Кіріспе

Футболды сипаттау үшін қолданылатын терминдер Футболды сипаттау үшін көптеген терминдер бар, бұл спорт ағылшын тілді елдерде көбінесе "футбол" немесе "соккер" деп аталады.

Өмірбаян

Футбол ережелері 1863 жылы Англияда Футбол Ассоциациясымен бекітілді. "Футбол" деген балама атау алғаш рет 19 ғасырдың соңында Англияда пайда болды, бұл сол кезде танымал болып жатқан футболдың бірнеше түрін, әсіресе регби футболын ажыратуға көмектесті. "Футбол" сөзі "ассоциация" (ассоц.) сөзінің қысқартылған түрі болып табылады және алғаш рет 1880 жылдары ағылшын мемлекеттік мектептері мен университеттерінде пайда болды (кейде "socker" түрінде де қолданылды), ол осы күнге дейін белгілі бір дәрежеде танымал. Кейде бұл сөзді Оксфорд университетінің студенті Чарльз Врефорд Браунға жатқызады, ол таңғы асқа "бреккер", ал регби футболына "реггер" сияқты қысқартылған сөздерді ұнататындығы айтылады (Оксфорд "er" дегенге қараңыз). Дегенмен, Врефорд Браунға қатысты нақты айту жалған деп есептеледі. Клайв Той былай деп атап өтеді: "Олар 'Ассоциация' сөзінің үшінші, төртінші және бесінші әріптерін алып, оны SOCcer деп атады". Спорттың толық атауы – футбол, кеңінен қолданылмаған, бірақ Ұлыбританияда регби футболының орталықтарындағы кейбір клубтар өз аймақтарындағы басым спортпен шатасудан сақтану үшін "Ассоциация Футбол Клубы" (АФК) деген атауды қабылдады. ФИФА, спорттың әлемдік басқару органы, "Fédération Internationale de Football Association" – Халықаралық Футбол Федерациясының француз тіліндегі аббревиатурасы. "Футбол" сөзі бұрынғыдан гөрі сирек қолданылады: АҚШ Футбол Федерациясы 1945 жылдан 1974 жылға дейін АҚШ Футбол Ассоциациясы деп аталды, ал Канада Футбол Ассоциациясы 1958 жылдан 1971 жылға дейін Канада Футбол Ассоциациясы деп аталды.

Ұлыбританиядағы футболдан алыстату

Футбол алғаш рет қолданылғаннан кейін шамамен жүз жыл бойы Ұлыбританияда футболға қарама-қарсы емес, балама ретінде қолданылды, көбінесе күнделікті тілде және жастар арасында, бірақ сонымен қатар ресми сөйлеуде және ойын туралы жазуларда да кеңінен таралды. "Футбол" термині жоғары топ қолданатын, ал жұмысшы және орта таптар "футбол" сөзін ұнататын. 1960 жылдардан бастап жоғары топ британдық қоғамдағы ықпалын жоғалтқандықтан, "футбол" сөзі "футбол" сөзін ең көп қолданылатын және қабылданған сөз ретінде ығыстырды. Футболды қолдану Ұлыбританияда азайып барады және қазір (сөздің британдық тегіне қарамастан, бұл қате болса да) тек американдық ағылшын тіліне тән термин деп есептеледі. Екеуі де өз аттарынан "футбол" сөзін алып тастады. Бұл күш-жігер Жаңа Зеландияда үлкен жетістікке жетті, бірақ Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинеяда тиісті нәтиже бермеді.

Ағылшын тілді елдер

Футболдың әртүрлі атауларын қолдану, ағылшын тілін ресми немесе факті бойынша ресми тіл ретінде пайдаланатын елдер мен аумақтар арасында өзгеше. Төмендегі қолданысқа қатысты қысқаша шолу, спортта белгілі бір дәрежеде автономияға ие және өздерінің жеке федерациясы бар, бірақ тәуелсіз елдер емес жерлерге қатысты: мысалы, Ұлыбритания құрамындағы елдер мен кейбір шетелдік аумақтардың әрқайсысының өз федерациясы және ұлттық құрамасы бар. Ағылшын тілінде кеңінен қолданылатын, бірақ елдің ресми тілдерінің тізіміне кірмейтін Кипр сияқты жерлер бұл тізімге қосылмаған.

