Пифагор Самостық: Өмірі мен философиясы

Кіріспе

Грек философы (б.з.д. 570 – б.з.д. 495 ж.)

Самостық Пифагор (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, немесе жай ғана Πυθαγόρας; Иондық грек тілінде Πυθαγόρης;) – ежелгі Ион грек философы, ғылымның көп саласын білген адам және пифагорлықтардың негізін қалаушы. Оның саяси және діни ұстанымдары Магна Грецияда кеңінен танымал болды және Платон, Аристотельдің философиясына, сондай-ақ, арқылы Батысқа жалпы әсер етті. Оның өмірі туралы мәліметтер аңыздармен ұштасып, шатастырады; қазіргі ғалымдар Пифагордың білімі мен ықпалы туралы келіспесе де, б.з.д. 530 жылдары Оңтүстік Италиядағы Кротон қаласына сапар шеккенін және онда құпиялылыққа ант берген, қауымдық және аскеттік өмір салтын ұстанған мектеп құрғанын мойындайды. Бұл өмір салты бірнеше диеталық шектеулерді қамтыды, олардың арасында вегетариандыққа қатысты ережелер де болды. Пифагорға ең байланысты деп саналатын ілім – метампсихоз, яки «жанның көшіп-қонуы», ол әрбір жанның мәңгілік екенін және өлгеннен кейін жаңа денеге кіретінін айтады. Ол, сондай-ақ, планеталар математикалық теңдеулерге сәйкес қозғалады және осылайша естілмейтін музыкалық симфония тудырады деген «музыка универсалисі» доктринасын жасаған болуы мүмкін. Ғалымдар Пифагорға жатқызылатын сандық және музыкалық ілімдерді өзі дамытты ма, әлде оларды оның кейінгі ізбасарлары, әсіресе Кротондық Филолай дамытты ма деген мәселеде пікір алысады. Б.з.д. 510 жыл шамасында Кротонның Сибарис қаласы үстінен жеңіске жеткеннен кейін Пифагордың шәкірттері демократияны қолдайтындармен қақтығысқа түсті, ал пифагорлықтардың жиналыс орындары өртелді. Пифагор осы қудалау кезінде қаза тапқан болуы мүмкін, немесе ол Метапонт қаласына қашып, онда қайтыс болған болуы мүмкін. Ежелгі дәуірде Пифагорға көптеген математикалық және ғылыми жаңалықтар есептелді, соның ішінде Пифагор теоремасы, пифагорлық настройка, бес дұрыс көпбұрыш, пропорциялар теориясы, Жердің шар тәрізді болуы және таңертеңгі және кешкі жұлдыздардың Венера планетасы екендігі. Ол өзін «философ» («даналықты сүйетін») деп атаған және жер шарын бес климаттық аймаққа бөлген алғашқы адам болды делінеді. Классикалық тарихшылар Пифагордың осы жаңалықтарды ашқанына күмән келтіреді, ал оған таңылған жетістіктердің көпшілігі одан бұрын пайда болған немесе оның әріптестері мен ізбасарлары жасаған болуы мүмкін. Кейбір мәліметтерде Пифагормен байланысты философия математикамен байланысты екені және сандардың маңызды екені айтылады, бірақ ол математикаға немесе табиғаттануға қаншалықты үлес қосқан, егер ол болса, талқыланады. Пифагор Платонға ықпал етті, оның диалогтары, әсіресе «Тимей» трактаты, пифагорлық ілімдерді көрсетеді. Пифагордың математикалық кемелділік туралы идеялары ежелгі грек өнеріне де әсер етті. Оның ілімі б.з.б. бірінші ғасырда орта платониктер арасында қайта жандануға ұшырады, бұл неопифагорлықтың өркендеуімен сәйкес келді. Пифагор орта ғасырлар бойы ұлы философ ретінде құрметке ие болды және оның философиясы Николай Коперник, Иоганн Кеплер және Исаак Ньютон сияқты ғалымдарға үлкен әсер етті. Пифагор символикасы ертедегі еуропалық эзотеризмде қолданылды, ал Овидийдің «Метаморфозаларында» бейнеленген оның ілімі қазіргі вегетариандық қозғалысқа ықпал етті.

Pythagoras of Samos (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, or simply Πυθαγόρας; Πυθαγόρης in Ionian Greek; ) was an ancient Ionian Greek philosopher, polymath and the eponymous founder of Pythagoreanism. His political and religious teachings were well known in Magna Graecia and influenced the philosophies of Plato, Aristotle, and, through them, the West in general. Knowledge of his life is clouded by legend; modern scholars disagree regarding Pythagoras's education and influences, but they do agree that, around 530 BC, he travelled to Croton in southern Italy, where he founded a school in which initiates were sworn to secrecy and lived a communal, ascetic lifestyle. This lifestyle entailed a number of dietary prohibitions, traditionally said to have included aspects of vegetarianism. The teaching most securely identified with Pythagoras is metempsychosis, or the "transmigration of souls", which holds that every soul is immortal and, upon death, enters into a new body. He may have also devised the doctrine of musica universalis, which holds that the planets move according to mathematical equations and thus resonate to produce an inaudible symphony of music. Scholars debate whether Pythagoras developed the numerological and musical teachings attributed to him, or if those teachings were developed by his later followers, particularly Philolaus of Croton. Following Croton's decisive victory over Sybaris in around 510 BC, Pythagoras's followers came into conflict with supporters of democracy, and Pythagorean meeting houses were burned. Pythagoras may have been killed during this persecution, or he may have escaped to Metapontum and died there. In antiquity, Pythagoras was credited with many mathematical and scientific discoveries, including the Pythagorean theorem, Pythagorean tuning, the five regular solids, the Theory of Proportions, the sphericity of the Earth, and the identity of the morning and evening stars as the planet Venus. It was said that he was the first man to call himself a philosopher ("lover of wisdom") and that he was the first to divide the globe into five climatic zones. Classical historians debate whether Pythagoras made these discoveries, and many of the accomplishments credited to him likely originated earlier or were made by his colleagues or successors. Some accounts mention that the philosophy associated with Pythagoras was related to mathematics and that numbers were important, but it is debated to what extent, if at all, he actually contributed to mathematics or natural philosophy. Pythagoras influenced Plato, whose dialogues, especially his Timaeus, exhibit Pythagorean teachings. Pythagorean ideas on mathematical perfection also impacted ancient Greek art. His teachings underwent a major revival in the first century BC among Middle Platonists, coinciding with the rise of Neopythagoreanism. Pythagoras continued to be regarded as a great philosopher throughout the Middle Ages and his philosophy had a major impact on scientists such as Nicolaus Copernicus, Johannes Kepler, and Isaac Newton. Pythagorean symbolism was used throughout early modern European esotericism, and his teachings as portrayed in Ovid's Metamorphoses influenced the modern vegetarian movement.

Өмірбаяндық дереккөздер

Пифагордың нағыз жазбалары сақталмаған, және оның өмірі туралы анық ештеңе белгілі емес. Пифагордың өміріне қатысты ең алғашқы мәліметтер қысқа, түсініксіз және көбінесе сатиралық сипатта болады. Пифагордың ілімдері туралы ең ерте дерек көзі – оның замандасы болған Колофондық Ксенофанның, оның қазасынан кейін жазған сатиралық өлеңі. Бұл өлеңде Ксенофан Пифагордың ұрысып жатқан итті қорғап, оның зарлағанын қайтыс болған досының дауысы деп танығанын айтады. Кротон қаласында Пифагормен бірге тұрған дәрігер Алькмеон, өзінің жазбаларына Пифагордың көптеген ілімдерін енгізіп, оны жеке танығанын мәлімдейді. Самостан бірнеше шақырым қашықтықта дүниеге келген және Пифагордың өміріне замандас болған Эфес ақыны Гераклит, Пифагорды шебер алаяқ деп қысым көрсетіп, «Пифагор, Мнесархтың ұлы, басқа ешкімнен гөрі көбірек ізденіс жасады, содан кейін осы жазбалардан таңдап өзіне – көп білім, өнер жасады» дейді. Грек ақындары Хиос ақыны Ион және Акраг ақыны Эмпедокл (шамамен б.з.д. 493 – 432 жж.) өз өлеңдерінде Пифагорға құрметтерін білдіреді. Пифагор туралы алғашқы қысқаша сипаттаманы тарихшы Халикарнасскийлік Геродот берген, ол оны грек даналарының «ең маңыздысы» деп сипаттап, Пифагордың өзінің ізбасарларына мәңгілікке қалай қол жеткізу керектігін үйреткенін айтады. Геродоттың еңбектерінің дұрыстығы күмәнді. Б.з.д. V ғасырдың соңында өмір сүрген Кротондық Филолай Пифагор философының жазбалары – кейін Пифагорға жатқызылатын сандық және музыкалық теорияларды сипаттайтын ең ерте мәтіндер. Афиналық ритор Исократ (б.з.д. 436 – 338) Пифагордың Египетке барғанын алғаш айтқан. Аристотель «Пифагоршылар туралы» трактат жазған, ол қазір жоқ. Оның бір бөлігі Protrepticus-та сақталған болуы мүмкін. Аристотельдің шәкірттері Дикеарх, Аристоксен және Понтий Гераклид да осы тақырыпта жазған. Пифагордың өмірі туралы негізгі дереккөздердің көпшілігі Рим дәуірінен басталады. Немец классигі Вальтер Буркерттің айтуынша, сол кезде «пифагоризм тарихы – жоғалған нәрсені еңбекпен қайта құру болып табылды». Пифагордың үш көне өмірбаяны ежелгі дәуірден сақталған, олардың барлығы негізінен мифтер мен аңыздарға толы. Олардың ең көнесі және ең құрметтісі – Диоген Лаэртійдің «Ең көрнекті философтардың өмірі мен пікірлері» кітабынан алынған. Кейінгі екі өмірбаянды неоплатоник философтар Порфирий мен Ямблих жазған, және олар ішінара христиан дінінің өркендеуіне қарсы пікір таласы ретінде қарастырылған. Кейінгі дереккөздер бұрынғыларына қарағанда әлдеқайда ұзын, және Пифагордың жетістіктерін сипаттауларында одан да фантастикалық. Порфирий мен Ямблих Аристотельдің шәкірттерінің жоғалған жазбаларынан материалдарды пайдаланған, ал осы көздерден алынған материалдар, әдетте, ең сенімді деп есептеледі.

