Кіріспе

Шығыс және Батыс философтарының уақыт жобасы
Бұл Батыс философиясы дәстүрінен шыққан философтардың тізімі.

600-500 б.з.д.

Милеттік Талес (шамамен б.з.д. 624 – 546). Милезия мектебінен. Барлық нәрсе судан тұрады деп сенді. Сиростық Ферекид (шамамен б.з.д. 620 – 550). Әлемтанушы. Милеттік Анаксимандр (шамамен б.з.д. 610 – 546). Милезия мектебінен. "Апейрон" немесе "шексіз" ұғымымен танымал. Милеттік Анаксимен (шамамен б.з.д. 585 – 525). Милезия мектебінен. Барлық нәрсе ауадан тұрады деп сенді. Самос Пифагоры (шамамен б.з.д. 580 – 500). Иониялық мектептен. Шындықтың ең терең мәні сандардан тұрады және жандар өлмейді деп сенді. Колофондық Ксенофан (шамамен б.з.д. 570 – 480). Бірқұдайлықты жақтады. Кейде Элеялық мектеппен байланыстырылады. Ефестік Гераклит (шамамен б.з.д. 535 – 475). Иондықтардың бірі. Әлемнің өзгергіштігін баса көрсетті. Костың Эпихармы (шамамен б.з.д. 530 – 450). Комедиялық драматург және моралист. Элеялық Парменид (шамамен б.з.д. 515 – 450). Элеялықтардың бірі. "Болу" ұғымы туралы ойлар жүргізді. Клазоменалық Анаксагор (шамамен б.з.д. 500 – 428). Иондықтардың бірі. Көптік принциптерін ұстанды.

400 б. з. д.

Эмпедокл (б.з.д. 492 – 432). Эклектикалық космогонист. Плюралист. Элеялық Зенон (б.з.д. 490 – 430). Элеаттардың бірі. Парадокстарымен танымал. Горгий (б.з.д. 483 – 375). Софист. Солипсизмнің ерте жақтасы. Абдералық Протагор (б.з.д. 481 – 420). Софист. Релятивизмнің ерте жақтасы. Милеттік Левкипп (б.з.д. V ғасырдың бірінші жартысы). Атомшылықты қалаған, детерминист. Афиналық Сократ (б.з.д. 470 – 399). Әдептілік этикасын қадірлеген. Эпистемологияда диалектиканы шындықты іздеудің орталық құралы деп түсінген. Кеостық Продик (б.з.д. 465 – 395). Софист. Афиналық Критий (б.з.д. 460 – 413). Атеист жазушы және саясаткер. Хиппий (б.з.д. V ғасырдың ортасы). Софист. Абдералық Демокрит (б.з.д. 450 – 370). Атомшылықты қалаған. Самостық Мелисс (б.з.д. 470 – 430). Элеат. Кратил. Гераклиттің ізбасары. Антисфен (б.з.д. 444 – 365). Цинизмнің негізін қалаушы. Сократтың шәкірті. Киринелік Аристипп (б.з.д. 440 – 366). Киреналық. Этикалық гедонизмді жақтаған. Ксенофонт (б.з.д. 427 – 355). Тарихшы. Платон (б.з.д. 427 – 347). Трансценденталды формалар туралы көзқарасымен танымал. Философтар басқаратын мемлекеттік құрылымды жақтаған. Аполлониялық Диоген (б.з.д. 425 – 350). Космолог. Спеусипп (б.з.д. 408 – 339). Платонның жүрдек інісі. Книдтік Евдокс (б.з.д. 408 – 355). Платонның шәкірті. Синопалық Диоген (б.з.д. 404 – 323). Циник.

300-200 б.з.д.