Футбол деп аталатын елдер

Ассоциация футболы ағылшын тілі мемлекеттік тіл болып табылатын көптеген елдерде, мысалы, Ұлыбритания, Ұлттар Достастығының Кариб аймағы (Тринидад және Тобаго, Ямайка, Белиз, Барбадос және басқалары), Непал, Мальта, Үндістан, Бангладеш, Нигерия, Камерун, Пәкістан, Либерия, Сингапур, Гонконг және тағы да басқаларында "футбол" деп аталады. Бұл Еуропаның, Азияның, Африканың, Кариб теңізінің және Орталық Американың көптеген аймақтарын қамтиды. Солтүстік Америка мен Австралияда (ағылшын тілін ана тілі ретінде қолданатындардың шамамен 70 пайызы тұратын) "футбол" термині басым қолданылады. "Fitbaa", "fitba" немесе "fitbaw" – "футбол" сөзінің шотландша айтылуы, көбінесе әзіл немесе ирония мағынасында қолданылады.

Солтүстік Америка

Америка Құрама Штаттарында америкалық футбол басымдыққа ие болғандықтан, "футбол" сөзі тек осы спорт түріне қатысты қолданылады. Ассоциациялық футбол көбінесе "соккер" деп аталады. 1911 жылдың өзінде Америкада осы спорттың бірнеше атауы қолданыста болған. 1911 жылғы 29 желтоқсандағы "Нью-Йорк Таймс" газетінде АҚШ-тағы ресми колледж спортының қатарына қосылуы туралы жарияланған мақалада "association football", "soccer" және "soccer football" сөздері бір мақалада қолданылған. Спорттың басқарушы органы – АҚШ Футбол Федерациясы; алайда, бастапқыда ол АҚШ Футбол Ассоциациясы деп аталды және 1913 жылы Америка Футбол Ассоциациясы мен Америка Әуесқойлар Футбол Ассоциациясының бірігуі нәтижесінде құрылды. 1945 жылы "соккер" сөзі қосылып, U.S. Soccer Football Association болып өзгерді, және 1974 жылға дейін "футбол" сөзі қолданылмай, қазіргі атауын алды. Канадада, АҚШ сияқты, "футбол" термині гридер футболға (канадтық немесе американдық футбол; стандартты француз тілінде – le football canadien немесе le football américain) қатысты. "Соккер" – Канада ағылшын тіліндегі ассоциациялық футболдың атауы (ұқсас түрде, Канада француз тілінде – le soccer). Сондай-ақ, франкофондық Квебек провинциясының басқарушы органы – Квебек Футбол Федерациясы (Fédération de Soccer du Québec). Бұл, футбол ойналатын франкофондық елдермен салыстырғанда ерекшелік болып табылады. Канаданың ұлттық спорттық басқару органы – Канада Футбол Ассоциациясы, бірақ бастапқыда ол Канада Футбол Ассоциациясының доминионы деп аталды. Канада мен АҚШ-тағы кейбір командалар өздерінің аттарына "FC" қосымшасын немесе префиксін қолданады. "Жоғары Футбол Лигасында" (Major League Soccer) мұндай командалардың қатарында: "Остин ФК", "Миннесота Юнайтед ФК", "Чикаго Файр ФК", "Атланта Юнайтед ФК", "ФК Даллас", "Сиэтл Саундерс ФК", "Торонто ФК", "Ванкувер Уайткапс ФК", "Нью-Йорк Сити ФК", "Лос-Анджелес ФК", "ФК Цинциннати" және "Шарлотта ФК" бар. MLS-тегі екі команда ("Интер Майами CF" және "CF Монреаль") өздерінің есімдерінде "CF" қосымшасын немесе префиксін қолданады, бұл олар ойнайтын испан және франкофондық қауымдастықтарды көрсетеді. Канадалық Премьер-лигасының көпшілігі "FC" қосымшасын қолданады. Ерекшеліктері: "ФК Эдмонтон" префиксті қолданады, ал "Атлетико Оттава" ата-аналық "Атлетико Мадрид" клубына сәйкес келу үшін ешқандай қосымша қолданбайды. Орталық Америкадағы жалғыз ағылшын тілінде сөйлейтін мемлекет – Белиз, және басқа алты Орталық Америка елдері сияқты, "футбол" термині Белиз Футбол Федерациясында және Белиз Премьер-Футбол Лигасында қолданылатын ассоциациялық футболды білдіреді. Алайда, "соккер" термині кейде күнделікті сөйлеуде және бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылады. Кариб теңізіндегі ағылшын тілінде сөйлейтін көптеген елдер өздерінің федерациялары мен лигалары үшін "футбол" сөзін қолданады, тек АҚШ Виргин аралдарында федерация мен лига екі терминді де ("футбол" және "соккер") қолданады. Ерекше жағдай – негізінен испан тілінде сөйлейтін Пуэрто-Рико, онда "футбол" сөзі Пуэрто-Рико Футбол Федерациясында, ал "соккер" сөзі Пуэрто-Рико Футбол Лигасында, Пуэрто-Риконың 1-ші дивизионында қолданылады; алайда, оның 2-ші дивизионы "Пуэрто-Рико Футбол Ұлттық Лигасы" (Liga Nacional de Futbol de Puerto Rico) деп аталады. Дегенмен, күнделікті сөйлеуде ең көп қолданылатын термин – "соккер". Тағы бір жағдай – голландиялық Синт-Мартен аралы, онда "соккер" Синт-Мартен Футбол Ассоциациясында қолданылады, бірақ оның лигасының атауында "футбол" да, "соккер" де жоқ: оның орнына голландиялық "voetbal" сөзі қолданылады.