No authentic writings of Pythagoras have survived, and almost nothing is known for certain about his life. The earliest sources on Pythagoras's life are brief, ambiguous, and often satirical. The earliest source on Pythagoras's teachings is a satirical poem probably written after his death by Xenophanes of Colophon, who had been one of his contemporaries. In the poem, Xenophanes describes Pythagoras interceding on behalf of a dog that is being beaten, professing to recognize in its cries the voice of a departed friend. Alcmaeon of Croton, a doctor who lived in Croton at around the same time Pythagoras lived there, incorporates many Pythagorean teachings into his writings and alludes to having possibly known Pythagoras personally. The poet Heraclitus of Ephesus, who was born across a few miles of sea away from Samos and may have lived within Pythagoras's lifetime, mocked Pythagoras as a clever charlatan, remarking that "Pythagoras, son of Mnesarchus, practiced inquiry more than any other man, and selecting from these writings he manufactured a wisdom for himself—much learning, artful knavery." The Greek poets Ion of Chios and Empedocles of Acragas (c. 493 – c. 432 BC) both express admiration for Pythagoras in their poems. The first concise description of Pythagoras comes from the historian Herodotus of Halicarnassus , who describes him as "not the most insignificant" of Greek sages and states that Pythagoras taught his followers how to attain immortality. The accuracy of the works of Herodotus is controversial. The writings attributed to the Pythagorean philosopher Philolaus of Croton, who lived in the late fifth century BC, are the earliest texts to describe the numerological and musical theories that were later ascribed to Pythagoras. The Athenian rhetorician Isocrates (436–338 BC) was the first to describe Pythagoras as having visited Egypt. Aristotle wrote a treatise On the Pythagoreans, which no longer exists. Some of it may be preserved in the Protrepticus. Aristotle's disciples Dicaearchus, Aristoxenus, and Heraclides Ponticus also wrote on the same subject. Most of the major sources on Pythagoras's life are from the Roman period, by which point, according to the German classicist Walter Burkert, "the history of Pythagoreanism was already the laborious reconstruction of something lost and gone." Three ancient biographies of Pythagoras have survived from late antiquity, all of which are filled primarily with myths and legends. The earliest and most respectable of these is the one from Diogenes Laërtius's Lives and Opinions of Eminent Philosophers. The two later biographies were written by the Neoplatonist philosophers Porphyry and Iamblichus and were partially intended as polemics against the rise of Christianity. The later sources are much lengthier than the earlier ones, and even more fantastic in their descriptions of Pythagoras's achievements. Porphyry and Iamblichus used material from the lost writings of Aristotle's disciples and material taken from these sources is generally considered to be the most reliable.

Ерте өмір

Геродот, Исократ және басқа да ерте жазушылар Пифагордың Мнесархтың ұлы екеніне және оның Грекияның шығыс Эгей теңізіндегі Самос аралында туғанына келіседі. Осы өмірбаяншылардың айтуынша, Пифагордың әкесі аралда тумаған, бірақ ол онда азаматтық алған, ал Ямблихтың сөзіне қарағанда, ол аралдың тумасы болған. Ол қымбат тастарды кесетін шебер немесе бай саудагер болған десе де, оның тегі туралы пікірлер қарама-қайшы және нақты емес. Оның анасы Самостан шыққан, геоморойлар әулетінен. Тианалық Аполлоний оның есімін Пифаис деп атады. Ямблих оның жүкті кезінде Пифия оған ерекше сұлу, дана және адамзатқа пайдалы ұл туатынын болжағандығын айтады. Пифагордың туған күніне қатысты Аристоксен Пифагордың Поликрат билік еткен кезде, 40 жасында Самостан кеткенін мәлімдейді, бұл оның шамамен б.з.б. 570 жылы туғанын көрсетеді. Пифагордың есімі оны Пифиялық Аполлонмен (Pūthíā) байланыстырды; б.з.б. 4 ғасырдағы Киринелік Аристипп оның есімін былай түсіндірді: "Ол [wikt:ἀγορεύω, agoreúō] шындықты Пифия [wikt:Πυθία puthikós] айтқандай айтты". Пифагордың қалыптасу кезеңінде Самос өркендеген мәдени орталық болды, ол өзінің жетілген сәулет және құрылыс шеберлігімен, соның ішінде Евпалин туннелінің салынуымен және көңіл көтеруге толы фестивальдық мәдениетімен танымал болды. Бұл Эгей теңізіндегі маңызды сауда орталығы болды, онда саудагерлер Таяу Шығыстан тауарлар әкелді. Кристиан Л. Жост Гойжердің сөзіне сүйенсек, осы саудагерлер Таяу Шығыстың идеялары мен дәстүрлерін әкелгені сөзсіз. Пифагордың ерте өмірі ерте Иониялық табиғаттану философиясының гүлденуімен бірге өтті. Ол философтар Анаксимандр, Анаксимен және тарихшы Гекатейдің замандасы болды, олардың барлығы Самостан теңіз арқысында орналасқан Милет қаласында тұрды.

Саяхаттаған жері

Пифагордың білімінің көп бөлігін Таяу Шығыста алғаны дәстүрлі түрде қабылданады. Қазіргі заманғы зерттеулер көрсеткендей, Архаикалық Грекия мәдениетіне Левант және Месопотамия мәдениеттерінің күшті әсері болған. Пифагор көптеген грек ойшылдары сияқты, Мысырда білім алған деген пікір бар. Б.з.д. IV ғасырында Изократтың заманында Пифагордың Мысырдағы оқуы факт ретінде қабылданды. Мүмкін Геллен дәуірінде өмір сүрген жазушы Антифон, Порфирийдің дереккөзі ретінде пайдаланған, жоғалған "Ерекше көзге түскен адамдар туралы" еңбегінде Пифагордың египет тілін фараон Амасис II-ден үйренгенін, Диосполисте (Тебе) египет дін қызметкерлерімен оқығанын және олардың құдайға табынуына қатысуға рұхсат алған жалғыз шетелдік екенін мәлімдеді. Орта платонист биографы Плутарх "Изида мен Озирис туралы" трактатында Пифагордың Мысырға сапары кезінде египет дін қызметкері Оэнуфистен (Хелиополис) нұсқау алғанын жазды (сол кезде Солон Саистен Сонхистен дәріс алды). Христиан теологы Александриялық Клименттің айтуынша, "Пифагор Мысырдың архпророгы Сонхистің және Платон Секнуфистің шәкірті болған". Кейбір көне жазушылар Пифагордың геометрияны және метемпсихоз ілімін мысырлықтардан үйренгенін айтады. Дегенмен, басқа көне жазушылар Пифагордың бұл ілімдерді парсы мағдарынан немесе тіпті Зороастрдан үйренгенін мәлімдейді. Диоген Лаертий Пифагордың кейін Критке барып, Эпимендеспен бірге Ида үңгіріне барғанын айтады. Гермодамас жергілікті Самиан рапсодиялық дәстүрін білдірді, ал оның әкесі Креофил өзінің бәсекелесі ақын Гомердің қонағы болды. Басқалары Приенаның, Талестің немесе Анаксимандрдың (Талестің шәкірті) Биасына сендіреді. Басқа дәстүрлер мифтік бард Орфейді Пифагордың мұғалімі деп атайды, осылайша Орфикалық құпияларды көрсетеді. Неоплатондар Пифагордың дориялық грек диалектісінде құдайлар туралы жазған "қасиетті сөздері" туралы жазды, олар Пифагорға Лейбетрадағы орфикалық құпияларға кірген кезде Орфикалық дін қызметкері Аглаофамус диктант жазған деп сенді. Ямблих Орфейді Пифагордың сөйлеу стиліне, рухани көзқарасына және құдайға табыну стиліне үлгі еткен деп есептеді. Ямблих Пифагорлықты Пифагордың Орфейден, мысырлық дін қызметкерлерінен, Элевсин құпияларынан және басқа да діни және философиялық дәстүрлерден алғандарының синтезі ретінде сипаттайды. Ридвег бұл әңгімелер қиялға толы болғанымен, Пифагордың іліміне Орфизмнің айтарлықтай әсер еткені анық екенін айтады. Пифагорға тәлім берген грек даналарының ішінде Сиростың Ферекид ең көп айтылады. Пифагор мен Ферекид туралы да ұқсас керемет оқиғалар айтылған, оның ішінде батырдың кеме апатты болжауы, Мессинаның басып алынуын болжауы және құдықтан су ішіп жер сілкінісін болжауы. Б.з.д. екінші ғасырда өмір сүрген парадоксограф Аполлоний Парадокограф Пифагордың тауаматургиялық идеяларын Ферекидтің ықпалының нәтижесі деп атады. Неопифагорлық философ Никомахқа байланысты тағы бір аңызда, Ферекид қартайған кезде және Делос аралында қайтыс болғанда, Пифагор оған қамқорлық жасау және құрмет көрсету үшін оралған. Самос қаласының тарихшысы және тираны Дурис, Пифагордың даналығы өзінікінен асып түсетінін жариялаған, Ферекид жазған деп есептелетін эпитафиямен мақтанатынын айтады. Пифагорды Ферекидпен байланыстыратын осы сілтемелердің барлығына сүйене отырып, Ридвег Ферекид Пифагордың мұғалімі болған дәстүрдің тарихи негізі болуы мүмкін деген қорытындыға келеді. Пифагор мен Ферекидтің жан және метемпсихоз туралы ілімдерге қатысты көзқарастары да ұқсас болған көрінеді. Б.з.д. 520 жылға дейін Пифагор Мысырға немесе Грекияға жасаған сапарының бірінде өзінен елу төрт жас үлкен Талес Милетті кездестірген болуы мүмкін. Талес - философ, ғалым, математик және инженер, сондай-ақ, жазылған бұрыш теоремасының ерекше жағдайымен танымал. Пифагордың туған жері - Самос аралы - Милеттен алыс емес, Эгей теңізінің солтүстік-шығысында орналасқан. Диоген Лаертий Пифагордың моральдық ілімдерінің көпшілігін Дельфий дін қызметкері Темистоклеядан үйренгенін айтқан Аристоксеннің (б.з.д. IV ғасыр) сөзін келтіреді. Порфирий бұл пікірмен келіседі, бірақ дін қызметкерін Аристоклея деп атайды. Ежелгі билік өкілдері Пифагордың діни және аскетикалық ерекшеліктері мен Орфикалық немесе Криттік құпиялар немесе Дельфий оракулы арасындағы ұқсастықтарды да атап өтеді.

