Кіріспе

б.з.д. 5-ғасыр грек философы

Анаксагор (,/æ//n//æ//k/'/s//æ//g//ə//r//ə//s/; , Anaxagóras, "жиналыстың билеушісі"; б.з.д. 500 – 428) – Сократқа дейінгі грек философы. Кіші Азия Персия империясының билігінде болған кезде Клазоменаде дүниеге келген Анаксагор Афинаға келді. Өмірінің кейінгі кезеңінде ол дінсіздікпен айыпталып, Лампсакқа жер аударылды. Парменидтің өзгерістің мүмкін еместігі туралы талаптарына жауап ретінде Анаксагор Ноус (Космикалық Ақыл) тұжырымын реттеуші күш ретінде енгізді. Ол сондай-ақ табиғи құбылыстар туралы бірнеше жаңа ғылыми түсіндірмелер берді, оның ішінде панспермия тұжырымы, яғни өмір бүкіл ғаламда бар және кез келген жерге таралуы мүмкін. Ол күн тұтылуын дұрыс түсіндірді және Күнді Пелопоннес аймағынан үлкен отты масса ретінде сипаттады, сондай-ақ, радуга мен метеорларды түсіндіруге тырысты.

Өмірбаян

Анаксагор б.з.б. V ғасырының басында Клазомена қаласында дүниеге келген, ол аристократиялық отбасынан шыққан болуы мүмкін. Ол Афинаға парсы соғысынан кейін (мүмкін, сол соғыста парсы тарапында күрескен) немесе шамамен б.з.б. 456 жылы келген. Афинада жүргенде ол афиналық мемлекет қайраткері Периклмен жақын болып кетті. Диоген Лаэртский мен Плутархтың мәлімдемесінше, кейінірек Анаксагор құдайсыздықпен айыпталып, Лампсакқа жер аударылды. Бұл айыптаулар Периклмен байланысының нәтижесінде туған саяси шаруа болуы мүмкін, не болмаса кейінгі ежелгі жазбагерлер тарапынан жасалған. Лаэртскийдің айтуынша, Перикл Анаксагордың қорғанында сөз сөйлеген, шамамен б.з.б. 450 жылы. Дегенмен, Анаксагор Афинадан Троададағы Лампсакқа (шамамен б.з.б. 434-433 жылдары) кетуге мәжбүр болды. Ол шамамен б.з.б. 428 жылы сол жерде қайтыс болды. Лампсак тұрғындары оның есіне Ақыл мен Шындыққа арнап құрбандық тастағы орнатты және көп жылдар бойы оның қайтыс болған күнін еске алды. Оның қабіріне мына жазу жазылды: "Ақиқатты іздеп, көкке дейін самғалған Анаксагор осы жерде мәңгілікке қалды."

Философия

Парменидтің өзгерудің мүмкін еместігі туралы талаптарына жауап ретінде Анаксагор әлемді негізгі, жойылмайтын құраушылардың қоспасы ретінде сипаттады, онда материалдық өзгеріс ешқашан нақты бір құраушының толыққанды болуымен емес, қалғандарына қарағанда оның салыстырмалы артық болуымен туындады; оның сөздерімен айтқанда, "әрқайсысы ішіндегі ең көп нәрселердің айқын көрінісі болып табылады". Ол ноус (ғарыштық сана) тұжырымын реттеуші күш ретінде енгізді, ол біртекті немесе оған жақын болған бастапқы қоспаны қозғап, бөліп тастады. Анаксагор Афинаға Иониядан философия мен ғылыми зерттеу рухын әкелді. Анаксагордың пікірінше, барлық нәрселер бастапқыда қандай да бір жолмен болған, бірақ бастапқыда олар өзінің өте кішкентай бөлшектерінде болған, саны шексіз және бүкіл ғаламда ажырамас түрде байланысқан. Барлық нәрсе осы массада болды, бірақ шатасқан және ажыратуға болмайтын күйде. Біртекті бөліктердің (ὁμοιομερῆ) және әртүрлі бөліктердің шексіз саны болды. Реттеу жұмысы, ұқсас нәрселерді ұқсамайтын нәрселерден бөлу және бүтіннің бірдей атпен жиынтығын құру – Ақыл-ойдың (νοῦς) жұмысы болды. Ақыл-ой да хаостық массадан кем емес, бірақ ол таза және тәуелсіз, нәзік құрылымды, барлық көріністерінде және барлық жерде бірдей. Бұл құпия агент барлық білім мен күшке ие, ол барлық тіршілік формаларын басқарып отырады. Оның алғашқы пайда болуы және Анаксагор сипаттаған жалғыз көрінісі – Қозғалыс. Ол ұқсас бөліктердің жиынтығына айқындық пен нақтылық берді. Кеміну және өсу – жаңа жинақталудың (σὐγκρισις) және бөлінудің (διάκρισις) белгісі. Алайда, нәрселердің бастапқы араласуы ешқашан толық жеңілмейді. Әрбір нәрседе басқа нәрселердің бөліктері немесе әртүрлі элементтер бар және ол өзінің сипатын құрайтын белгілі бір біртекті бөліктердің басымдығының арқасында ғана қалыптасады. Осы процестен осы әлемде көріп отырған нәрселер пайда болады.