Австралия

Әдетте, Австралияда бұл спорт негізінен футбол деп аталады. Бұл, ең алдымен, Австралияның футбол және регби лигасының Солтүстік Америкадағы американ футбол сияқты, мәдени маңыздылығы мен танымалдылығының арқасында әңгімелерде атының басымдыққа ие болуына байланысты. Дегенмен, 2005 жылы Австралия Футбол қауымдастығы өзін Football Federation Australia деп атауға өзгертті және қазір халықаралық практикаға сәйкес қауымдастық кодын сипаттау үшін «футбол» терминін қолдануға шақырады. Барлық штаттық ұйымдар, көптеген клубтар және көптеген БАҚ оның үлгісін қабылдады. «Маккуари сөздігі» 2010 жылға дейін былай деп жазды: «Қазіргі уақытта Австралияда футбол термині көбірек қолданылса да, Австралиядағы бас ұйымның бұл спортқа ресми түрде футбол терминін қабылдауы, қолданыста өзгерістерге әкелетіні сөзсіз». Бұл сол кездегі премьер-министр Джулия Гиллардтың Мельбурнда сөйлеген сөзінде осы спортты футбол деп атауымен және сұрақтарға жауап бергенде таңдауын баса көрсетуімен нақтыланды. Австралия ерлер құрамасы әлі де ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан «Socceroos» лақап атымен танымал, «Футбол күлдері» де осылай аталады, ал «футбол» термині Австралиядағы осы спорттың ең танымал атауы болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл спортқа «wogball» деген қарапайым сөз қолданылған. Бұл «wog» терминінің теріс мағынада қолданылуымен байланысты (бірақ кейбір жағдайларда қабылданып алынған), ол Жерорта тегіндес австралиялықтарға (әсіресе хорваттарға, египеттіктерге, гректерге, италияндықтарға, ливандықтарға, македониялықтарға, мальтийліктерге және түріктерге) қатысты, олардың арасында бұл спорт ең танымал болды. Сондай-ақ, бұл ойын «әйелдер, wogтар және гомосексуалдар» ойыны деп те кемсітумен сипатталған («әйелдер» - әйелдер, ал «гомосексуалдар» - гомосексуалдар). Бұрынғы австралиялық футболшы Джонни Уоррен кейін «Әйелдер, wogтар және гомосексуалдар» атты кітап жариялады.

