Кіріспе

Алдын ала төленген сақталған ақша картасы – бұл әдетте саудагер немесе банк шығаратын, белгілі бір дүкен немесе оған байланысты компанияларда қолма-қол ақшаның орнына сатып алу үшін пайдаланылатын карта. Сыйлық карталарын жұмыс берушілер немесе ұйымдар сыйлық ретінде тартады. Сонымен қатар, оларды сатушылар мен маркетологтар жарнамалық стратегияның бөлігі ретінде таратып, тұтынушыларды дүкенге келуге немесе қайта оралуға ынталандыруы мүмкін, мұндай карталар кейде қолма-қол ақша карталары деп аталады. Сыйлық карталарын әдетте оларды шығарған сауда орындарында ғана қолдануға болады, оларды ақшаға айналдыру мүмкін емес, және кейбір жағдайларда олардың жарамдылық мерзімі немесе қосымша төлемдері болуы мүмкін. American Express, MasterCard және Visa арнайы дүкендерде қолданудың қажеті жоқ, кешбэк маркетингтік стратегияларында кеңінен қолданылатын жалпы сыйлық карталарын ұсынады. Бұл карталардың ерекшелігі – олардың анонимділігі және картадағы сома таусылғанда олар жойылады. Сатып алушының көзқарасынан алғанда, сыйлық картасы – алушыға қажет болмауы мүмкін заттың орнына берілетін сыйлық, ал ақша сыйлық беру әлеуметтік жағынан дұрыс емес деп есептелуі мүмкін. АҚШ-та сыйлық карталары өте танымал, 2006 жылы тұтынушылардың екінші ең көп тартатын сыйлығы, әйелдердің ең қалаған сыйлығы және ерлердің үшінші қалаған сыйлығы болды. Сыйлық карталарының танымалдылығы артып келеді, себебі олар сыйлық берушіні нақты сыйлықты таңдау қиындығынан құтқарады. 2012 жылы АҚШ тұтынушыларының шамамен 50%-ы мерекелік маусымда сыйлық ретінде сыйлық картасын сатып алғанын мәлімдеді. Канадада сыйлық карталарына 1,8 миллиард доллар жұмсалды, ал Ұлыбританияда 2009 жылы бұл көрсеткіш 3 миллиард фунтқа жетті деп есептеледі, ал АҚШ-та 2006 жылы сыйлық карталарына шамамен 80 миллиард доллар жұмсалды. Сыйлық картасын алған адам оны жарамдылық мерзімі және картаны қабылдайтын компаниялар сияқты белгіленген шектеулер шегінде өз қалауынша пайдалана алады. Сыйлық карталарын сату банктер мен саудагерлермен ғана шектелмейді, сонымен қатар әуе компаниялары, круиздік кемелер, қонақүйлер, шаштараздар, теміржол компаниялары, ойын-сауық парктері, мейрамханалар және басқа да компаниялар да сыйлық карталарын ұсына алады.

Тарих

Нейман Маркус 1994 жылдың соңында төлем инфрақұрылымын пайдалана отырып, алғашқы сыйлық картасын таныстырды, бірақ Blockbuster Entertainment оларды кең ауқымда енгізген алғашқы компания болды, 1995 жылы сынақтан өткізіп, келесі жылы бүкіл елде қолданысқа қосты. Бастапқыда Blockbuster сыйлық картасы, жақында пайда болған түсті көшірмелер мен түсті принтерлердің көмегімен жасалған жалған сыйлық сертификаттарының орнына келді. Blockbuster-дің алғашқы сыйлық картасы бойынша операцияларды сол кездегі Флорида штатының Санрайз қаласындағы Nabanco компаниясы жүргізді. Nabanco – төлем инфрақұрылымын пайдалана отырып, сыйлық карталарын өңдеуге арналған алғашқы үшінші тарап платформасын әзірлеуші. Нейман Маркус пен Blockbuster-ден кейін Mobil газ картасы пайда болды, ол бастапқыда MCI ұсынған алдын ала төленген телефон қызметін қамтамасыз етті. Kmart келесі болып Kmart Cash Card-ты ұсынды, ол алғашқы нұсқаларында AT&T арқылы алдын ала төленген телефон уақытын ұсынды. Кейін Kmart және Mobil бұл мүмкіндікті тоқтатты, себебі ол олар үшін пайдалы болған жоқ. Kmart Cash Card – сатып алушыда чек болмаған жағдайда, сыйлық ақшасын қайтарудың алғашқы құралы болды. Бүгінгі таңда көптеген саудагерлерде чексіз қайтарылған тауарлар үшін қолма-қол ақшаның орнына сыйлық картасын беру кең таралған. Осы алғашқы қадамдардан кейін, басқа сауда орындары да сыйлық сертификаттары бағдарламаларын сыйлық карталары бағдарламаларымен алмастыра бастады.

