Заңды төлем құралының орнына қолданылатын құжаттар

Кіріспе

Заңдық төлем құралының немесе валютаның қандай да бір орнын алмастыратын нәрсе – валюта.

Скрип (немесе Үндістанда чит) – заңдық төлем құралының қандай да бір орнын алмастыратын құрал. Ол көбінесе несие түрі болып табылады. Скриптер түрлі себептермен жасалып, қолданылған, соның ішінде жүк тасымалы жүйесіндегі қызметкерлерге тиімсіз жалақы төлеу үшін, немесе тұрақты валюта қол жетімді болмаған кездегі жергілікті саудада, мысалы, шалғайдағы көмір қалаларында, әскери базаларда, ұзақ сапарлардағы кемелерде немесе соғыс кезінде оккупацияланған елдерде пайдаланылған. Компаниялық скриптерден басқа, жер скриптері, ваучерлер, метро жетондары, қарыздық хаттар (IOU), ойын автоматтары жетондары мен билеттері, сондай-ақ кейбір кредиттік карталардағы ұпайлар да скриптердің түрлеріне жатады. Скриптер кең таралғандығы мен қайта-қайта қолданылуының арқасында тарихи маңызға ие болып, нумизматика және экзономия салаларында зерттеу нысанына айналды. Скрип валюта сияқты қызмет етеді, сондықтан ақша-кредит экономикасын зерттеу үшін де қолданылуы мүмкін.

Тарих

19 және 20 ғасырларда әртүрлі кезеңдерде түрлі төлем құжаттары қолданылды.

Компанияның жарналық құжаты

Компанияның скрепі – компания қызметкерлеріне жалақы төлеу үшін қолданылатын валютаның орнына берілетін құжат. АҚШ-тағы тау-кен және орман шаруашылығы лагерьлерінде, мүліктің бәрі бір компанияға тиесілі болған және басқарылған жағдайда, қызметкерлердің жалақысы таусылғанда скреп оларға несие беруге мүмкіндік берді. Бұл шалғай орналасқан аймақтарда қолма-қол ақша тапшы болды. Қызметкерлердің тамақ және басқа да тауарларды компания дүкенінен сатып алудан басқа амалы қалмады. Осылайша компания тауарларға үлкен үстеме қосып, қызметкерлерді толыққанды өзіне тәуелді ете алатын, соның арқасында компанияға адалдығын сақтауға мәжбүрлейтін жағдай жасады. Сонымен қатар, қызметкерлер скрепті қолма-қол ақшаға айырбастаса да, мұндай мүмкіндік сирек кездесетін. Мұндай скрептер тек олар шығарылған елді мекенде ғана қолданысқа ие болды. Көршілес елді мекендердегі дүкен иелері оны ақша ретінде қабылдаса да, көбінесе номиналдан төмен бағамен қабылдады, себебі оның құны одан кем болды. АҚШ президенті Эндрю Джексон 1836 жылы несие тапшылығына байланысты «Specie Circular» жарлығын шығарғанда, Вирджиния скрепі федералды жерлер үшін төлем ретінде қабылданды. 19 ғасырда Батыс Канададағы федералды үкімет метистерге олардың иеліктік құқықтары үшін 160 немесе 240 долларлық ақшалай скреп немесе 150 немесе 600 долларлық жер скрепін ұсынды. Ұлы депрессия кезінде, дағдарыстың ең қатты кезеңінде көптеген жергілікті биліктер қызметкерлеріне жалақыны скреп арқылы төледі. Вермильон, Альберта – осыған бір мысал. АҚШ-та 1938 жылғы «Әділ еңбек стандарттары туралы» заңға сәйкес жалақыны скреп түрінде төлеу заңсыз деп жарияланды. «Скреп» термині акция нарығында да қолданылады, онда компаниялар кейде дивидендтерді ақшаның орнына қосымша акциялар/үлестер түрінде төлей алады. Бұл сондай-ақ қарызды мойындауды куәландыратын жазбаша құжат болып табылады. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия мен Австрияда скреп «қажетті ақша» (notgeld) ретінде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде скреп тұтқын лагерьлерінде кеңінен қолданылды, кем дегенде Женева конвенциясының үшінші шартына сәйкес келетін елдерде. Женева конвенцияларына сәйкес, әскери тұтқындар жұмыс істеуге міндетті және олардың еңбегі үшін ақы алуға құқылы болды, бірақ міндетті түрде қолма-қол ақшамен емес. Қашуға тырысу үшін қолма-қол ақшаны пайдалануға болатындықтан, оларға лагерь басшылығының келісімімен ғана қолданылатын, әдетте лагерь ішінде ғана қолданылатын скреп берілді. Покер фишкалары, сондай-ақ казино жетондары деп те аталады, құмар ойындарында ақша ретінде қолданылады. 19 ғасырдың басында Англияның Девон қаласындағы Wheal Friendship мыс кенішінде компания ақшасы ретінде фишкаларды қолдану, жергілікті ауылға Chipshop деген ат берді.