Астрономия

Плутарх былай дейді: "Анаксагор, егер аспан денелері біраз сығу немесе дірілден босап қалса, олардың бірі жыртылып, жерге құлап түсуі мүмкін деп айтқан". Оның аспан денелерін және метеориттердің құлауын бақылауы оны ғаламдық құрылым туралы жаңа теориялар жасауға және метеориттердің соқтығысын болжауға алып келді. Плинийдің сөзіне қарағанда, ол 467 жылы метеорит құлауын болжаған. Ол тұңғыш рет күн тұтылуын дұрыс түсіндірді және ғылыми теорияларымен, соның ішінде Күннің қызыл ыстық металл массасы, Айдың жерден шыққан және жұлдыздардың отты тастар екенін айту арқылы танымал болды. Ол Жердің жалпақ екенін және оның астындағы 'күшті' ауаның көмегімен суда қалқып жүргенін, ал осы ауадағы бұзылыстар кейде жер сілкінісін тудыратынын ойлады. Ол панспермия идеясын енгізді, яғни өмір ғарыш кеңістігінде бар және кез келген жерге таралуы мүмкін. Ол күн тұтылуы, метеорлар, радуга және Күн туралы ғылыми түсіндірулер беруге тырысты, оны Пелопоннеске қарағанда үлкен, жалындаған металл массасы деп сипаттады; сондай-ақ, Айдың таулары бар екенін және ол мекенделгенін айтты. Оның пікірінше, аспан денелері – Жерден жыртылып шыққан және жоғары жылдамдықпен айналудан жануға ұшыраған тас массалары. Оның күн тұтылуы, Күн және Ай туралы теориялары б.з.д. 463 жылы Грекияда байқалған күн тұтылуын бақылауға негізделген болуы мүмкін. Анаксагор Айдың күн сәулесін шағылыстыратынын және өзінен жарық шығармайтынын алғаш айтқандардың бірі болды; оның жазбаларында "Күн Айды жарықпен нұрландырады" деп аударылатын сөздер кездеседі.

Математика

Плутархтың "Күндерінен айырылғандар туралы" атты еңбегінде айтылғандай, Анаксагор шеңберді шаршыға келтіру мәселесін шешуге ұмтылған алғашқы грек, және ол бұл мәселемен түрмеде болғанда айналысқан.

Мұра

Анаксагор философиялық кітап жазды, бірақ оның бірінші бөлігінен тек фрагменттер ғана сақталған, бұл 6 ғасырдағы Киликиялық Симплицийдің еңбегінде сақталу арқылы мүмкін болды. Анаксагордың кітабы Афина базарында бір драхмаға сатылған деген хабар бар. Оның сақталған пьесаларының мазмұнына сүйенсек, Софокл, Эврипид және Аристофанға белгілі болған, ал Сенеканың куәлігіне сүйенсек, Эсхилге де белгілі болуы мүмкін. Дегенмен, Анаксагор Сократтың (б.з.д. 470 жылы туған) өмірінде Афинада тұрғандығы анық, бірақ олардың кездескеніне ешқандай дәлел жоқ. Платонның «Фадон» еңбегінде Сократ Анаксагорды жас кезінде былай деп еске алады: «Мен оның кітаптарын асыға-басыға алып, мүмкіндігінше жылдам оқыдым». Бірақ Сократ оның философиясына кейін көңілі толмағанын айтады. Анаксагор Платонның «Апологиясында» Сократтың сот процесі кезінде де еске алынады. Ол Сенеканың «Табиғи сұрақтар» (4B кітабы, бастапқыда 3-кітап: Бұлттар, нөсер, қар туралы) еңбегінде де айтылады. Онда: «Неге мен де Анаксагорға болғандай еркіндікке ие болмасам?» делінген. Римдік автор Валериус Максимус басқа бір дәстүрді сақтайды; Анаксагор ұзақ сапардан оралғанда, мүлкінің қираған күйде екенін көріп: «Егер бұл жойылмаған болса, мен…» деген сөзді айтқан, Валериус бұл сөзді «ізделген даналыққа толы» деп сипаттайды. Данте Алигиери Анаксагорды «Құдайлық комедиясында» (Inferno, Canto IV, 137-жол) тозақтың бірінші шеңберіне (Лимбоға) орналастырады. Николай Кузанскийдің 1440 жылғы «De Docta Ignorantia» кітабының 5-тарауы «әр нәрсе әр нәрседе» деген сөйлемнің рас екендігіне арналған, ол Анаксагорға жатқызылады. Анаксагор Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Фауст» пьесасының ІІ бөлімінің екінші актісінде кейіпкер ретінде пайда болады. Фридрих Ницше өзінің «Гректердің трагикалық дәуіріндегі философия» атты кітабының соңғы тарауларында Анаксагорды жиі еске алады. Ол Анаксагордың «нус» (ақыл) туралы жақсы пікірде болады, идеяны қорғайды және философтар «Анаксагордың [нус] мағынасын түсінбегенін» айтады, сондай-ақ олардың «толық аралас хаоста көрінетін тәртіпті жасауға қабілетті қозғалысты табуы жеткілікті болды» деп сенді. Ницше Анаксагордың «нусын» ерік-жігердің еркін актісі ретінде түсіну қажет деп санайды, ол бұрынғы іс-әрекеттермен анықталмайды.

Өмірбаян

А1. А3. А5. А12. А13. А15. А16. А17. А18.

Фрагменттер

Б1. Б2. Б3. Б4. Б5. Б6. Б7. Б8. Б9. Б10. Б11. Б12. Б13. Б14. Б15. Б16. Б17. Б18. Б21. Б21а. Б21б.

Фрагменттердің аудармалары

Сидер, Дэвид (ред.), Анаксагордың фрагменттері, кіріспе, мәтін және түсіндірмелермен, Sankt Augustin: Academia Verlag, 2005. Кирк Г. С.; Рейвен, Дж. Е. және Скофилд, М. (1983) Сократқа дейінгі философтар: мәтіндер таңдамасымен бірге сын тұрғысынан қарастырылған тарих (2-ші басылым) Кембридж университетінің баспасы, Кембридж; бастапқыда Кирк және Рейвен жазған, алғаш рет 1957 жылы жарық көрген.