Pythagoras is traditionally thought to have received most of his education in the Near East. Modern scholarship has shown that the culture of Archaic Greece was heavily influenced by those of Levantine and Mesopotamian cultures. Like many other important Greek thinkers, Pythagoras was said to have studied in Egypt. By the time of Isocrates in the fourth century BC, Pythagoras's reputed studies in Egypt were already taken as fact. The writer Antiphon, who may have lived during the Hellenistic Era, claimed in his lost work On Men of Outstanding Merit, used as a source by Porphyry, that Pythagoras learned to speak Egyptian from the Pharaoh Amasis II himself, that he studied with the Egyptian priests at Diospolis (Thebes), and that he was the only foreigner ever to be granted the privilege of taking part in their worship. The Middle Platonist biographer Plutarch writes in his treatise On Isis and Osiris that, during his visit to Egypt, Pythagoras received instruction from the Egyptian priest Oenuphis of Heliopolis (meanwhile Solon received lectures from a Sonchis of Sais). According to the Christian theologian Clement of Alexandria , "Pythagoras was a disciple of Sonchis, an Egyptian archprophet, as well as Plato of Sechnuphis." Some ancient writers claimed that Pythagoras learned geometry and the doctrine of metempsychosis from the Egyptians. Other ancient writers, however, claimed that Pythagoras had learned these teachings from the Magi in Persia or even from Zoroaster himself. Diogenes Laërtius asserts that Pythagoras later visited Crete, where he went to the Cave of Ida with Epimenides. Hermodamas represented the indigenous Samian rhapsodic tradition and his father Creophylos was said to have been the host of his rival poet Homer. Others credit Bias of Priene, Thales, or Anaximander (a pupil of Thales). Other traditions claim the mythic bard Orpheus as Pythagoras's teacher, thus representing the Orphic Mysteries. The Neoplatonists wrote of a "sacred discourse" Pythagoras had written on the gods in the Doric Greek dialect, which they believed had been dictated to Pythagoras by the Orphic priest Aglaophamus upon his initiation to the orphic Mysteries at Leibethra. Iamblichus credited Orpheus with having been the model for Pythagoras's manner of speech, his spiritual attitude, and his manner of worship. Iamblichus describes Pythagoreanism as a synthesis of everything Pythagoras had learned from Orpheus, from the Egyptian priests, from the Eleusinian Mysteries, and from other religious and philosophical traditions. Riedweg states that, although these stories are fanciful, Pythagoras's teachings were definitely influenced by Orphism to a noteworthy extent. Of the various Greek sages claimed to have taught Pythagoras, Pherecydes of Syros is mentioned most often. Similar miracle stories were told about both Pythagoras and Pherecydes, including one in which the hero predicts a shipwreck, one in which he predicts the conquest of Messina, and one in which he drinks from a well and predicts an earthquake. Apollonius Paradoxographus, a paradoxographer who may have lived in the second century BC, identified Pythagoras's thaumaturgic ideas as a result of Pherecydes's influence. Another story, which may be traced to the Neopythagorean philosopher Nicomachus, tells that, when Pherecydes was old and dying on the island of Delos, Pythagoras returned to care for him and pay his respects. Duris, the historian and tyrant of Samos, is reported to have patriotically boasted of an epitaph supposedly penned by Pherecydes which declared that Pythagoras's wisdom exceeded his own. On the grounds of all these references connecting Pythagoras with Pherecydes, Riedweg concludes that there may well be some historical foundation to the tradition that Pherecydes was Pythagoras's teacher. Pythagoras and Pherecydes also appear to have shared similar views on the soul and the teaching of metempsychosis. Before 520 BC, on one of his visits to Egypt or Greece, Pythagoras might have met Thales of Miletus, who would have been around fifty four years older than him. Thales was a philosopher, scientist, mathematician, and engineer, also known for a special case of the inscribed angle theorem. Pythagoras's birthplace, the island of Samos, is situated in the Northeast Aegean Sea not far from Miletus. Diogenes Laërtius cites a statement from Aristoxenus (fourth century BC) stating that Pythagoras learned most of his moral doctrines from the Delphic priestess Themistoclea. Porphyry agrees with this assertion, but calls the priestess Aristoclea (Aristokleia). Ancient authorities furthermore note the similarities between the religious and ascetic peculiarities of Pythagoras with the Orphic or Cretan mysteries, or the Delphic oracle.

Кротонда

Порфирий Антифонның жазбасын қайталайды, ол Самос аралында болған кезінде Пифагор "жарты шеңбер" деп аталатын мектеп құрғанын айтады. Бұл жерде саамдықтар қоғамдық мәселелерді талқылаған. Мектептің даңқы соншалықты артқандықтан, бүкіл Грекияның ең білімділері Пифагордың дәрістерін тыңдау үшін Самосқа келген. Пифагор өзі жасырын үңгірде тұрып, жеке оқыған және кейде жақын достарымен пікір алмасып отырған. Ертедегі пифагорлықтарды зерттеген неміс ғалымы Кристоф Ридвег Пифагордың Самоста оқытқаны мүмкін екенін айтады, бірақ Антифонның есебі, ол өзінің заманында да қолданыста болған нақты ғимаратқа сілтеме жасайды, саамдықтардың патриоттық мүддесімен туғандай көрінеді. Шамамен 530 жылға дейін, Пифагор қырық жасқа толғанда, ол Самостан кетіп қалды. Кейінгі ізбасарлары оның Самостағы Поликраттың тираниясына наразы болғандықтан кеткенін айтады. Ол Грек колониясы Кротонға (қазіргі Италиядағы Калабриядағы Кротон), сол кездегі Магна Грецияға келді. Барлық деректер Пифагордың харизматикалық болғаны және жаңа ортада тез арада үлкен саяси ықпалға ие болғаны туралы келіседі. Ол Кротон элитасына кеңесші болып қызмет етіп, оларға жиі кеңес берген. Кейінгі өмірбаян жазушылар оның шешен сөздерінің Кротон халқын зәулім және бұзылған өмір салтынан бас тартып, оның ұсынған таза жүйесіне адануға итергені туралы фантастикалық әңгімелер айтады.

Отбасы мен достары

Диоген Лаэртий Пифагордың "сүйіспеншілікке берілмейтінін" және басқаларды "өздеріңнен әлсіз болғанда ғана" жыныстық қатынасқа түсуге кеңес бергенін айтады. Порфирийдің сөзіне қарағанда, Пифагор Крит аймағынан шыққан Теаноға, Питенакс қызына үйленген және одан бірнеше баласы болған. Порфирий Пифагордың Телаугес және Аригнот есімді екі ұлы мен Мия есімді қызы болғанын хабарлайды. Мия Кротон қаласындағы қыздардың арасында ерекше көзге түскен, ал үйленгеннен кейін де әйелдердің арасында құрметпен қаралатын болған. Ямблих бұл балалардың ешқайсысын есімдерімен атамайды, керісінше, оның әкесінің құрметіне Мнесарх аталған ұлын ғана еске алады. Бұл ұл Пифагордың ізбасары Аристай тәрбиесінде болған, ал Аристай қарттап, мектепті басқара алмай қалғаннан кейін, оның орнын иеленген. Суда Пифагордың 4 баласы болғанын (Телауг, Мнесарх, Мия және Аригнот) жазады. Кротондық күрескер Мило Пифагордың жақын серігі болған және шатыры құлауға айналғанда оның өмірін сақтап қалған делінеді. Бұл байланыс, Пифагор есімді басқа бір атлетика жаттықтырушысымен шатасудың салдары болуы мүмкін. Диоген Лаэртий Милоның әйелінің аты Мия екенін жазған. Ямблих Теаноны Кротондық Бронтиннің әйелі деп еске алады. Диоген Лаэртий сондай-ақ, осы Теано Пифагордың шәкірті болғанын және Пифагордың әйелі Теано оның қызы болғанын айтады. Диоген Лаэртий Теононың өмірінде әлі де сақталған туындылары туралы жазған және оған қатысты бірнеше пікір келтірген. Алайда, бұл жазбалар псевдоэпиграфикалық екені белгілі болды.

Өлім

Пифагордың бағышталу мен аскетизмге баса назар аударғаны б.з.б. 510 жылы Кротонның көршілес Сибарис колониясы үстінен шешуші жеңіске жеткізгеніне себеп болды. Жеңіс алғаннан кейін Кротонның белгілі бір азаматтары демократиялық конституция ұсынды, бірақ пифагорейлер оны қабылдамады. Демократияны қолдаушылар, олардың ішінде Килон мен Нинон болды. Килон мен Нинонның жақтастары Пифагордың үйінде немесе басқа да жиын орындарында Пифагордың жиналыстарының бірінде оларға шабуыл жасады. Шабуыл туралы мәліметтер көбінесе қайшылыққа толы, және көптеген адамдар оны кейінірек Пытагорға қарсы болған көтерілістермен, мысалы, б.з.б. 454 жылы Метапонтта болған көтеріліспен шатастырған. Ғимарат өртенген, жиналған көптеген мүшелер қаза тапты; жас және белсенді мүшелер ғана қашып құтыла алды. Пифагор шабуыл кезінде қатысқан-қатыспағаны және қатысқан болса, қашып құтылған-құтылмағаны туралы деректер келіспейді. Кейбір мәліметтерде Пифагор пифагорейлерге шабуыл жасалған кезде жиынға келмеген, себебі ол Делоста өліп бара жатқан Ферекидтің күтімін жасап жатқан. Дикаэархтың басқа бір мәліметіне сәйкес, Пифагор жиынға қатысқан және қашып құтылуға тырысқан, жақын орналасқан Локрис қаласына бірнеше ізбасарын бастап, олар пана сұраған, бірақ оларға бас тартылған. Олар Метапонт қаласына жетіп, Мұзалар ғибадатханасында паналап, қырық күн бойы тамақсыз қалғаннан кейін аштықтан қайтыс болды. Порфирий жазған тағы бір аңыз бойынша, Пифагордың жаулары үйін өртеп жатқанда, оның адал шәкірттері жерге жатып, оттың үстінен көпір сияқты жүріп, оның қашуына жол ашқан. Пифагор қашып құтыла алды, бірақ жақын шәкірттерінің өліміне қатты қайғырып, өзін-өзі өлтірді. Диоген Лартий және Ямблих жазған басқа бір аңыз бойынша, Пифагор қашып құтылуға жақын болған, бірақ ол фава бұршақтарының егістігіне келгенде, оның іліміне қайшы келетін болғандықтан, жүгіруден бас тартты, тоқтады және өлтірілді. Бұл оқиғаның авторы Неант, ол бұл туралы Пифагордың өзі емес, оның кейінгі піфагорейлері туралы айтқан.