Ксенократ (б.з.д. 396 – 314). Платонның шәкірті. Аристотель (б.з.д. 384 – 322). Оның еңбектері философияның барлық саласын қамтыды. Теофраст (б.з.д. 371 – б.з.д. 287). Перипатетик. Элис Пирросы (б.з.д. 360 – 270). Скептик. Эпикур (б.з.д. 341 – 270). Материалистік атомист, гедонист. Эпикурейшілдіктің негізін қалаушы. Лампсактың Стратосы (б.з.д. 340 – б.з.д. 268). Атеист, материалист. Цитийлік Зенон (б.з.д. 333 – 264). Стоицизмнің негізін қалаушы. Самостық Аристарх (б.з.д. 310 – б.з.д. 230). Астроном. Евклид (шамамен б.з.д. 300). Математик, геометрияның негізін қалаушы. Архимед (б.з.д. 287 – б.з.д. 212). Математик және ойлап табушы. Солилік Хрисипп (б.з.д. 280 – 207). Стоицизмдегі маңызды тұлға. Эратосфен (б.з.д. 276 – б.з.д. 195/194). Географ және математик. Карнеад (б.з.д. 214 – 129). Академиялық скептик. Ықтималдықты шындықты жеткізуші ретінде түсінді. Никеялық Гиппарх (б.з.д. 190 – б.з.д. 120). Астроном және математик, тригонометрияның негізін қалаушы.

100 б.з.д.

Цицерон (б.з.д. 106 ж. – б.з.д. 43 ж.) Скептик. Саяси теоретик. Лукреций (б.з.д. 99 ж. шамамен – б.з.д. 55 ж.). Эпикурейші. Квинтилиан (б.з. 35 ж. – б.з. 100 ж. шамамен). Риторик және ұстаз. Филон (б.з.д. 20 ж. – б.з. 50 ж.). Мәтіндерді аллегориялық тәсілмен оқуға сенген. Кіші Сенека (б.з.д. 4 ж. – б.з. 65 ж.). Стоик. Назареттен шыққан Иса (б.з. 1 ж. – б.з. 30 немесе 33 ж.) христиан дінінің негізін қалаушы. Александриялық Герой (б.з. 10 ж. – б.з. 70 ж. шамамен). Инженер. Плутарх (б.з. 46 ж. – б.з. 119 ж.). Эпиктет (б.з. 55 ж. – б.з. 135 ж.). Стоик. Өзін-өзі анықтау этикасын қадірлеген.

100400

Маркус Аврелий (121 – 180). Стойик. Секст Эмпирикус (II және, мүмкін, III ғасырларда өмір сүрген). Скептик, пирронист. Плотин (шамамен 205 – 270). Неоплатонист. Холистикалық метафизика иесі болған. Порфирий (шамамен 232 – 304). Плотиннің шәкірті. Сириялық Ямблих (шамамен 245 – 325). Кейінгі неоплатонист. Теургияны жақтаған. Гиппоның Августині (шамамен 354 – 430). Неоплатонист. Іркіліс күнә. Діни қайраткер. Прокл (шамамен 412 – 485). Неоплатонист. Боэций (шамамен 480–524). Иоанн Филопон (шамамен 490–570).

12001300 теңге

Роджер Бэкон (шамамен 1214–1294). Эмпирик, математик. Томас Аквинский (шамамен 1221–1274). Аристотельшіл. Бонавентура (шамамен 1225–1274). Францискан. Рамон Лулл (шамамен 1232–1315) испан философы. Мейстер Экхарт (шамамен 1260–1328). Мистик. Ибн Таймия (1263–1328) ислам ғалымы, юрист және философ. Данте Алигиери (шамамен 1265–1321). Дунс Скот (шамамен 1266–1308). Францискан, схоластик, түпкі күнә. Падуандық Марсилий (шамамен 1270–1342). Мемлекеттің басты функциясын делдал ретінде түсінген. Уильям Окхэмдік (шамамен 1288–1348). Францискан. Схоластик. Номиналист, Окхамның қырқышын жасаған. Жан Бурдан (шамамен 1300–1358). Номиналист. Джон Уиклиф (шамамен 1320–1384). Николь Оресме (шамамен 1320–1382). Экономика, ғылым, математика, теология және философия салаларына үлес қосты. Ибн Халдун (1332–1406). Хасдай Крескас (шамамен 1340–1411). Яһуди философы. Гемист Плето (шамамен 1355–1452/1454). Неоплатондық философияны зерттеген кейінгі Византия ғалымы.

1400 теңге

Николай Кузанский (1401–1464). Христиан философы. Лоренцо Валла (1407–1457). Гуманист, схоластикалық логиканы сынға алған. Марсилио Фичино (1433–1499). Христиан неоплатонист, Флоренция академиясының басшысы және қайта өрлеу дәуірінің маңызды гуманистік тұлғасы. Платонның барлық қол жеткен еңбектерін латын тіліне алғаш аударған. Пико делла Мирандола (1463–1494). Қайта өрлеу дәуірінің гуманисі. Дезидерий Эразм (1466–1536). Гуманист, ерік бостандығын жақтаған. Никколо Макиавелли (1469–1527). Саяси реализмнің өкілі. Николай Коперник (1473–1543). Ғылым философиясына әсер еткен ғалым. Томас Мор (1478–1535). Гуманист, "утопия" терминін жасаған. Мартин Лютер (1483–1546). Батыс христиандығының маңызды теологы.