Функциясы мен түрлері

Сыйлық картасы несие картасына ұқсауы немесе несие картасының мөлшерімен тең пластикалық картада белгілі бір тақырып бейнеленуі мүмкін. Карта нақты бір нөмірмен немесе кодпен сәйкестендіріледі, әдетте жеке есіммен емес, сондықтан оны кез келген адам пайдалана алады. Олар онлайн электрондық жүйемен қамтамасыз етіледі. Кейбір сыйлық карталарын төлем арқылы қайта толтыруға болады, осылайша оларды бірнеше рет қолдануға болады. Карталарда сериялық нөмір, штрихкод, магниттік жолақ болуы мүмкін, оны электрондық несие картасы терминалы оқиды. Көптеген карталар сатылғанға дейін құнсыз болады, содан кейін кассир клиенттің картаға салмаққа тілейтін сомасын енгізеді. Бұл сома сирек картада сақталады, бірақ оның орнына саудагердің карта идентификаторымен байланысты деректер базасында тіркеледі. Осылайша, сыйлық карталары көбінесе көптеген қоғамдық көлік жүйелерінде немесе кітапханалардағы фотокөшіру аппараттарында қолданылатын құндылық карталары емес, онда желісі жоқ қарапайым жүйе құндылықты тек картада сақтайды. Қалпатастықтың алдын алу үшін деректер шифрланады. Магниттік жолақ көбінесе несие карталарынан өзгеше орналасады, сондықтан оларды стандартты жабдықпен оқуға немесе жазуға болмайды. Басқа сыйлық карталарының белгілі бір құны болуы мүмкін және оларды белгілі бір телефон нөміріне қоңырау шалып белсендіру қажет. Сондай-ақ, сыйлық карталарын жеке қажеттіліктерге сәйкес жасауға болады. Картаның бетіне жекелеген хабарлама немесе есім қосу арқылы оны жеке сыйлық ретінде беруге немесе қызметкерге алғыс айту үшін қолдануға болады. Сыйлық карталары ашық циклдік немесе желілік карталарға және жабық циклдік карталарға бөлінеді. Алғашқылары банктер немесе несие картасы компаниялары шығарады және оларды әртүрлі саудагерлерде пайдалануға болады, екіншілері нақты дүкен немесе мейрамхана арқылы шығарылады және оларды тек шығарушы ұйымда ғана қолдануға болады. Дегенмен, соңғылары карта құнының төмендеуі және комиссиялармен азырақ мәселелерге тап болады. Карта құнының төмендеуі 2009 жылы АҚШ Конгресінде қабылданған «Кредиттік карталардың жауапкершілігі, есептілігі және ашықтығы» (CARD) заңынан кейін азайды. Жаңа заңға сәйкес, белсенділіксіздік үшін алынатын комиссиялар мен картаның жарамдылық мерзімі шектеледі. Кез келген жағдайда, сыйлық беруші сыйлық картасын сатып алады және қосымша сатып алу немесе белсендіру комиссиясын төлеуі мүмкін, ал картаны алушы картаның құнын кейінірек транзакция кезінде пайдаланады. Үшінші түрі – гибридті жабық циклдік карта, оның шығарушысы бірнеше жабық циклдік карталарды біріктірген; мысалы, нақты сауда орталығы үшін тегін сыйлық карталары. Сыйлық карталары сыйлық сертификаттарынан өзгеше, өйткені соңғылары әдетте мейрамхана, дүкен немесе басқа жекелеген мекемелерден болашақ қызметтерге ваучер ретінде уәкілетті қолтаңбасымен қағаз түрінде сатылады; электрондық бекіту жоқ. Сыйлық сертификатының жарамдылық мерзімі болуы мүмкін және әдетте әкімшілік комиссиясы жоқ. Банк шығарған сыйлық карталарын чектердің орнына қайтарым қаражатын төлеу үшін пайдалануға болады. Кейбір саудагерлер қолма-қол ақшаны қайтармай, сыйлық картасы жүйесі арқылы қайтарады, осылайша клиент ақшаны өз дүкендерінде жұмсайтынына кепілдік береді. Қайырымдылық сыйлық картасы сыйлық берушіге қайырымдылыққа сыйлық жасауға және сыйлық алушыға қайырымдылықты таңдауға мүмкіндік береді. Сыйлық карталары елге қатысты болуы мүмкін және АҚШ-тан тыс жерлерде АҚШ-тың арнайы бағдарламалары мен медиа контентіне қол жеткізу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Мобильді және виртуалды сыйлық карталары