Pythagoras's emphasis on dedication and asceticism are credited with aiding in Croton's decisive victory over the neighboring colony of Sybaris in 510 BC. After the victory, some prominent citizens of Croton proposed a democratic constitution, which the Pythagoreans rejected. The supporters of democracy, headed by Cylon and Ninon, the former of whom is said to have been irritated by his exclusion from Pythagoras's brotherhood, roused the populace against them. Followers of Cylon and Ninon attacked the Pythagoreans during one of their meetings, either in the house of Milo or in some other meeting place. Accounts of the attack are often contradictory and many probably confused it with the later anti Pythagorean rebellions, such as the one in Metapontum in 454 BC. The building was apparently set on fire, and many of the assembled members perished; only the younger and more active members managed to escape. Sources disagree regarding whether Pythagoras was present when the attack occurred and, if he was, whether or not he managed to escape. In some accounts, Pythagoras was not at the meeting when the Pythagoreans were attacked because he was on Delos tending to the dying Pherecydes. According to another account from Dicaearchus, Pythagoras was at the meeting and managed to escape, leading a small group of followers to the nearby city of Locris, where they pleaded for sanctuary, but were denied. They reached the city of Metapontum, where they took shelter in the temple of the Muses and died there of starvation after forty days without food. Another tale recorded by Porphyry claims that, as Pythagoras's enemies were burning the house, his devoted students laid down on the ground to make a path for him to escape by walking over their bodies across the flames like a bridge. Pythagoras managed to escape, but was so despondent at the deaths of his beloved students that he committed suicide. A different legend reported by both Diogenes Laërtius and Iamblichus states that Pythagoras almost managed to escape, but that he came to a fava bean field and refused to run through it, since doing so would violate his teachings, so he stopped instead and was killed. This story seems to have originated from the writer Neanthes, who told it about later Pythagoreans, not about Pythagoras himself.

Метемпсихоз

Пифагордың ілімдерінің нақты мазмұны белгісіз болғанымен, оның негізгі идеяларының жалпы жоспарын қайта құру мүмкін. Аристотель пифагорлықтардың ілімдері туралы кеңінен жазған, бірақ Пифагорды тікелей атамаған. Пифагордың басты доктриналарының бірі – метемпсихоз, яғни барлық жанның мәңгілік екеніне және өлімнен кейін жанның жаңа денеге көшірілетініне сенім. Бұл тұжырымға Ксенофан, Хиостың Ионы және Геродот сілтеме жасайды. Дегенмен, Пифагордың метемпсихоздың қалай жүзеге асырылатынына сенгенін көрсететін табиғаты немесе механизмі туралы ештеңе белгілі емес. Эмпедокл өлеңдерінің бірінде Пифагордың бұрынғы өмірін еске түсіру қабілетіне ие болғанын айтқан болуы мүмкін. Диоген Лаэртий Гераклид Понтийскийден алынған мәліметке сәйкес, Пифагор өзінің толық есінде сақтай алатын төрт бұрынғы өмірі болғанын айтқан. Осы өмірлердің алғашқысы – Гермес ұлы Эталид, ол оған барлық өткен өмірін есте сақтау қабілетін сыйлаған. Содан кейін ол Троя соғысының батыры Эуфорбқа айналды, оның есімі «Илиадада» қысқаша айтылған. Одан кейін ол философ Гермотим болды, ол Аполлон ғибадатханасында Эуфорбтың қалқанын таныған. Оның соңғы жаңа тууы Делостан шыққан балықшы Пирр болды. Дикаэархтың мәліметінше, оның бұрынғы өмірінің бірі – әдемі әйел.

Сандар туралы түсінік

Пифагоршылар, математиканы алғаш қолға алғандар, осы пәнді дамытып қана қоймай, оған толыққанды қаныққан, математиканың принциптері – барлық нәрсенің принциптері деп есептеді. Аристотельге сәйкес, пифагоршылар математиканы тек мистикалық мақсаттар үшін пайдаланды, оның практикалық қолданысы болған жоқ. Олар барлық нәрсе сандардан тұрады деп сенді. Бір саны (монада) – барлық нәрсенің бастауын, ал екі саны (диада) – материяны білдірді. Үш саны «үлгілік сан» деп есептелді, себебі оның бастамы, ортасы және соңы болды, сонымен қатар жазық үшбұрышты анықтауға қолданылатын ең кішкентай сан болды, олар оны құдай Аполлонның символы ретінде құрметтеді. Төрт саны – төрт маусымды және төрт элементті білдірді. Жеті саны да қасиетті саналды, өйткені ол планеталардың және лираның ішектерінің санына тең болатын, сондай-ақ Аполлонның туған күні әр айдың жетінші күні тойланды. Олар тақ сандарды еркек, жұп сандарды әйел сандары деп санады, ал бес саны неке символы болды, себебі ол екі мен үштің қосындысынан тұрады. Он саны «жетілген сан» деп есептелді және пифагоршылар оны оннан асатын топтарда жиналмай құрметтеді. Пифагор төрт қатардан тұратын үшбұрышты фигураны – тетрактисті ойлап тапқан, оның қосындысы жетілген сан – онға тең. Пифагоршылар тетрактисті ең жоғары мистикалық маңызға ие символ ретінде қарастырды. Ямблих «Пифагордың өмірі» еңбегінде тетрактис «таң қалдырарлықтай және оны түсінгендер құдайлық санағандықтан», Пифагордың шәкірттері оған ант бергенін айтады. Эндрю Грегори Пифагорды тетрактиспен байланыстыратын дәстүрдің, мүмкін, шындыққа жақын деген қорытындыға келді. Қазіргі ғалымдар бұл сандық ілімдерді Пифагордың өзі, әлде одан кейінгі пифагорлық философ Филолай Кротон дамытқан ба деп пікірталас жүргізуде. «Ежелгі пифагорлықтағы білім және ғылым» атты маңызды зерттеуінде Уолтер Буркерт Пифагордың харизматикалық саяси және діни ұстаз болғанын, бірақ оған таңылған сан философиясы Филолайдың жаңашылдығы екенін айтады. Буркерттің сөзіне қарағанда, Пифагор ешқашан сандармен айналыспаған, тіпті математикаға елеулі үлес қоспаған. Буркерт пифагоршылардың айналысқан жалғыз математикасы – қарапайым, дәлелсіз арифметика болғанын, бірақ осы арифметикалық жаңалықтар математиканың бастауына маңызды үлес қосыпты деп санайды.

The so called Pythagoreans, who were the first to take up mathematics, not only advanced this subject, but saturated with it, they fancied that the principles of mathematics were the principles of all things.|Aristotle, Metaphysics 1–5, c. 350 BC

According to Aristotle, the Pythagoreans used mathematics for solely mystical reasons, devoid of practical application. They believed that all things were made of numbers. The number one (the monad) represented the origin of all things and the number two (the dyad) represented matter. The number three was an "ideal number" because it had a beginning, middle, and end and was the smallest number of points that could be used to define a plane triangle, which they revered as a symbol of the god Apollo. The number four signified the four seasons and the four elements. The number seven was also sacred because it was the number of planets and the number of strings on a lyre, and because Apollo's birthday was celebrated on the seventh day of each month. They believed that odd numbers were masculine, that even numbers were feminine, and that the number five represented marriage, because it was the sum of two and three. Ten was regarded as the "perfect number" and the Pythagoreans honored it by never gathering in groups larger than ten. Pythagoras was credited with devising the tetractys, the triangular figure of four rows which add up to the perfect number, ten. The Pythagoreans regarded the tetractys as a symbol of utmost mystical importance. Iamblichus, in his Life of Pythagoras, states that the tetractys was "so admirable, and so divinised by those who understood [it]," that Pythagoras's students would swear oaths by it. Andrew Gregory concludes that the tradition linking Pythagoras to the tetractys is probably genuine. Modern scholars debate whether these numerological teachings were developed by Pythagoras himself or by the later Pythagorean philosopher Philolaus of Croton. In his landmark study Lore and Science in Ancient Pythagoreanism, Walter Burkert argues that Pythagoras was a charismatic political and religious teacher, but that the number philosophy attributed to him was really an innovation by Philolaus. According to Burkert, Pythagoras never dealt with numbers at all, let alone made any noteworthy contribution to mathematics. Burkert argues that the only mathematics the Pythagoreans ever actually engaged in was simple, proofless arithmetic, but that these arithmetic discoveries did contribute significantly to the beginnings of mathematics.

Коммуналдық өмір салты

Платон да, Изократ та Пифагорды жаңа өмір салтының негізін қалаушы ретінде таныстырады. Пифагор Кротон қаласында құрған ұйымы “мектеп” деп аталды. Секта мүшелері барлық мүлкін ортақ пайдалануға берді және сырттан келгендерді есепке алмай, бір-біріне адал болды. Ежелгі деректерде пифагорейшілердің спарталықтар сияқты бірге тамақтанғаны және араласып отырғаны айтылады. Пифагордың бірінші қағидасы – “koinà tà phílōn” (“Достардың арасындағы барлығы ортақ”). Ямблих пен Порфирий мектептің ұйымдастырылуы туралы толық мәлімет береді, бірақ екеуінің де басты мақсаты тарихи нақтылық емес, Пифагорды құдайлардың адамзатқа пайда әкелу үшін жіберген қасиетті тұлға ретінде көрсету. Ямблих, әсіресе, “Пифагор өмір салтын” өз заманының христиандық монахтар қауымдарына альтернатива ретінде ұсынады. Пифагоршылар үшін ең үлкен сый – жанның құдайлардың өміріне қосылып, қайта туу циклінен құтылуы еді. Алғашқы пифагорейшілікте екі топ болды: математикой (“оқушылар”) және акусматикой (“тыңдаушылар”). Ғалымдар акусматикойды мистика, нумерология және діни ұстанымдардағы “ескі сенімділер” деп санайды, ал математикойды көбірек зияткерлік, модернистік топ ретінде, олар рационалистік және ғылыми көзқараста болды. Григорий олардың арасында нақты айырмашылық болмағанын және көптеген пифагоршылар екі тәсілдің де үйлесімді екеніне сенеді деп ескертеді. Математика мен музыканы оқу Аполлонға табынумен байланысты болуы мүмкін. Пифагоршылар музыканың жанды, дәрінің денеді тазартатынына сенді. Пифагор туралы бір әңгімеде, ол бір ізгі әйелдің үйіне бұзып кіруге тырысқан мас жастарға кездескенде, ұзын шпондеямен салтанатты ән шырқап, жастардың “ашулы еріксіздігін” басып қалдырғаны айтылады. Пифагоршылар физикалық жаттығулардың маңыздылығына ерекше мән берді; емдік билер, күнделікті таңертеңгі серуендер мен спорт Пифагор өмір салтының маңызды бөлігі болды. Сондай-ақ, күннің басында және соңында ойша толғануға уақыт бөлу кеңес берілді.