Австралиялық БАҚ

"Футбол" немесе "футбол" терминін пайдалану туралы пікірталас бұқаралық ақпарат құралдарына дейін жетті. Көптеген БАҚ әртүрлі терминология қолданады. Көптеген ақпарат құралдары, оның ішінде ABC News, News.com.au және The Australian, ассоциация футболын "футбол" деп атайды. Дегенмен, The Sydney Morning Herald және The West Australian сияқты көптеген басқалары әлі де "футбол" терминін қолданады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия ағылшын тілінде футбол қауымдастығы тарихи түрде "футбол" деп аталып келген. 2005 жылға дейін Жаңа Зеландияның Оксфорд сөздігінде сол елде "футбол" термині көбінесе регби одағын білдірген; сондай-ақ регби одағын әдетте "регби" деп, ал регби лигасы "лига" деп атауды көрсеткен. Бір жыл бұрын Жаңа Зеландия футбол федерациясы өзінің басқарылатын жарысын Жаңа Зеландия футбол чемпионаты деп қайта ұйымдастырды, ал 2007 жылы өз атауын Жаңа Зеландия футболы деп өзгертті. Көбінесе әлемнің басқа бөліктерінен футболды телеарналар көрсетуінің әсерімен, кеңінен қолданылатын тілдік орта жаңа терминологияны қабылдады, сондықтан бүгінде, The New Zealand Herald газетінің мәліметінше, "көптеген адамдар енді регбиді 'футбол' деп ойламайды және сөйлемейді. Атаудың жай да сылқылдамай өзгерісі болды, және көптеген адамдар әлемдегі ең танымал ойынға осы атауды қолдануға қуанышты, соның салдарынан 'футбол' терминінен бас тартты". "Регби" регбиге, ал "футбол" футболдың басқа түрлеріне (мысалы, Австралия ережелі футболы немесе "футбол билонґ Острелия") қатысты.

Басқа ағылшын тілді елдер

Ирландия аралында "футбол" немесе "футболшы" көбінесе футбол немесе гэль футбол қауымдастығын білдіреді. Бұл регби одағына да қатысты болуы мүмкін. Футбол федерациялары Ирландия Футбол Ассоциациясы (FAI) және Ирландия Футбол Ассоциациясы (IFA) деп аталады, ал ең үздік клубтар "Футбол клубы" деп аталады. Сонымен қатар, осы ойынға басты қызығушылық танытқандар өз спорт түрін "футбол" деп атайды және гэль футболды "гэль футбол" немесе "гэль" деп атайды (бірақ олар "футбол" деп те атауы мүмкін). Ирландияның солтүстік провинциясы Ольстердің көп бөлігінде, әсіресе Солтүстік Ирландияда, Шығыс Донегал және Инишовенде футбол қауымдастығы әдетте "футбол" деп, ал гэль футбол "гэль" деп аталады. Пәкістан, Либерия, Нигерия және басқа да ағылшын тілді елдерде "футбол" және "футбол" атаулары ресми және күнделікті қолданыста болады.

Ағылшынша сөйлейтін елдер

Ассоциация футболы, қазіргі түрінде, британдықтар тарапынан әлемнің көп бөлігіне таратылды және көптеген елдер осы ортақ ағылшын терминін өз тілдеріне қабылдады. Мұндай қабылдау көбінесе екі жолмен жүзеге асты: сөзді тікелей импорттау арқылы немесе оның құрамындағы "аяқ" және "доп" деген сөздерді аудастыру арқылы, яғни калька жасау арқылы. "Футбол" сөзі ағылшын тілінде 14 ғасырда-ақ жазбада қолданылған, себебі осыған ұқсас ойындарға тыйым салатын заңдар кем дегенде сол ғасырға дейін жетеді.