Company scrip is a substitute for currency to pay a company's employees. In United States mining or logging camps where everything was owned and operated by a single company, scrip provided the workers with credit when their wages had been depleted. These remote locations were cash poor. Workers had very little choice but to purchase food and other goods at a company store. In this way, the company could charge enormous markups on goods, making workers completely dependent on the company, thus enforcing a form of loyalty to the company. Additionally, while employees could exchange scrip for cash, this could rarely be done at face value. This kind of scrip was valid only within the settlement where it was issued. While store owners in neighboring communities could accept the scrip as money, they rarely did so at face value, as it was worth less. When U. S. President Andrew Jackson issued his Specie Circular of 1836 due to credit shortages, Virginia Scrip was accepted as payment for federal lands. In the 19th century, the federal government in Western Canada offered money scrip (valued at $160 or $240) or land scrip, valued at or , to Métis people in exchange for their Aboriginal rights. During the Great Depression, at the height of the crisis, many local governments paid employees in scrip. Vermilion, Alberta was just one example. In the U. S., payment of wages in scrip became illegal under the Fair Labor Standards Act of 1938. The expression scrip is also used in the stock market where companies can sometimes pay dividends in the form of additional shares/stock rather than in money. It is also a written document that acknowledges debt. After World War I and World War II, scrip was used as notgeld ("emergency money") in Germany and Austria. Scrip was used extensively in prisoner of war camps during World War II, at least in countries that complied with the Third Geneva Convention. Under the Geneva Conventions, enlisted prisoners of war could be made to work and had to be paid for their labor, but not necessarily in cash. Since ordinary money could be used in escape attempts, they were given scrip that could only be used with the approval of camp authorities, usually only within the camps. Poker chips, also referred to as casino tokens, are commonly used as money with which to gamble. The use of chips as company money in the early 19th century in Devon, England, in the Wheal Friendship copper mine gave its name to a local village of Chipshop.

Мөр қағазы

Таңбалы ақша – бұл жергілікті ақшаның бір түрі, ол жинақтау үшін емес, айналымға шығару үшін жасалған. Осы түрі мынадай жұмыс істеді. Әрбір таңбалы сертификатта басылған жәшіктер болды; әр ай сайын белгілі бір сомаға (әдетте, номиналды құнының 1%) тұратын таңба сатып алынып, сол жәшікке жазылу керек еді, әйтпесе таңбалы ақша құнын жоғалтатын еді. Бұл таңбалы ақшаны жылдам жұмсауға үлкен ынталандыру жасады. Бұл жүйе 1930 жылдардың басында Германия мен Австрияда ұлттық валюталар құлдырағаннан кейін табысты қолданылды. Ұлттық үкіметтер таңбалы ақша жобаларының табысынан қорқып, оларды тоқтатты; осыған ұқсас алаңдаушылықтар кейінірек басқа жерлерде де қолдануға кедергі келтірді. 1937 жылы Альбертаның әлеуметтік кредит партиясы үкіметі шығындарды көтеру мақсатымен провинциялық валюта түрі – өркендеу сертификаттарын шығарды. Бұл сертификатта әр апта сайын құнының 2% тең таңба жабыстырылуы тиіс жәшіктер болды. Осылайша, сертификаттың құны жыл соңында, мерзімі келгенде, таңбалардың құнымен толық жабылатын еді.