1500 теңге

Джон Кальвин (1509–1564). Батыс христиандығының көрнекті теологы. Мишель де Монтень (1533–1592). Гуманист, скептик. Джордано Бруно (1548–1600). Гелиоцентризмді қолдаушы. Франсиско Суарес (1548–1617). Саяси тұрғыдан протолиберал. Фрэнсис Бэкон (1561–1626). Эмпирик. Галилео Галилей (1564–1642). Гелиоцентристік. Иоганн Кеплер (1571–1630). Ғылым философиясына әсер еткен ғалым. Молла Садра (1572–1640). Көрнекті ислам философы. Гюго Гроций (1583–1645). Табиғи құқық теориясының авторы. Марин Мерсенн (1588–1648). Картезиандық. Роберт Филмер (1588–1653). Абсолютист, монархист, мұрагерлік билік жақтасы. Патшалардың құдайдан берілген құқығы. Томас Хоббс (1588–1679). Күшті мемлекеттік билікті қолдаушы, әлеуметтік келісім теориясының теоретигі, материалист. Пьер Гассенди (1592–1655). Механицизм. Эмпирик. Рене Декарт (1596–1650). Гелиоцентризм, сана мен дененің екіұстаушылығы, рационализм.

18001850

Ральф Уолдо Эмерсон (1803–1882). Трансценденталист, аболиционист, теңгерімшіл, гуманист. Людвиг Фейербах (1804–1872). Алексис де Токвиль (1805–1859). Макс Штирнер (1806–1856). Анархист. Август Де Морган (1806–1871). Логик. Джон Стюарт Милл (1806–1873). Утилитарист. Пьер Жозеф Прудон (1809–1865). Анархист. Харриет Тейлор Милл (1807–1858). Теңгерімшіл, утилитарист. Чарльз Дарвин (1809–1882). Ғылым философиясына әсер еткен ғалым. Маргарет Фуллер (1810–1850). Теңгерімшіл. Сёрен Кьеркегор (1813–1855). Экзистенциалист. Михаил Бакунин (1814–1876). Революциялық анархист. Элизабет Кэди Стэнтон (1815–1902). Теңгерімшіл. Генри Дэвид Торо (1817–1862). Трансценденталист, пацифист, аболиционист. Карл Маркс (1818–1883). Социалист, тарихи материализмді қалыптастырды. Фридрих Энгельс (1820–1895). Теңгерімшіл, диалектикалық материалист. Герберт Спенсер (1820–1903). Нативизм, либертариандық, әлеуметтік дарвинизм. Сюзан Б. Энтони (1820–1906). Феминист. Эрнест Ренан (1823–1892). Гипполит Тэн (1828–1893). Вильгельм Дилтей (1833–1911). Т. Х. Грин (1836–1882). Британдық идеалист. Генри Сиджвик (1838–1900). Рационализм, утилитаризм. Эрнст Мах (1838–1916). Ғылым философы, логикалық позитивизмге ықпал еткен. Франц Брентано (1838–1917). Феноменолог. Чарльз Сандерс Пирс (1839–1914). Прагматист. Филипп Майнлендэр (1841–1876). Пессимист. Уильям Джеймс (1842–1910). Прагматизм, радикалды эмпиризм. Герман Коэн (1842–1918). Неокантизм, еврей философиясы. Петр Кропоткин (1842–1921). Анархистік коммунизм. Фридрих Ницше (1844–1900). Табиғаттық философ, экзистенциализмге әсер еткен. В. К. Клиффорд (1845–1879). Дәлелдемеші. Ф. Х. Брэдли (1846–1924). Идеалист. Вильфредо Парето (1848–1923). Әлеуметтік философ. Готтлоб Фреге (1848–1925). Ықпалды аналитикалық философ.

