар жаза бастады. 1900-1930 жылдар аралығында олардың айқын ықпалына қарамастан, олардың көпшілігі 1930 жылдары тазартылып, бірден өлтірілді немесе концлагерлерге жіберілді. 1962-1984 жылдар аралығында Бурят АССР-нің басшысы Андрей Урупхевич Модогоев болды. 1970 жылдары Кеңес үкіметі Бурятияда екі ірі өнеркәсіптік жобаны бастады: Улан-Удэ қаласының оңтүстігіндегі Гусиноозер электр станциясы және Бурятияның солтүстігіндегі Байкал-Амур магистральдық теміржолының құрылысы. Екі жобаның құрылысы, әсіресе теміржол, жұмысшыларды елдің басқа аймақтарынан Бурятияға тарту үшін жұмылдыру кампаниясын қажет етті. Теміржол бойында қалалар пайда болды және солтүстік Бурятиядағы қалалық халық саны 1979 жылдан 1989 жылға дейін екі есеге өсті. Бұл келісім 2002 жылдың 15 ақпанында жойылды. Кеңес Одағының таралуынан кейін Бурятия сияқты автономиялық республикалардың бөлініп шығуға құқығы болмады. Алайда олар жеке заң шығарушы орган мен президенті бар едәуір автономияны сақтап қалды. Алайда Владимир Путиннің 2004 жылы қабылдаған заңы аймақтық губернаторлар мен президенттерді тікелей сайлаудың орнына тағайындауды бұйырды, бұл автономия шектелді. 1991-2007 жылдар аралығында Президент болып Леонид Васильевич Потапов тағайындалды, ол 1994 жылдың 1 шілдесінде сайланды, 1998 жылы қайта сайланды (63,25% дауыспен), содан кейін 2002 жылдың 23 маусымында қайта сайланды (67% астам дауыспен). Сайлау алдында Потапов Республиканың Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болды - сол кездегі ең жоғары лауазым. Қазіргі Республика басшысы - Алексей Цыденов, ол 2017 жылдың 10 қыркүйегінде халықтың дауысымен сайланды. Бұған дейін ол Ресей Президенті Владимир Путиннің 2017 жылдың ақпанында тағайындағаннан кейін міндетін атқарушы басшы болып тағайындалды. Республиканың парламенті - Халық Хуралы, бес жыл сайын сайланады. Халық Хуралында 66 депутат бар және қазіргі уақытта елдің басқарушы партиясы "Біртілді Ресей" 45 орынмен басымдық танытады. Владимир Анатольевич Павлов 2019 жылдың қыркүйегінен бастап Халық Хуралының төрағасы болып табылады. Республиканың Конституциясы 1994 жылдың 22 ақпанында қабылданды.
Mongolian people have lived around the area of Lake Baikal since the fifth century, with Mongolic related Slab Grave cultural monuments found in Baikal territory. Over time, the Mongolic peoples of the regions developed into distinct groups, one of which became the Buryats. Further divisions of the Buryats came from those living on the western shore of Lake Baikal, with better land for agriculture, and those in the east, who practiced nomadism more regularly and continued residing in moveable felt yurts. As a result of the superior farmland, the western side of Lake Baikal was settled by European peasants during the time of the Russian Empire – western Buryats were more exposed to and influenced by the culture, religions, and economy of their European neighbors, whereas the eastern Buryats maintained closer ties to other Mongolic peoples, Buddhism, and Asian civilizations. Medieval Mongol tribes such as the Merkit, Bayads, Barga Mongols and Tümeds inhabited in Buryatia. From 1727 it was the border crossing for the Kyakhta trade between Russia and China. Kyakhta's founder, the Serb Sava Vladislavich, established it as a trading point between Russia and the Qing Empire. The 1820 reforms of Mikhail Speransky established indirect rule over Buryatia by codifying the local clan leaders as official members of the "steppe duma" in order to incorporate them into the existing imperial government. The Buryat national leaders saw the Japanese as potential and critical allies in assisting the independence