Both Plato and Isocrates state that, above all else, Pythagoras was known as the founder of a new way of life. The organization Pythagoras founded at Croton was called a "school", The members of the sect shared all their possessions in common and were devoted to each other to the exclusion of outsiders. Ancient sources record that the Pythagoreans ate meals in common after the manner of the Spartans. One Pythagorean maxim was "koinà tà phílōn" ("All things in common among friends"). Both Iamblichus and Porphyry provide detailed accounts of the organization of the school, although the primary interest of both writers is not historical accuracy, but rather to present Pythagoras as a divine figure, sent by the gods to benefit humankind. Iamblichus, in particular, presents the "Pythagorean Way of Life" as a pagan alternative to the Christian monastic communities of his own time. For Pythagoreans, the highest reward a human could attain was for their soul to join in the life of the gods and thus escape the cycle of reincarnation. Two groups existed within early Pythagoreanism: the mathematikoi ("learners") and the akousmatikoi ("listeners"). The akousmatikoi are traditionally identified by scholars as "old believers" in mysticism, numerology, and religious teachings; whereas the mathematikoi are traditionally identified as a more intellectual, modernist faction who were more rationalist and scientific. Gregory cautions that there was probably not a sharp distinction between them and that many Pythagoreans probably believed the two approaches were compatible. The study of mathematics and music may have been connected to the worship of Apollo. The Pythagoreans believed that music was a purification for the soul, just as medicine was a purification for the body. One anecdote of Pythagoras reports that when he encountered some drunken youths trying to break into the home of a virtuous woman, he sang a solemn tune with long spondees and the boys' "raging willfulness" was quelled. The Pythagoreans also placed particular emphasis on the importance of physical exercise; therapeutic dancing, daily morning walks along scenic routes, and athletics were major components of the Pythagorean lifestyle. Moments of contemplation at the beginning and end of each day were also advised.

Тыйымдар мен ережелер

Пифагордың ілімдері "символдар" (symbola) деп аталды және мүшелері бұл символдарды мүше еместерге ашпауға үндемеу антын қабылдады. Қоғамның заңдарын бұзғандар қуылды, ал қалғандары олар өлгендей қабір тастарын орнатты. Пифагорға тән "ауызша сөздер" (акусмата) бүгінге дейін жетіп келді. Олар пифагорлық қауым мүшелерінің құрбандық шалу, құдайларды құрметтеу, "осы жерден кету" және жерлеу рәсімдерін қалай орындау керектігін түсіндіреді. Бұл сөздердің көпшілігі діни тазалықты сақтау және ластанудан сақтану маңыздылығын басады. Мысалы, Леонид Жмудтың пікірінше, Пифагордың өзінен тараған сөз, оның ізбасарларына жүн киім киюге тыйым салады. Басқа ауызша сөздер нан үзуге, қылышпен отты қоздыруға, жерден түйіршіктерді жинауға тыйым салады және адамның оң аяқ киімін сол аяқ киімнен бұрын кию керектігін үйретеді. Алайда, осы сөздердің нақты мағынасы көбінесе түсініксіз. Ямблих Аристотельдің осы сөздердің бастапқы, ритуалдық мақсатын сипаттаған, бірақ олар кейіннен сәннен шығып кетті, себебі Порфирий оларға едәуір өзгеше этикалық-философиялық түсіндірмелер берді:

Пифагор айтқан сөз Аристотель/Ямблих бойынша бастапқы ритуалдық мақсат Порфирийдің философиялық түсіндірмесі "Халық жүретін жолдармен жүрмеңдер." "Ластанудан қорқу, көпшіліктің пікірін ұстанбау, бірақ аздардың және білімділердің пікірін ұстану." "Сақиналарда құдайлардың бейнесін тағуға болмайды." "Оларды кию арқылы ластанудан қорқу." "Құдайлар туралы білімді жылдам қолжетімді етуге және [баршаға] көрінетін етуге, оны көпшілікке таратуға болмайды." "Құдай мен адамды қатаң түрде бөліп ұстауға тырысады." "Осылайша ол құдайларды музыкамен құрметтеу және мақтау керектігін сырлы түрде білдіреді, өйткені ол құлақ арқылы өтеді." Жаңа кірушілерге Пифагормен кездесуге бес жылдық дайындық кезеңін аяқтағанға дейін рұқсат берілмеді, осы кезеңде олар үндемеуге міндетті болды. Көздер Пифагордың әйелдерге және Пифагор мектебінің әйел мүшелеріне қатысты ерекше прогрессивті көзқарасқа ие болғанын көрсетеді, олар мектебінің жұмысына белсенді қатысқан. Ямблих 235 әйгілі пифагоршының тізімін келтіреді, олардың жиырма жетісі әйелдер. Кейінірек, көптеген көрнекті әйел философтар неопифагорлықтың дамуына үлес қосты. Пифагорлық ілімде тамақтануға қатысты да бірқатар тыйымдар болды. Пифагордың бұршақ жеуге және балық пен құс сияқты құрбандыққа шалынбаған жануарлардың етін жеуге тыйым салғаны туралы көпшілік келіседі. Алайда, осы екі болжам да күмәнді. Пифагорлық диеталық шектеулер метемпсихоз доктринасына сенуден туындаған болуы мүмкін. Кейбір көне авторлар Пифагордың қатаң вегетариандық диета ұстанғанын айтады. Архитаның шәкірті Книдтік Евдокс былай деп жазады: "Пифагор осындай тазалықпен ерекшеленді және өлтіруден және кісі өлтірушілерден аулақ болды, сондықтан ол жануарлардан алынған тамақтан ғана бас тартпады, тіпті аспаздар мен аңшылардан да алыс тұрды." Басқа да сенімді тұлғалар бұл пікірге қарсы шығады. Аристоксеннің айтуынша, Пифагор жер жыртуға қолданылатын өгіз бен қошқардың етінен басқа барлық жануарлардан алынған тағамдарды жеуге рұқсат берген. Гераклид Понтийскийдің айтуынша, Пифагор құрбандыққа шалынған малдың етін жеп, спортшыларға етке негізделген диета енгізген.

Pythagorean saying Original ritual purpose according to Aristotle/Iamblichus Porphyry's philosophical interpretation "Do not take roads traveled by the public." "Fear of being defiled by the impure" "with this he forbade following the opinions of the masses, yet to follow the ones of the few and the educated". "and [do] not wear images of the gods on rings" "Fear of defiling them by wearing them." "One should not have the teaching and knowledge of the gods quickly at hand and visible [for everyone], nor communicate them to the masses." "and pour libations for the gods from a drinking cup's handle [the 'ear']" "Efforts to keep the divine and the human strictly separate" "thereby he enigmatically hints that the gods should be honored and praised with music; for it goes through the ears". New initiates were allegedly not permitted to meet Pythagoras until after they had completed a five year initiation period, during which they were required to remain silent. Sources indicate that Pythagoras himself was unusually progressive in his attitudes towards women and female members of Pythagoras's school appear to have played an active role in its operations. Iamblichus provides a list of 235 famous Pythagoreans, seventeen of whom are women. In later times, many prominent female philosophers contributed to the development of Neopythagoreanism. Pythagoreanism also entailed a number of dietary prohibitions. It is more or less agreed that Pythagoras issued a prohibition against the consumption of fava beans and the meat of non sacrificial animals such as fish and poultry. Both of these assumptions, however, have been contradicted. Pythagorean dietary restrictions may have been motivated by belief in the doctrine of metempsychosis. Some ancient writers present Pythagoras as enforcing a strictly vegetarian diet. Eudoxus of Cnidus, a student of Archytas, writes, "Pythagoras was distinguished by such purity and so avoided killing and killers that he not only abstained from animal foods, but even kept his distance from cooks and hunters." Other authorities contradict this statement. According to Aristoxenus, Pythagoras allowed the use of all kinds of animal food except the flesh of oxen used for ploughing, and rams. According to Heraclides Ponticus, Pythagoras ate the meat from sacrifices and established a diet for athletes dependent on meat.