18501900 жыл

Генри Понкаре (1854–1912). Жосия Ройс (1855–1916). Идеалист. Зигмунд Фрейд (1856–1939). Невролог, психоанализді қалыптастырған, сананың құрылымдық моделін ұсынған. Фердинанд де Соссюр (1857–1913). Тіл білімі маманы, семиотика, құрылымдық тәсіл. Эмиль Дюркгейм (1858–1917). Әлеуметтік философ. Джузеппе Пеано (1858–1932). Эдмунд Гуссерль (1859–1938). Феноменологияның негізін қалаушы. Генри Бергсон (1859–1941). Витализм. Джон Дьюи (1859–1952). Прагматизм. Джейн Адамс (1860–1935). Прагматик. Пьер Дюэм (1861–1916). Рудольф Штайнер (1861–1925). Антропософия. Альфред Норт Уайтхед (1861–1947). Процесс философиясы, математик, логик, физика философиясы, панпсихизм. Джордж Герберт Мид (1863–1931). Прагматизм, символдық интеракционист. Джордж Сантаяна (1863–1952). Прагматизм, натурализм; көптеген афоризмдермен белгілі. Макс Вебер (1864–1920). Әлеуметтік философ. Мигель де Унамуно (1864–1936). Экзистенциалист. Бенедетто Кроче (1866–1952). Эмма Гольдман (1869–1940). Анархист. Роза Люксембург (1870–1919). Марксистік саяси философ. Бертран Рассел (1872–1970). Аналитикалық философ, теист емес, ықпалды. Г. Э. Мур (1873–1958). Ақылға сенуші теоретик, этикалық емес-табиғишы. Николай Бердяев (1874–1948). Экзистенциалист. Эрнст Кассир (1874–1945). Жаңа Канттық мектеп. Макс Шелер (1874–1928). Неміс феноменологы. Карл Юнг (1875–1961). Психоаналитик, метафизик. Джованни Джентиле (1875–1944). Идеалист және фашистік философ. Мартин Бубер (1878–1965). Яһуди философы, экзистенциалист. Ян Лукашевич (1878–1956). Логик. Освальд Шпенглер (1880–1936). Людвиг фон Мизес (1881–1973). Пьер Тейяр де Шарден (1881–1955). Христиандық эволюционист. Ханс Кельзен (1881–1973). Құқықтық позитивист. Мориц Шлик (1882–1936). Вена шеңберінің негізін қалаушы, логикалық позитивизм. Отто Нейрат (1882–1945). Вена шеңірінің мүшесі. Николай Хартманн (1882–1950). Жакс Маритен (1882–1973). Адам құқықтары теориясының маманы. Хосе Ортега и Гассет (1883–1955). Тарих философы. Карл Ясперс (1883–1969). Экзистенциалист. Гастон Башеляр (1884–1962). Георг Лукач (1885–1971). Марксистік философ. Карл Барт (1886–1968). Рене Генон (1886–1951). Карл Шмитт (1888–1985). Людвиг Витгенштейн (1889–1951). Аналитикалық философ, тіл философиясы, сана философиясы, ықпалды. Габриэль Марсель (1889–1973). Христиандық экзистенциалист. Мартин Хайдеггер (1889–1976). Феноменолог. Антонио Грамши (1891–1937). Марксистік философ. Рудольф Карнап (1891–1970). Вена шеңірі. Логикалық позитивист. Уолтер Бенджамин (1892–1940). Марксист. Тіл философиясы. Макс Хоркхаймер (1895–1973). Франкфурт мектебі. Эрнст Юнгер (1895–1998). Сюзанн Лангер (1895–1985). Жорж Батай (1897–1962). Юлиус Эвола (1898–1974). Герберт Маркузе (1898–1979). Франкфурт мектебі. К. С. Льюис (1898–1963). Фридрих Хайек (1899–1992). Лео Штраус (1899–1973). Саяси философ.

1950 2000 жыл

Корнел Уэст (1953 жылы туған). Джудит Батлер (1956 жылы туған). Постструктуралистік, феминистік, квир теориясы. Александр Вендт (1958 жылы туған). Әлеуметтік конструктивізм. Мишель Онфрей (1959 жылы туған). Ник Лэнд (1962 жылы туған). Үдеушіл. Рей Брассьер (1965 жылы туған). Нигилист. Дэвид Бенатар (1966 жылы туған). Антинаталист. Аленка Зупанчич (1966 жылы туған). Немец идеализмі, Ницше, Лакандық психоанализ. Ален де Боттон (1969 жылы туған). Ник Бостром (1973 жылы туған).