Басқа нысандар

Итальянша: calcio (calciare, "тебу" дегенді білдіреді), бірақ футбол да кеңінен түсініледі, өйткені көптеген клубтар өздерінің ресми атауларында Футбол клубын қамтиды. Бұл ойынның 16-шы ғасырдағы Флоренция сотының салтанатты рәсімдерімен, Calcio Fiorentino-ға ұқсастығынан туындаған. Қазір бұл рәсім жаңартылып, calcio storico немесе calcio in costume (тарихи тебу немесе костюмдегі тебу) деп аталады. Босния, хорват, словен тілдерінде: nogomet. Бұл сөз "нога" (мағынасы "аяқ") және "met" (мағынасы "лақтыру") сөзінен алынған, сондықтан "аяқпен допты лақтыру". Ерзя тілінде: пильгеоска (pilgeoska). Коми тілінде: коксяр (koksyar). Венгрия тілінде futball немесе labdarúgás (допты тебуді білдіреді), бірақ күнделікті тілде foci қолданылады. Бирма тілінде бұл ойынды 1880 жылдары сэр Джеймс Джордж Скотт енгізген, ол ball pwe деп аталады, pwe – ауылдық түнгі би кеші, шамамен раве сияқты. Лао тілінде "ບານເຕະ:ban te" термині "допты тебу" дегенді білдіреді, яғни "футбол". Навахо тілінде: jooł nabízníltaałí, яғни "допты тепкілеу". Вьетнам тілінде "bóng đá" және "đá banh" (соңғысы белгілі бір аймақтарда ғана қолданылады) терминдері "допты тебу" дегенді білдіреді, яғни "футбол". Кейде қытай-вьетнам термині "túc cầu" (足球) қолданылады. Индонезияда "sepak bola" ("допты тебу") термині қолданылады, ал Малайзия мен Сингапур малайлары "bola sepak" ("тебу доп") терминін қолданады; соңғысы 1859 жылы Сингапурда басылған "Inilah Risalat Peraturan Bola Sepak Yang Dinamai oleh Inggeris Football" ("Бұл ағылшындар футбол деп атайтын допты тебу ережесі") атты жауа кітапшасында кездеседі. Корей тілінде қытай-корей түбірлі термині chukku (蹴球 축구), "допты тебу" қолданылады. Суахили тілінде түсініктемесі жоқ kandanda сөзі mpira wa miguu және soka сөздерімен бірге қолданылады. Кхмер тілінде "បាល់ទាត់" (допты тебу) термині қолданылады.

Басқа терминология

Ойынның атауынан басқа, ағылшын тіліндегі футбол терминдеріне негізделген басқа да шет тілдердегі сөздер көптеген тілдерде гол сөзінің нұсқаларын қамтиды (көбінесе роман тілдерінде gol). Неміс тілінде сөйлейтін Швейцарияда schútte (Базель) немесе tschuutte (Зюрих), ағылшын тіліндегі shoot сөзінен туындап, "футбол ойнау" дегенді білдіреді. Сонымен қатар, kick сөзінен алынған сөздер неміс (Kicker сөзі) және швед (kicka етістігі) тілдеріне енген. Францияда le penalty деген сөз "айып соққысын" білдіреді. Алайда, tir au but (сөзбе-сөз – қақпаға соққы) сөз тіркесі көбінесе айып соққылары кезінде қолданылады. Болгарияда айып соққысы duzpa (дузпа, француз тіліндегі douze pas – он екі қадам) деп аталады. Италияда calcio терминімен қатар, көбінесе pallone (итальян тілінде сөзбе-сөз доп) қолданылады, әсіресе Сицилияда (u palluni). Гонконгта 十二碼 (сөзбе-сөз он екі ярд, онда он екі он екіні білдіреді) айып соққысын білдіреді, ол гол сызығынан 12 ярд қашықтықта орындалады. Бразилия португал тілінде футболдың бразилиялық мәдениетте кең таралғандығына байланысты, спортқа қатысты көптеген сөздер тілге енген, ал кейбіреулері португал тіліндегі бұрыннан бар терминдерге аударылған; мысалы, "Tiro de Meta" – "Goal Kick" сөзбе-сөз аудармасы, бірақ "Meta" кейде сирек қолданылса, ұпай және қақпаның ішіндегі алаң үшін ресми термин – "Gol". Тағы бір мысал – бразилиялық офсайд термині "Impedimento", сөзбе-сөз "тоқтату" немесе "кедергі келтіру" мағынасын білдіреді, "Fora de Jogo" немесе "Fora de Lado" орнына қолданылады. Кейбір тіркестер тілде кеңінен таралды, мысалы "Show de Bola", сөзбе-сөз "Доп шоуы" дегенді білдірсе де, көбінесе күнделікті сөйлеуде нәрсенің "жақсы" немесе "керемет" екенін көрсету үшін қолданылады.