Мобильді сыйлық карталары электрондық пошта немесе SMS арқылы ұялы телефонға жіберіледі, ал телефондық қосымшалар пайдаланушыларға тек ұялы телефонын алып жүруге мүмкіндік береді. Виртуалды сыйлық карталары алушыға электрондық пошта арқылы жіберіледі, олардың артықшылығы – оларды физикалық түрде жоғалту қаупі жоқ, сондай-ақ тұтынушының физикалық сыйлық картасын сатып алу үшін дүкенге барып, қосымша уақыт жұмсауына қажеті болмайды, бұл ыңғайлы. Мұндай сыйлық карталарын жылдамырақ сатып алуға болады, әсіресе сыйлық беруге мүмкіндік туғанда бұл өте тартымды. Басқа компаниялар пайдаланушылар смартфондарында қолдана алатын виртуалды сыйлық карталарын ұсынды. Сатушы процеске қатыспағандықтан, мұндай жағдайда бұл дәстүрлі сыйлық картасы емес, ақша аудару болып есептеледі.

Қаттылықтар

Мерекелік сыйлықтардың дұрыс келмеуінен құндылығы жойылады делінеді. Сыйлық берудің құндылығын сақтаудың ең тиімді жолы – ақша беру болар еді; алайда, көптеген мәдениеттерде ақша беру әлеуметтік жағынан қабылданбайды, балаларға берген жағдайларды қоспағанда. Сыйлық карталары осы мәселені белгілі бір деңгейде шеше алады, бірақ олардың да өз кемшіліктері бар. Кейбіреулер сыйлық таңдауға жұмсалмаған ойдың болмауы сыйлық картасын нашар орындалған, бірақ жеке сыйлықтан нашаррақ жасайды деп санайды. Сыйлық карталары индустриясындағы жаңа өнімдер осы «жекеленбегендік» кемшілігін жоюға бағытталған; кейбір қызмет провайдерлері ұсынатын жаңа қызметтер сыйлық карталарын жекелендіруге және персонализациялауға мүмкіндік береді. Сыйлық карталарын шығарушылардың сатып алушыға немесе картаны алған адамға зиян келтіретін ережелерді белгілеу мүмкіндігі сынға түседі. Мысалы, сыйлық карталарының жарамдылық мерзімі, әкімшілік төлемдер, пайдалану шектеулері және алдану немесе жоғалту жағдайында жеткілікті қорғаудың болмауы мүмкін. Consumer Reports жүргізген сауалнамаға сәйкес, сыйлық картасын алғандардың төрттен бірі оны алғаннан кейін бір жыл өткен соң да жұмсамай отыр. Көптеген адамдар дүкенге келгеннен кейін картаның құнынан артық ақша жұмсайтынын айтады. Екінші жағынан, тұтынушылар өздерінен ақша жұмсаудан аулақ болып, сыйлық картасын мүмкіндігінше көп пайдалануға тырысады, нәтижесінде картада аз сома қалдырылады. Кейбір елдердегі тұтынушылар заңдары осы мәселені шешеді. Австралияда, егер бизнесте «ыңғайлы пайдалануға» болатын сома қалса, сыйлық картасын қолма-қол ақшаға айырбастауға болады. Сыйлық картасын шығарған бөлшек