Аңыздар

Өзінің өмірінде Пифагор туралы терең агиографиялық аңыздар тараған. Аристотель Пифагорды кереметтер жасаушы және бір жағынан табиғаттан тыс күш иесі ретінде сипаттады. Аристотель бір үзіндіде Пифагордың алтын жамбасы болғанын, оны Олимпиада ойындарында көпшілікке көрсетіп, гиперборейлік Абариске өзінің «гиперборейлік Аполлон» екенін дәлелдегенін жазған. Аполлонның діни қызметшісі Пифагорға сиқырлы жебе сыйлаған, оның көмегімен ол ұзақ қашықтықтарға ұшып, қасиетті тазару рәсімдерін орындаған. Ол бір уақытта Метапонт және Кротон қалаларында бірдей көрінген. Пифагор Косас (қазіргі Басенто) өзенінен өткесінде «бірнеше куәгерлер» өзеннің оны атымен сәлемдегенін естігендерін айтады. Рим дәуірінде Пифагордың Аполлонның ұлы болғаны туралы аңыз тараған. Мұсылман дәстүрінде Пифагор Гермес (Мысырлық Тот) арқылы білім алғаны айтылады. Пифагордың әрқашан ақ киім кигені де айтылады. Ол басына алтын лавр гүлдерінен тоқылған тәж киіп, фракийлердің киім үлгісінде шалбар кигені де жеткізілген. Диоген Лаэртий Пифагордың өте жоғары өзіне билік ете білгенін көрсетеді; ол әрқашан көңілді болған, бірақ «күлуден және әзіл-қалжыңдар мен бекер сөздер сияқты барлық ләззаттардан толығымен бас тартқан». Пифагордың жануарлармен қарым-қатынаста ерекше жетістікке жеткені айтылады. Аристотельдің бір үзіндісінде Пифагорды улағыш жылан шаққанда, ол да оны шағып өлтіргені жазылған. Порфирий мен Ямблих Пифагордың бірде бұқаны бұршақ жемеуге көндіргенін, ал бірде қатыгез аюды ешқашан тірі нәрсеге зиян келтірмейтініне ант беруге көндіргенін және аю сөзінде тұрғанын хабарлайды. Ридвег Пифагордың осы аңыздарды жеке өзі таратуға ынталандырған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ Грегори бұл туралы тікелей дәлел жоқ деп мәлімдейді. Пифагорға қарсы аңыздар да тарады. Диоген Лаэрт Самостық Гермипптің бір әңгімесін қайталайды, онда Пифагордың бірде жер асты бөлмесіне кіріп, баршаға өзінің әлемнің астына түсіп бара жатқанын айтқандығы баяндалады. Ол осы бөлмеде бірнеше ай бойы болды, ал анасы оның болмаған уақытында болған барлық оқиғаларды жасырын түрде жазып отырды. Осы бөлмеден қайтып келгеннен кейін Пифагор өзінің болмаған уақытында болған оқиғалардың бәрін айтып берді, осылайша баршаны өзінің шын мәнінде әлемнің астына барғанына сендіріп, оларды әйелдерімен оған сенуге итерді.

Within his own lifetime, Pythagoras was already the subject of elaborate hagiographic legends. Aristotle described Pythagoras as a wonder worker and somewhat of a supernatural figure. In a fragment, Aristotle writes that Pythagoras had a golden thigh, which he publicly exhibited at the Olympic Games and showed to Abaris the Hyperborean as proof of his identity as the "Hyperborean Apollo". Supposedly, the priest of Apollo gave Pythagoras a magic arrow, which he used to fly over long distances and perform ritual purifications. He was supposedly once seen at both Metapontum and Croton at the same time. When Pythagoras crossed the river Kosas (the modern day Basento), "several witnesses" reported that they heard it greet him by name. In Roman times, a legend claimed that Pythagoras was the son of Apollo. According to Muslim tradition, Pythagoras was said to have been initiated by Hermes (Egyptian Thoth). Pythagoras was said to have dressed all in white. He is also said to have borne a golden wreath atop his head and to have worn trousers after the fashion of the Thracians. Diogenes Laërtius presents Pythagoras as having exercised remarkable self control; he was always cheerful, but "abstained wholly from laughter, and from all such indulgences as jests and idle stories". Pythagoras was said to have had extraordinary success in dealing with animals. A fragment from Aristotle records that, when a deadly snake bit Pythagoras, he bit it back and killed it. Both Porphyry and Iamblichus report that Pythagoras once persuaded a bull not to eat fava beans and that he once convinced a notoriously destructive bear to swear that it would never harm a living thing again, and that the bear kept its word. Riedweg suggests that Pythagoras may have personally encouraged these legends, but Gregory states that there is no direct evidence of this. Anti Pythagorean legends were also circulated. Diogenes Laërtes retells a story told by Hermippus of Samos, which states that Pythagoras had once gone into an underground room, telling everyone that he was descending to the underworld. He stayed in this room for months, while his mother secretly recorded everything that happened during his absence. After he returned from this room, Pythagoras recounted everything that had happened while he was gone, convincing everyone that he had really been in the underworld and leading them to trust him with their wives.

Математикадан

Пифагор математикалық жаңалықтар ашқандығы үшін танымал болғанымен, классикалық тарихшылар оның осы салаға маңызды үлес қосқанын даулайды. Пифагорға көптеген математикалық және ғылыми жаңалықтар жатқызылды, оның ішінде оның әйгілі теоремасы, сондай-ақ музыка, астрономия және медицина салаларындағы жаңалықтары бар. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырдан бері Пифагорға геометриядағы теореманы – «тікбұрышты үшбұрышта гипотенузаның квадраты екі басқа қабырғаларының квадраттарының қосындысына тең» деген теореманы ашқандықтарын жатқызады. Аңыз бойынша, бұл теореманы ашқаннан кейін Пифагор құдайларға өгіз немесе тіпті толық гектомбты құрбандыққа шалған. Цицерон бұл әңгімені жалған деп есептемеді, себебі Пифагордың қанды құрбандықтарға тыйым салғандығы туралы кең таралған сенім болған. Порфирий бұл оқиғаны түсіндіруге тырысып, өгіздің шын мәнінде қамырдан жасалғанын айтты. Пифагор теоремасы Пифагордан бірнеше ғасыр бұрын вавилондықтар мен үндістерге белгілі болған, бірақ оны гректерге алғаш рет оның таныстырғаны мүмкін. Кейбір математика тарихшылары тіпті ол немесе оның шәкірттері алғашқы дәлелді жасаған болуы мүмкін деп болжайды. Буркерт бұл ұсынысты сенімсіз деп санайды, өйткені Пифагорға ежелгі дәуірде кез келген теореманы дәлелдегендігі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сонымен қатар, вавилондықтардың пифагорлық сандарды қолдану тәсілі олардың принциптің жалпыға ортақ екенін білгенін және (әлі толық жарияланбаған) клинопись көздерінде табылмайтын қандай да бір дәлелді білгенін көрсетеді. Пифагордың өмірбаян жазушылары оның бес дұрыс көпжақты денелерді бірінші болып анықтағанын және Пропорциялар теориясын алғаш рет ашқанын айтады.

Музыка саласында

Аңыз бойынша, Пифагор бір күні жұмыс істеп жатқан теміршілердің қасынан өтіп, олардың балғаларының есікшеге соққан дыбысын естігенде, музыка ноталарын математикалық теңдеулерге айналдыруға болатынын жазды. Ол балғалардың дыбыстарын әдемі және үйлесімді деп ойлап, біреуін қоспағанда, дереу темірші шеберханасына кіріп, балғаларды сынап көруге кірісті. Содан кейін ол балға соққанда туындаған әуеннің балғаның мөлшеріне тура пропорционалды екенін түсінді және музыка математикалық екенін қорытындылады.

Астрономияда

Көне заманда Пифагор және оның замандасы Элеялық Парменид екеуі де Жердің шар тәрізді екенін алғашқы болып үйреткен, жер шарын бес климаттық аймаққа бөлген және таңғы жұлдыз бен кешкі жұлдыздың бір-бірімен бірдей аспан денесі екенін (қазір Венера деп аталады) алғашқы болып анықтаған деп есептелді. Екі философтың ішінде Парменидтің осы жайтты алғашқы болып айтқаны туралы дәлелдері күштірек, ал осы жаңалықтарды Пифагорға жатқызу, мүмкін, псевдоэпиграфтық өлеңнен бастау алған. Пифагор мен Парменидтен кейін Магна Грецияда өмір сүрген Эмпедокл Жердің шар екенін білген. Б.з.б. V ғасырдың соңына қарай грек ғалымдары бұл фактіні толығымен қабылдады. Таңғы жұлдыз бен кешкі жұлдыздың бір екенін Бабылдіктер мың жылдан астам бұрын білген.

Грек философиясы туралы

Пытагорлық қауымдар біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдың басында Магна Греция, Флиус және Фива қалаларында кеңінен таралған. Осы кезеңде Пифагор философы Архитас Магна Грециядағы Тарантум қаласының саясатына зор ықпал еткен. Кейінгі дәстүр бойынша, Архитас жеті рет стратег ("генерал") болып сайланды, тіпті басқаларға бір жылдан астам мерзімге сайлануға тыйым салынған болатын. Архитас сонымен қатар белгілі математик және музыкант болған. Ол Платонның жақын досы болды және оның сөздері Платонның "Мемлекет" еңбегінде келтірілген. Аристотельдің айтуынша, Платонның философиясы Пифагорлықтардың ілімдеріне үлкен дәрежеде тәуелді болған. Цицерон бұл тұжырымды қайталап, "Платонның барлық пифагорлық білімді үйренгенін айтады" деген латын тіліндегі мәлімдемені келтірді. Чарльз Х. Канның пікірінше, Платонның орташа дәуірдегі диалогтары, соның ішінде "Мено", "Федон" және "Мемлекет", күшті "пифагорлық бояуға" ие, ал оның кейінгі диалогтары (әсіресе "Филеб" және "Тимей") пифагорлық сипаттамаға толы. Р. М. Хареге сәйкес, Платонның "Мемлекеті" ішінара Пифагордың Кротон қаласында құрған "бір ойлы ойшылдардың тығыз ұйымдасқан қауымдастығына" негізделген болуы мүмкін. Бұдан өзге, Платон Пифагордан математика мен абстрактілі ойдың философия, ғылым және мораль үшін берік негіз құрайтындығы туралы идеяны қабылдаған болуы мүмкін. Платон мен Пифагор "жанға және оның материалдық әлемдегі орнына мистикалық көзқараспен қарады" және екеуі де Орфизмнің ықпалында болған болуы мүмкін. Философия тарихшысы Фредерик Коплстон Платонның жан туралы үш бөліктен тұратын теориясын пифагорлықтардан алған болуы мүмкін дейді. Бертран Рассел өзінің "Батыс философиясының тарихы" атты еңбегінде Пифагордың Платонға және басқаларға тигізген ықпалы соншалықты зор болғандықтан, оны барлық уақыттағы ең ықпалды философ деп санауға болатынын айтады. Ол: "Мен оның ой-пікір мектебінде одан да ықпалды адамды білмеймін", - деп қорытындылайды. Пифагорлық ілімдердің қайта жаңғыруы біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырда болды, осы кезде Орта Платонист философтары, мысалы, Евдорус және Александриялық Филон Александрияда "жаңа" пифагорлықтардың пайда болуын құттықтады. Осы кезеңде неопифагорлық бағыт кеңінен таралды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырдағы философ Аполлоний Тиандық Пифагордың ілімдерін ұстанып, соларға сәйкес өмір сүруге тырысты. Бірінші ғасырдың соңындағы неопифагорлық философ Гадестің Модераты Пифагорлық сандар философиясын кеңейтті және жанды "математикалық үйлесімділіктің бір түрі" ретінде түсінген болуы мүмкін. Неопифагор математигі және музыка зерттеушісі Никомах та Пифагорлық сандар және музыка теориясын дамытты. Апамеялық Нумений Платонның ілімдерін Пифагорлық доктриналар тұрғысынан қарастырды.