movement, but the cooperation ultimately failed due to the conflicting agendas. The Red Army advanced in Buryatia in 1920 and continued to Outer Mongolia in 1921. Attracted to the promises of self determination and territorial autonomy by the Bolsheviks, and having lost the cooperation of the Japanese, the Buryat leaders embraced the idea of building a Buryat nation with the new Soviet state. In 1923, the Buryat Autonomous Soviet Socialist Republic (; Бурятская Автономная Советская Социалистическая Республика) was created as a result of the merger of State of Buryat and Buryat Oblast and promised territorial autonomy. In 1929, a revolt was suppressed in Buryatia, caused by collectivisation and repression of Buddhism. In 1937, Aga Buryatia and Ust Orda Buryatia were detached from the Buryat Mongolian ASSR and merged with Chita and Irkutsk Oblasts, respectively. In 1958, the name "Mongol" was removed from the name of the republic as it was fitting and simply became the Autonomous Soviet Socialist Republic of Buryatia within the vast multi ethnic, diverse Soviet Union. The Ivolginsky Datsan was opened in 1945 as the only Buddhist spiritual centre of the USSR, home to the Central Spiritual Board of Buddhists of the USSR, the state controlled sangha. The Buryat intelligentsia were active throughout Buryatia and beyond, into Tibet and Mongolia. At the turn of the 20th century, Buryats leaders, such as Batu dalai Ochirov and Mikhail Bogdanov, began actively writing political articles about the threat to Buryatia and Buryat existence from Russia. Despite their noted influence from 1900 to 1930, most of them were purged, killed outright or sent to concentration camps, in the 1930s. The leader of the Buryat ASSR from 1962 to 1984 was Andrei Urupkheevich Modogoev. In the 1970s, Soviet authorities began two major industrial projects in Buryatia: the Gusinoozerskii power station to the south of Ulan Ude and the construction of the Baikal–Amur Mainline railway in northern Buraytia. The construction of both projects, particularly the railway, required recruiting campaigns to bring workers from other parts of the country to Buryatia. Towns developed along the railroad, and the urban population in northern Buryatia doubled between 1979 and 1989. This agreement was abolished on 15 February 2002. Following the dissolution of the Soviet Union, autonomous republics such as Buryatia did not have the right to secede. However they retained considerable autonomy, with a separate legislature and president. However this autonomy has been curtailed following the 2004 law passed by Vladimir Putin that decreed regional governors and presidents were to be appointed, rather than directly elected. Between 1991 and 2007, the President was Leonid Vasilyevich Potapov, who was elected on July 1, 1994, re elected in 1998 (with 63.25% of votes), and then re elected again on June 23, 2002 (with over 67% of votes). Prior to the elections, Potapov was the Chairman of the Supreme Soviet of the Republic—the highest post at that time. The current Head of the Republic is Alexey Tsydenov, who was elected by popular vote on 10 September 2017. Prior to this he was acting Head, having been appointed by Russian President Vladimir Putin in February 2017. The Republic's parliament is the People's Khural, popularly elected every five years. The People's Khural has 66 deputies and is currently dominated by the country's ruling party, United Russia, with 45 seats. Vladimir Anatolyevich Pavlov has been Chairman of the People's Khural since September 2019. The Republic's Constitution was adopted on February 22, 1994.