Қазіргі қолданысы

Скрип қазіргі заманда түрлі нысандарда кездеседі.

Қоғамдастықпен шығарылған скреп

Жергілікті деңгейде шығарылған, бір қауымдастықта бірнеше кәсіпорын қабылдаған скрепттерді пайдалану 2000 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс кезінде артты. Қауымдық деңгейде скрепттерді пайдалану Итака, Нью-Йорк; Детройт; Беркширлер; Питтсборо, Солтүстік Каролина; Траверс-Сити, Мичиган; Ламар, Колорадо; Калгари, Канада; Бристоль, Ұлыбритания; және Хаген, Германия қалаларында басталды немесе артып келеді. Breadcoin скрепті 2016 жылы Вашингтонда азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін шешу үшін құрылды. Таиландтың Амфое Кут Чум қалашығы бір кезде Bia Kut Chum деп аталатын өзінің жергілікті скрептін шығарды: Bia тай тілінде каури бұлғағысы, ол бұрын ұсақ ақша ретінде қолданылған және әлі де метафоралық тілде қолданылады. Қауымдастықтардың өз скрептін заңсыз валюта алмастырғысы ретінде пайдалану ниетін білдіретін түсініктерді болдырмау үшін, қазір "Бун Кут Чум" деп аталатын айырбас купондарын шығарады.

Компания шығарған клиенттерге арналған сцип

Кейбір компаниялар әлі де компаниялық сату орындарында қолданылатын қағазшалар мен таңбалық монеталар шығарады. Мұндайлардың қатарында Канададағы Canadian Tire дүкендері мен жанармай құю станциялары үшін Canadian Tire ақшасы және Дисней доллары (қазір басылмайды, бірақ әлі де қолданылады), The Magic Kingdoms және The Walt Disney Company-ға тиесілі және басқа да мекемелерде айналымда болады.

Скриптер сыйлық карталары мен сыйлық сертификаттары

Бөлшек сауда және қайырымдылық жинау салаларында, қазіргі кезде скриптер сыйлық карталары, электрондық сыйлық карталары (eCards) немесе сирек жағдайда қағаз сыйлық купондары түрінде шығарылады. Физикалық сыйлық карталарында көбінесе сату орнында төлемді жеңілдету үшін магниттік жолақ немесе оптикалық оқылатын штрих-код болады. 1980-жылдардың аясында скрип термині, мектептер, музыкалық топтар және спорт секциялары сияқты коммерциялық емес ұйымдар арасында кең таралған қайырымдылық жинау әдісін де қамтиды. Скрип арқылы қайырымдылық жинауда, саудагерлер коммерциялық емес ұйымдарға сыйлық купондары мен сыйлық карталарын жеңілдікпен ұсынады. Коммерциялық емес ұйымдар бұл сыйлық карталарын мүшелерінің отбасыларына толық құнымен сатады. Отбасылар сыйлық карталарын толық құны бойынша пайдаланады, ал жеңілдік немесе сыйлық сомасы коммерциялық емес ұйымның кірісі ретінде қалады.