Sizeable Pythagorean communities existed in Magna Graecia, Phlius, and Thebes during the early fourth century BC. Around the same time, the Pythagorean philosopher Archytas was highly influential on the politics of the city of Tarentum in Magna Graecia. According to later tradition, Archytas was elected as strategos ("general") seven times, even though others were prohibited from serving more than a year. Archytas was also a renowned mathematician and musician. He was a close friend of Plato and he is quoted in Plato's Republic. Aristotle states that the philosophy of Plato was heavily dependent on the teachings of the Pythagoreans. Cicero repeats this statement, remarking that Platonem ferunt didicisse Pythagorea omnia ("They say Plato learned all things Pythagorean"). According to Charles H. Kahn, Plato's middle dialogues, including Meno, Phaedo, and The Republic, have a strong "Pythagorean coloring", and his last few dialogues (particularly Philebus and Timaeus) are extremely Pythagorean in character. According to R. M. Hare, Plato's Republic may be partially based on the "tightly organised community of like minded thinkers" established by Pythagoras at Croton. Additionally, Plato may have borrowed from Pythagoras the idea that mathematics and abstract thought are a secure basis for philosophy, science, and morality. Plato and Pythagoras shared a "mystical approach to the soul and its place in the material world" and both were probably influenced by Orphism. The historian of philosophy Frederick Copleston states that Plato probably borrowed his tripartite theory of the soul from the Pythagoreans. Bertrand Russell, in his A History of Western Philosophy, contends that the influence of Pythagoras on Plato and others was so great that he should be considered the most influential philosopher of all time. He concludes that "I do not know of any other man who has been as influential as he was in the school of thought." A revival of Pythagorean teachings occurred in the first century BC when Middle Platonist philosophers such as Eudorus and Philo of Alexandria hailed the rise of a "new" Pythagoreanism in Alexandria. At around the same time, Neopythagoreanism became prominent. The first century AD philosopher Apollonius of Tyana sought to emulate Pythagoras and live by Pythagorean teachings. The later first century Neopythagorean philosopher Moderatus of Gades expanded on Pythagorean number philosophy and probably understood the soul as a "kind of mathematical harmony". The Neopythagorean mathematician and musicologist Nicomachus likewise expanded on Pythagorean numerology and music theory. Numenius of Apamea interpreted Plato's teachings in light of Pythagorean doctrines.

Өнер мен сәулет туралы

Грек мүсіндері сыртқы көріністің артында тұрған мәңгілік шындықты бейнелеуге тырысты. Ерте архаикалық мүсіндер қарапайым формада өмірді көрсетеді және бәлкім, гректердің ең алғашқы табиғат философиясының ықпалында болған. Гректер, әдетте, табиғаттың идеалды формаларда өзін-өзі таныстыратынына және математикалық есептелген түр (εἶδος) арқылы бейнеленгеніне сенді. Өлшемдер өзгеретін кезде, сәулетшілер математика арқылы мәңгілікті жеткізуге тырысты. Морис Боура бұл идеялар Пифагор мен оның шәкірттерінің теориясына әсер еткенін айтады, олар "барлық нәрсе сандардан тұрады" деп сенді. Б.з.д. VI ғасырында Пифагордың сандар философиясы грек мүсінінде революция жасады. Грек мүсіншілері мен сәулетшілері эстетикалық кемелдіктің артындағы математикалық қатынасты (канон) табуға тырысты. Пифагордың идеяларына сүйене отырып, мүсінші Поликлейт өзінің "Канонында" сұлулықтың элементтердің (материалдардың) пропорциясында емес, бөліктердің бір-бірімен және бүтінмен өзара байланысында екенін жазды. Грек архитектурасының әрбір элементі математикалық қатынастар арқылы есептелді және құрастырылды. Рис Карпентер 2:1 қатынасы "дориялықтар үшін тудыратын қатынас болды, ал эллиндік дәуірде дориялық колоннадалардың қарапайым ырғағы ноталардың соққысын тудырады" дейді. Пифагорлық ілім бойынша салынған ең көне ғимарат – Порта-Маджоре базиликасы, бұл Рим императоры Нерон тұсында пифагорлықтардың құпия құдайына табыну орны ретінде салынған жер асты базиликасы. Базиликаның жер астында салынуы Пифагордың құпиялылыққа берілгендігінен және Пифагордың Самостағы үңгірде жасырынғаны туралы аңызбен байланысты. Базиликаның апсидасы шығысқа, ал атриумы батысқа қарап тұр, күннің шығуына деген құрметті білдіреді. Кіреберісі тар, ол кішкентай тоғанға апарады, онда жаңа кірушілер тазару рәсімін өткізе алады. Ғимарат сонымен қатар Пифагорлық сандар есебі бойынша салынған, киелі орындағы әрбір үстел жеті адамға орын береді. Үш дәліз бір ғибадатханаға жетеді, бұл жанның үш бөлігінің Аполлонның бірлігіне жақындасуын символдайды. Апсидада ақын Сапфоның Леукадия жартасынан секіріп, лирасын кеудесіне қысып тұрғаны бейнеленген, ал Аполлон оның астында тұрып, қорғаныш белгісі ретінде оң қолын созып тұр, бұл жанның өлмейтіні туралы Пифагорлық ілімді көрсетеді. Киелі орынның ішкі жағы толығымен ақ түсті, өйткені пифагорлықтар ақ түсті қасиетті деп есептеген. Римдегі император Адрианның Пантеоны да Пифагорлық сандар негізінде салынған. Ғибадатхананың дөңгелек жоспары, орталық ось, жарты шар тәрізді күмбез және төрт тарапқа бағытталуы Пифагордың ғаламның тәртібі туралы көзқарасын көрсетеді. Күмбездің жоғарғы жағындағы жалғыз окулус моноданы және күн құдайы Аполлонды символдайды. Окулустан басталатын жиырма сегіз қабырға айды символдайды, өйткені жиырма сегіз – Пифагорлық ай күнтізбесіндегі айлардың саны. Қабырғалардың астындағы бес қоршау сақинасы күн мен айдың одағын көрсетеді.

Greek sculpture sought to represent the permanent reality behind superficial appearances. Early Archaic sculpture represents life in simple forms, and may have been influenced by the earliest Greek natural philosophies. The Greeks generally believed that nature expressed itself in ideal forms and was represented by a type (εἶδος), which was mathematically calculated. When dimensions changed, architects sought to relay permanence through mathematics. Maurice Bowra believes that these ideas influenced the theory of Pythagoras and his students, who believed that "all things are numbers". During the sixth century BC, the number philosophy of the Pythagoreans triggered a revolution in Greek sculpture. Greek sculptors and architects attempted to find the mathematical relation (canon) behind aesthetic perfection. Possibly drawing on the ideas of Pythagoras, the sculptor Polykleitos wrote in his Canon that beauty consists in the proportion, not of the elements (materials), but of the interrelation of parts with one another and with the whole. In the Greek architectural orders, every element was calculated and constructed by mathematical relations. Rhys Carpenter states that the ratio 2:1 was "the generative ratio of the Doric order, and in Hellenistic times an ordinary Doric colonnade, beats out a rhythm of notes." The oldest known building designed according to Pythagorean teachings is the Porta Maggiore Basilica, a subterranean basilica which was built during the reign of the Roman emperor Nero as a secret place of worship for Pythagoreans. The basilica was built underground because of the Pythagorean emphasis on secrecy and also because of the legend that Pythagoras had sequestered himself in a cave on Samos. The basilica's apse is in the east and its atrium in the west out of respect for the rising sun. It has a narrow entrance leading to a small pool where the initiates could purify themselves. The building is also designed according to Pythagorean numerology, with each table in the sanctuary providing seats for seven people. Three aisles lead to a single altar, symbolizing the three parts of the soul approaching the unity of Apollo. The apse depicts a scene of the poet Sappho leaping off the Leucadian cliffs, clutching her lyre to her breast, while Apollo stands beneath her, extending his right hand in a gesture of protection, symbolizing Pythagorean teachings about the immortality of the soul. The interior of the sanctuary is almost entirely white because the color white was regarded by Pythagoreans as sacred. The emperor Hadrian's Pantheon in Rome was also built based on Pythagorean numerology. The temple's circular plan, central axis, hemispherical dome, and alignment with the four cardinal directions symbolize Pythagorean views on the order of the universe. The single oculus at the top of the dome symbolizes the monad and the sun god Apollo. The twenty eight ribs extending from the oculus symbolize the moon, because twenty eight was the same number of months on the Pythagorean lunar calendar. The five coffered rings beneath the ribs represent the marriage of the sun and moon.