саудагер банкрот болған жағдайда, сыйлық карталарының қалған құны кепілсіз борыш ретінде қарастырылады, сондықтан сыйлық карталары құндылығын жоюы мүмкін. Сыйлық карталарымен жасалатын алаяқтықтың ең көп таралған түрі – сыйлық картасының деректерін сақтайтын бөлшек сауда жүйелеріне шабуыл жасау арқылы белсендірілген, балансы бар карталардың ақпаратын ұрлау. Сыйлық картасының қауіпсіздігі бұзылған жағдайда, алаяқтар онлайн порталдар арқылы балансын тексеріп, содан кейін қаражатты пайдаланады немесе оны екінші сыйлық карталары нарығында қайта сатады. Цифрлық алаяқтар кейде құрбандарды сыйлық карталарын сатып алуға алдап, оларды ұрлайды. Алаяқтар үшін олардың із жазылмайтындығының артықшылығы бар. Дегенмен, провинциялық сыйлық карталарына қатысты заңнамалар федералды заңдармен реттелетін секторларға қолданылмайды. Мысалы, American Express, MasterCard немесе Visa брендтері бар несие карталарына ұқсас сыйлық карталары және телефон карталары федералды үкіметпен реттеледі. 2014 жылғы 1 мамырдан күшіне енген, Алдын ала төленген төлемдер туралы федералды ережеге сәйкес, федералды реттелетін сыйлық карталары белгілі бір жағдайларда ғана қызмет көрсету ақысын алуға және осы карталардағы қаражаттың жарамдылық мерзімін белгілемеуге құқылы.

Америка Құрама Штаттары

Бұрын сыйлық карталарына қатысты бірыңғай стандарттар болмаған. Бұл 2009 жылғы Кредиттік карта туралы заңға қосымша ретінде өзгертілді, ол федералды үкіметті сыйлық карталарына қатысты тұтынушыларға ыңғайлы стандарттар жасауға міндеттеді. Ең бастысы, жаңа ережелер бөлшек саудагерлерге картаның берілген күнінен немесе картаға соңғы рет ақша салынған күнінен кемінде бес жыл өткен соң ғана жарамдылық мерзімін белгілеуге тыйым салады. Сонымен қатар, бөлшек саудагерлер карта кемінде 12 ай бойы қолданылмаған жағдайда ғана жатақ, қолданылмағандық немесе қызмет көрсету үшін алымдарды салуға құқылы емес, ал егер осы мерзімнен кейін алымдар қосылса, олар туралы толық мәлімет картада анық көрсетілуі керек. Бұған қоса, бөлшек саудагерлер бір айда бірден артық алым алуға құқылы емес. Жаңа қағидалар 2010 жылғы 22 тамызда күшіне енді. Ашық циклді карталар Валюта бақылаушысының ережелерімен реттеледі, бірақ бақылауға сын айтылды. Жабық циклді сыйлық карталары әртүрлі штаттардың ережелерімен реттеледі, және оларды шығарушы органдар тұтынушы үшін белгілейтін ережелер әртүрлі. Сонымен қатар, эмитент ережелерді тұтынушыға хабарламай-ақ өзгерте алады.