Елді мекендер
Санақ күні 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 Жалпы халық саны 491,236 545,766 673,326 812,251 899,398 1,038,252 981,238 972,021 Халықтың жылдық орташа өсімі +1.7% +1.1% +1.5% −0.4% −0.1% Еркектер 248,513 467,984 Әйелдер 242,723 513,254 1000 еркекке шаққандағы әйелдер саны 977 1,097 Қалалық халықтың үлесі 9.3% 59.6% Аумағы (км²) 368,392 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 Халық тығыздығы/км² 1.3 1.6 1.9 2.3 2.6 3.0 2.8 2.8
Census date 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 Total population 491,236 545,766 673,326 812,251 899,398 1,038,252 981,238 972,021 Average annual population growth +1.7% +1.1% +1.5% −0.4% −0.1% Males 248,513 467,984 Females 242,723 513,254 Females per 1000 males 977 1,097 Proportion urban 9.3% 59.6% Territory (km2) 368,392 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 351,334 Population density/km2 1.3 1.6 1.9 2.3 2.6 3.0 2.8 2.8
Этностық топтар
2021 жылғы халық санағы бойынша, этникалық орыстар республика халқының 64% құрайды, ал этникалық буряттар халықтың 32,5% құрайды. Басқа топтарға сойоттар (0,5%) және әрқайсысы жалпы халықтың 0,5% -дан азын құрайтын көптеген кіші топтар кіреді. Этностық топ 1926 жыл 1939 жыл 1959 жыл 1970 жыл 1979 жыл 1989 жыл 2002 жыл 2010 жыл 2021 жыл Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Сан % Буриаттар 214,957 43,8% 116,382 21,3% 135,798 20,2% 178,660 22,0% 206,860 23,0% 249,525 24,0% 272,910 27,8% 286,839 30,0% 295,273 32,5% Сойоттар 16 0,0% 2,739 0,3% 3,579 0,4% 4,316 0,5% Орыстар 258,796 52,7% 393,057 72,0% 502,568 74,6% 596,960 73,5% 647,785 72,0% 726,165 69,9% 665,512 67,8% 630,783 66,1% 581,764 63,9% Татарлар 3,092 0,6% 3,840 0,7% 8,058 1,2% 9,991 1,2% 10,290 1,1% 10,496 1,0% 8,189 0,8% 6,813 0,7% 4,035 0,4% Евенктер 2,808 0,6% 1,818 0,3% 1,335 0,2% 1,685 0,2% 1,543 0,2% 1,679 0,2% 2,334 0,2% 2,974 0,3% 2,995 0,3% Украиндер 1,982 0,4% 13,392 2,5% 10,183 1,5% 10,769 1,3% 15,290 1,7% 22,868 2,2% 9,585 1,0% 5,654 0,6% 2,007 0,2% Басқалар 9,440 1,9% 17,277 3,2% 15,384 2,3% 14,186 1,7% 17,630 2,0% 27,519 2,7% 19,969 2,0% 18,360 1,9% 19,325 2,1% 1926 жылы, Бурят-Моңғол Автономдық Республикасы Ага Бурятиясы, Ыстық Орда Бурятиясы және Ольхон ауданын қамтыды. Бұл аумақтар 1937 жылы Чита және Иркутск облыстарына берілді. Сондықтан 1926 жылғы санақтың нәтижелерін 1939 жылғы және одан кейінгі санақтардың нәтижелерімен салыстыру мүмкін емес. Әкімшілік деректер базасынан 68 873 адам тіркелді, олар өз этникалық ерекшеліктерін көрсете алмады. Бұл топтағы этникалық топтардың үлесі мәлімделген топпен бірдей деп есептеледі.
According to the 2021 Census, ethnic Russians make up 64% of the republic's population, while the ethnic Buryats comprise 32.5% of the population. Other groups include Soyots (0.5%) and a host of smaller groups, each accounting for less than 0.5% of the total population. Ethnicgroup 1926 Census1 1939 Census 1959 Census 1970 Census 1979 Census 1989 Census 2002 Census 2010 Census 2021 Census2 Number % Number % Number % Number % Number % Number % Number % Number % Number % Buryats 214,95743.8% 116,382 21.3% 135,798 20.2% 178,660 22.0% 206,860 23.0% 249,525 24.0% 272,91027.8% 286,83930.0% 295,27332.5% Soyots 1610.0% 2,7390.3% 3,5790.4% 4,3160.5% Russians 258,79652.7% 393,05772.0% 502,56874.6% 596,96073.5% 647,78572.0% 726,16569.9% 665,51267.8% 630,78366.1% 581,76463.9% Tatars 3,0920.6% 3,8400.7% 8,0581.2% 9,9911.2% 10,2901.1% 10,4961.0% 8,1890.8% 6,8130.7% 4,0350.4% Evenks 2,8080.6% 1,8180.3% 1,3350.2% 1,6850.2% 1,5430.2% 1,6790.2% 2,3340.2% 2,9740.3% 2,9950.3% Ukrainians 1,9820.4% 13,3922.5% 10,1831.5% 10,7691.3% 15,2901.7% 22,8682.2% 9,5851.0% 5,6540.6% 2,0070.2% Others 9,4401.9% 17,2773.2% 15,3842.3% 14,1861.7% 17,6302.0% 27,5192.7% 19,9692.0% 18,3601.9% 19,3252.1% 1 In 1926, the Buryat Mongolian ASSR included Aga Buryatia, Ust Orda Buryatia, and Olkhonsky District. These territories were transferred to Chita and Irkutsk Oblasts in 1937. Consequently, the results of the 1926 census cannot be compared to the results of the censuses of 1939 and later. 2 68,873 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group.