Ертедегі мәсіхшілік

Алғашқы христиандардың көптеген өкілдері Пифагорға терең құрметпен қараған. Кесария епископы Евсевий (б.з. 260 – 340 жж.) Пифагорды өзінің "Иероклге қарсы" еңбегінде үндемеу қағидасы, қарапайымдылығы, "ерекше" моральдық қасиеттері және даналықты үйретуі үшін мақтаған. Евсевий тағы бір еңбегінде Пифагорды Мұсамен салыстырады. Шіркеу Әкесі Иероним (б.з. 347 – 420 жж.) бір хатында Пифагордың даналығын жоғары бағалап, екінші хатында оның жанның мәңгілігіне сенгенін айтады, бұл сенім христиандарға одан жеткенін ұсынады. Гиппонылық Августин (б.з. 354 – 430 жж.) Пифагордың метемпсихоз ілімін тікелей атамай-ақ жобады, бірақ оған деген құрметін білдірген. "Үштік туралы" еңбегінде Августин Пифагордың өзін «нағыз дана» емес, «философ» яки «даналықты жақсы көретін» деп атағаны үшін мақтан тұтады. Тағы бір мәтінде Августин Пифагордың абыройын қорғайды, ол ешқашан метемпсихоз ілімін үйретпегенін айтады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Пифагор математика мен музыканың негізін қалаушы, жеті еркін өнердің екеуі ретінде құрметке ие болды. Ол көптеген ортағасырлық бейнелерде, жарықтандырылған қолжазбаларда және Шартр соборының порталындағы бейнелі мүсіндерде кездеседі. Платонның "Тимей" диалогы Батыс Еуропада латын тіліне аударылған жалғыз еңбегі болды, бұл шамамен 1080–1160 жылдардағы Уильям Конхестің Платонды пифагорлық деп жариялауына әкелді. Аббасид халифаты кезінде грек мәтіндерінің көп бөлігі араб тіліне аударылды, бұл ірі аударма қозғалысына жол ашты. Пифагорға жатқызылатын еңбектердің ішінде "Алтын өлеңдер" және оның ғылыми және математикалық теорияларының фрагменттері бар. Пифагорлық мәтіндерді аударып, тарату арқылы ислам ғалымдары олардың сақталуын және кеңірек қолжетімділігін қамтамасыз етті. Бұл Рим империясының құлдырауы және Еуропада классикалық білімге немқұрайлылық таныту салдарынан жоғалып кетуі мүмкін білімді сақтап қалды. 1430 жылдары Камальдолездік монах Амброзий Траверсари Диоген Лаэрттың "Ең көрнекті философтардың өмірі мен пікірлері" еңбегін грек тілінен латын тіліне аударды, ал 1460 жылдары философ Марсилио Фичино Порфирий мен Ямблихтың "Пифагордың өмірі" еңбегін де латын тіліне аударды, осылайша батыс ғалымдары оны оқуға және зерттеуге мүмкіндік берді. 1494 жылы грек неопифагоршы ғалымы Константин Ласкарис "Пифагордың алтын өлеңдерін" латын тіліне аударған және өзінің "Грамматика" еңбегімен бірге басып шығарды, осылайша оны кең аудиторияға жеткізді. 1499 жылы ол Мессинада шыққан Vitae illustrium philosophorum siculorum et calabrorum еңбегінде Пифагордың алғашқы Ренессанс біогравиясын жариялады.

Қазіргі заманғы ғылым туралы

Көк сфераларының революциясы (1543) атты кітабының алғы сөзінде Николай Коперник өзінің ғаламның гелиоцентрикалық моделінің дамуына ең маңызды әсер еткен түрлі Пифагоршылдарды атады, әдейі б.з.б. төртінші ғасырда толық гелиоцентрикалық модель жасаған, бірақ Пифагоршыл емес астроном Самос Арристархы туралы айтудан жаңылды, осылайша өзінің моделін негізінен Пифагоршыл ретінде көрсетуге тырысты. Иоганн Кеплер өзін Пифагоршыл деп есептеді. Ол Пифагордың musica universalis доктринасына сенді және осы доктринаның математикалық теңдеулерін табуға ұмтылысы планеталар қозғалысы заңдарын ашуға әкелді. Кеплер бұл тақырыптағы кітабына Пифагордың оған шабыттандырған оқуынан алған «Harmonices Mundi» (Әлемнің үйлесімділігі) деген ат қойды. Кітаптың соңында Кеплер «Пифагордың тостақанынан нәр алып жылынып, аспан музыкасының әуеніне ұйықтап қалғанын» сипаттайды. Ол Пифагорды барлық коперниктердің «бабасы» деп атады. Исаак Ньютон ғаламның математикалық үйлесімділігі мен тәртібі туралы Пифагордың оқуына берілгендік танытты. Ньютон өзінің жаңалықтары үшін басқаларды сирек мақтағанымен, әмбебап тартылыс заңын ашқанын Пифагорға жатқызды. Альберт Эйнштейн ғалымның «өзінің зерттеулеріндегі ең маңызды және тиімді құрал ретінде логикалық қарапайымдылық тұрғысынан қараса, онда ол Платондық немесе Пифагорлық болуы мүмкін» деп ойлады. Ағылшын философы Альфред Норт Уайтхед «Бір жағынан, Платон мен Пифагор Аристотельге қарағанда қазіргі физикалық ғылымға жақын тұр. Олар екеуі де математик болған, ал Аристотель дәрігердің ұлы еді» деді. Осыған сәйкес, Уайтхед Эйнштейн және оған ұқсас басқа да ғалымдар «таза Пифагор дәстүрін» жалғастырып келеді деп мәлімдеді.

Вегетариандық

Пифагордың ойдан шығарылған бейнесі Овидийдің "Метаморфозалар" кітабының XV-бөлімінде кездеседі, онда ол өзінің ізбасарларын қатаң вегетариандық диета ұстануға шақыратын сөз сөйлейді. Пифагор ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға ерте замана кезеңінде Артур Голдингтің 1567 жылғы Овидийдің "Метаморфозалар" туындысының ағылшын тіліне аудармасы арқылы кеңінен танылды. Джон Доннның "Жанның жолы" атты еңбегінде осы сөзде баяндалған ұстанымдардың маңызы талқыланады, ал Мишель де Монтень өзінің "Зұлмат туралы" трактатында жануарларға жасалатын қатыгездікке қарсы моральдық наразылығын білдіру үшін осы сөзден кемі үш рет дәйек келтірді. Уильям Шекспир "Венеция саудагері" пьесасында осы сөзге сілтеме жасайды. Джон Драйден 1700 жылы шыққан "Ежелгі және заманауи нақылдар" еңбегіне Пифагормен байланысты сахнаның аудармасын қосты, ал Джон Гейдің 1726 жылғы "Пифагор және шаруа" ертегісі оның басты тақырыптарын қайталайды, ет жеуді тирандықпен байланыстырады. Лорд Честерфилд вегетариандыққа көшкеніне Овидийдің "Метаморфозалар" кітабындағы Пифагордың сөзін оқығаннан кейін ынталандырғанын жазды. "Вегетариандық" деген сөз 1840 жылдары қолданысқа кіргенге дейін, ағылшын тілінде вегетариандықтарды "пифагорлықтар" деп атаған. Перси Бише Шелли "Пифагор диетасына" деген тақырыпта өлең жазды, ал Лев Толстой өзі Пифагор диетасын қабылдады.

Батыс эзотерикасы туралы

Ерте заманалық еуропалық эзотеризм Пифагордың ілімдеріне көп сүйенді. Немец гуманистік ғалымы Иоганнес Рейхлин (1455–1522) пифагорлықты христиандық теологиямен және еврей кабаласымен біріктірді, кабала мен пифагорлықтың екеуі де Моисей дәстүрінен шабыттанғанын және Пифагордың осылайша кабалист болғанын айтты. Рейхлин өзінің "De verbo mirifico" (1494) атты диалогында Пифагордың тетрактисін айтуға келмейтін құдай есімі YHWH-мен салыстырып, тетраграмматонның әр төрт әрпіне пифагорлық мистикалық ілімдерге сәйкес символдық мағына берді. Генрих Корнелий Агриппаның танымал және ықпалды үш томдық еңбегі "Жасырын философия" Пифагорды "діни сиқыршы" деп атайды және Пифагордың мистикалық сандар теориясы жоғары аспан деңгейінде жұмыс істейді деген ойды жеткізеді, бұл сол кездегі жоғары көктегі әлемді сипаттау үшін қолданылған діни термин. Франкмасондар өздерінің қоғамын Пифагордың Кротон қаласында құрған қауымдастығының үлгісінде жасады. Розенкрейцерлік пифагорлық символизмді пайдаланды, сондай-ақ Роберт Фладд (1574–1637) та, ол өзінің музыкалық жазбаларының Пифагордың ықпалымен жазылғанына сенді. Джон Диге пифагорлық идеологиясының, әсіресе барлық нәрсе сандардан тұрады деген ілімінің қатты әсері болды. Иллюминаттардың негізін қалаушы Адам Вайсхаупт Пифагордың жақтаушысы болды және өзінің "Пифагор" (1787) кітабында қоғамды Пифагордың Кротон коммунына ұқсату үшін реформалау қажет екенін жақтады. Вольфганг Амадей Моцарт өзінің "Сылырлы флейта" операсына масондық және пифагорлық символизмді енгізді. Сильвен Марешаль өзінің 1799 жылғы алты томдық "Пифагор саяхаттары" өмірбаянында барлық дәуірдегі барлық революционерлердің "Пифагордың мұрагерлері" екенін мәлімдеді.

Әдебиет туралы

Данте Алигьери пифагорлық нөмірлерге қызығушылық танытып, Тәңір, Тазалау орны және Жұмақ сипаттамаларын пифагорлық сандарға негіздеген. Данте Пифагордың бірлікті жақсылық, ал көптікті жамандық деп есептегенін жазды және Paradiso XV, 56–57-де: «Бес және алты, егер түсінілсе, бірліктен шығады» деп мәлімдейді. Он бір саны және оның еселіктері «Құдай комедиясы» бойынша кездеседі, оның әр кітабында отыз үш ән бар, тек «Тәңір» кітабында отыз төрт ән бар, ал біріншісі жалпы кіріспе қызметін атқарады. Данте Тәңірдің сегізінші шеңберінен тоғызыншы және оныншы болгияларды тиісінше жиырма екі және он бір шақырым деп сипаттайды, бұл пи санын пифагорлық жақындатуға сәйкес келетін бөлшекке сәйкес келеді. Трансценденталистер Пифагордың ежелгі өмірін үлгілі өмір сүруге арналған нұсқаулық ретінде оқыды. Генри Дэвид Тороға Томас Тейлордың Ямблихтың «Пифагор өмірі» және Стобейдің «Пифагорлық нақылдары» аудармалары әсер еткен, ал табиғатқа қатысты оның көзқарасына пифагорлық архетиптерге сәйкес келетін бейнелер туралы идеясы әсер еткен болуы мүмкін. Пифагордың «әмбебап музыка» туралы ілімі Тороның «Уолден» атты еңбегінде маңызды тақырып болып қайта-қайта айтылады.

Классикалық көздер

Порфирий, Пифагордың өмірі (Vita Pythagorae), шамамен 270 ж. — Порфирий, Пифагордың өмірі, Кеннет Сильван Гутридің аудармасы (1920)
Ямблих, Пифагор өмірі туралы (De Vita Pythagorica), шамамен 300 ж. — Ямблих, Пифагордың өмірі, Кеннет Сильван Гутридің аудармасы (1920)
Апулей, Аристоксеннен кейін, Пифагор туралы «Апология» еңбегінде, шамамен 150 ж. жазады, соның ішінде оған Зороастрдың сабақ бергені туралы әңгіме бар – бұл әңгіме Александриялық Клименттің еңбектерінде де кездеседі. Александриялық Иерокл, Пифагордың алтын өлеңдері, шамамен 430 ж.