Коммерциялық сыйлық карталары

Visa, Mastercard және American Express сыйлық карталары бастапқыда несие картасы немесе банк шоты арқылы қаржыландырылады, содан кейін қаржыландыру шоты мен сыйлық картасы бір-бірімен байланысты болмайды. Алдын ала белгіленген қаражат жұмсалғаннан кейін картаның нөмірі жарамсыз болады. Әдемі орамадағы сыйлық картасы ақшалай сыйлықтан гөрі қоғамда көбірек қабылдануы мүмкін. Сондай-ақ, сыйлық беруші қаламайтын нәрсеге (немесе жинап қою үшін) жұмсалуының алдын алады. Дегенмен, егер сыйлық картасы жеңілдікпен алынбаса (картаның нақты құнынан арзанға алынса), қарапайым ақшамен скрип сатып алудың мәні шамалы, себебі ол ақшаны пайдаланғанға дейін тоқтап тұрады, және көбінесе оны бір ғана дүкенде қолдануға болады. Сонымен қатар, шығарылған барлық сыйлық карталары қолданылмайды. 2006 жылы қолданылмаған сыйлық карталарының құны шамамен 8 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Сыйлық карталарының тағы бір кемшілігі – кейбір эмитенттер карталарға "қызмет көрсету ақысын" тағайындайды, әсіресе белгілі бір мерзім өткеннен кейін пайдаланбаса; немесе карта белгілі бір уақыттан кейін жарамсыз болады. Солтүстік Америкадағы кейбір провинциялар мен штаттар (мысалы, Калифорния, Онтарио, Массачусетс, Огайо, Вашингтон) пайдаланбау ақысын немесе мерзімі өткенін жоюға бағытталған заңдар қабылдады, бірақ заңдар көбінесе бір ғана саудагерлік карталарға қатысты болғандықтан, сатып алушылар сатып алмас бұрын сыйлық картасының шарттарын тексеруі керек, нақты шектеулер мен ақыларды анықтау үшін. Сонымен қатар, егер саудагер банкротқа ұшыраса, сыйлық карталары бірден құндылығын жоғалтуы мүмкін. Дүкендер бірден жабылмаса да, компания карталарды қабылдауды тоқтатуы мүмкін. Бұл 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде маңызды мәселеге айналды, нәтижесінде Тұтынушылар одағы Федералды сауда комиссиясын бұл мәселені реттеуге шақырды.

Жерге арналған есеп (АҚШ)

Жер қағазы – АҚШ-та мемлекеттік жерді сатып алу құқығы, 19 ғасырда кең таралған инвестиция түрі. Конгресс жергілікті билік органдарына немесе жеке компанияларға ақша орнына жер беру арқылы федералдық көмек көрсетті. Көбінесе грант алған адам нақты жерді иеленуге тырыспай, оның орнына жерді пайдалану құқығын жеке инвесторларға сатқан. Жер құжаты көбінесе жерді бірнеше рет қайта сатқаннан кейін, жер агенттері немесе жарғы брокерлері арқылы ресімделген. Мұндай гранттар теміржол жерлеріне, университеттерге және соғыс ардагерлеріне көрсетілген қызметі үшін берілген.

Жерге арналған есеп (Канада)

XIX ғасырда Батыс Канадада федералды үкімет жер беру жүйесін құрастырды. Метистерге олардың аборигендік құқықтары үшін ақшалай қолхаттар (160 немесе 240 доллар бағасында) немесе жер қолхаттары ұсынылды. Ақшалай қолхаттардың құны 100 немесе 200 долларға тең болды. Сондай-ақ, ақ қоныс аударушылар мен Солтүстік-Батыс атты полициясының мүшелеріне де қолхаттар берілді. Жерді иелену үшін Доминион жерлер заңына сәйкес кеңсеге жүгіну қажет болды, көбінесе бұл жер метистер тұратын жерден қашық болды. Қолжетімді жерлер Солтүстік Саскачеван, Альберта және Манитобада орналасқан. Ақшалай қолхаттар да шығарылды. Көптеген метистер өз қолхаттарын жер алыпсатарларына нақты құнынан әлдеқайда төмен бағамен сатты, сатылған қолхаттардың саны 12 560-қа (14 849-дан) жетеді деп есептеледі.