Дін
Дәстүр бойынша, буряттар табиғатты қастерлеуге, рухтарға сенуге және олардың айнала-шешімге әсер ете алатынына негізделген сенімдерді ұстанды. Оларды рулық сенімдер мен культтерді жүйелеген шамандар басқарды. 17-ғасырдың екінші жартысынан бастап, шамандық формадағы сенімдер мен культтердің орнына буддизм келді, ол этникалық Бурятияда кеңінен тарады. 19-ғасырдың соңына қарай, буряттардың көпшілігі буддизмді қабылдады. Буддизм мен дәстүрлі сенімдердің қосылуы экологиялық дәстүрлер жүйесін құрады, бұл бурят мәдениетінің маңызды ерекшелігі болып табылады. 2003 жылы "Шаманның жергілікті діни ұйымы "Тенгри" Бурятияда діни ұйым ретінде ресми тіркелді. Сондай-ақ, тенгришілдік қозғалыстар да бар. Сібір татарлары халықтың шамамен 0,7% құрайды. Бірақ, татарлардың басты тобынан оқшауланғандықтан, олардың көпшілігі қазір дінсіз немесе православиелік. Ислам дінін әзербайжандықтар мен өзбектер сияқты көшіп келген топтар ұстанады, олар халықтың тағы да 0,7% құрайды.
Traditionally, Buryats adhered to belief systems that were based on the deification of nature, belief in spirits, and the possibility of their magic influence on the surroundings. They were led by shamans, who systematized tribal beliefs and cults. From the second half of the 17th century, beliefs and cults in the shamanic form were displaced by Buddhism, which became widespread in ethnic Buryatia. By the end of the 19th century, the majority of Buryats were part of the Buddhist tradition. A synthesis of Buddhism and traditional beliefs that formed a system of ecological traditions has constituted a major attribute of Buryat culture. In 2003, the Local Religious Organization of Shamans, Tengeri was officially registered as a religious organization in Buryatia. There are also Tengrist movements. Siberian Tatars are around 0.7% of the population. However, due to isolation from the main body of Tatars, many of them now are either non religious or Orthodox. Islam is followed by immigrant groups like Azeris and Uzbeks, who constitute another 0.7% of the population.
Білім
Республиканың жоғары білім беру орындарына Бурят мемлекеттік университеті, Бурят мемлекеттік ауыл шаруашылығы академиясы, Шығыс Сібір мемлекеттік өнер және мәдениет академиясы, және Шығыс Сібір мемлекеттік технология және басқару университеті кіреді.
The higher education institutions of the republic include Buryat State University, Buryat State Academy of Agriculture, East Siberian State Academy of Arts and Culture, and East Siberia State University of Technology and Management.
Экономика
Республиканың экономикасы ауыл шаруашылығы және коммерциялық өнімдерінен – бидай, көкөністер, картоп, ағаш, былғары, графит және тоқыма сияқтылардан тұрады. Балық аулау, аң аулау, түлкі шаруашылығы, қой және мал шаруашылығы, кен өндіру, мал өсіру, машина жасау және азық-түлік өңдеу де маңызды экономикалық қозғаушы күштер болып табылады. 2020 жылы Бурятиядағы жұмыссыздық деңгейі 11% болды. 2018 жылы жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 3,650 АҚШ долларына, ал 2009 жылы сатып алу қабілеті паритеті (ҚХП) 11,148 АҚШ долларына тең болды.
The republic's economy is composed of agricultural and commercial products including wheat, vegetables, potatoes, timber, leather, graphite, and textiles. Fishing, hunting, fur farming, sheep and cattle farming, mining, stock raising, engineering, and food processing are also important economic generators. The unemployment rate of Buryatia was 11% in 2020. GDP pro person nominal in 2018 was 3,650 USD and PPP in 2009 was 11,148 USD.
Туризм
Байкал көлі, әсіресе жазда, танымал туристік орын.
Lake Baikal is a popular tourist destination, especially in summer.