Кіріспе
Б.з.д. V ғасырдағы грек философы Эмпедокл (/ɛ//m/'/p//ɛ//d//ə//k//l//iː//z///; wikt:Ἐμπεδοκλῆς (Ἐμπεδοκλῆς)); шамамен б.з.д. 494 – шамамен б.з.д. 434, 444–443 ж.ж. Эмпедокл – грек философы, Сократтан бұрынғы дәуірде өмір сүрген және Сицилиядағы грек қаласы Акрагастың тумасы. Эмпедоклдың философиясы төрт классикалық элементтің космогониялық теориясын жасауымен ең жақсы танымал. Ол сонымен қатар элементтерді біріктіретін Махаббат және ажырататын Күрес деп аталатын күштерді ұсынды. Эмпедокл жануарларды құрбандыққа шалу мен тамақ үшін жануарларды өлтіру амалына қарсы шықты. Ол қайта туу туралы ерекше доктринаны дамытты. Ол өз ойларын өлең түрінде жазған соңғы грек философы деп есептеледі. Сократқа дейінгі кез келген философқа қарағанда оның көптеген еңбектері бізге жеткен. Эмпедоклдың өлімі туралы ежелгі жазушылар мифтер құрастырған, және ол көптеген әдеби туындылардың тақырыбы болған.
Empedocles (/ɛ//m/'/p//ɛ//d//ə//k//l//iː//z///; wikt:Ἐμπεδοκλῆς (Ἐμπεδοκλῆς]]); c. 494 – c. 434 BC, 444–443 BC) was a Greek pre Socratic philosopher and a native citizen of Akragas, a Greek city in Sicily. Empedocles' philosophy is best known for originating the cosmogonic theory of the four classical elements. He also proposed forces he called Love and Strife which would mix and separate the elements, respectively. Empedocles challenged the practice of animal sacrifice and killing animals for food. He developed a distinctive doctrine of reincarnation. He is generally considered the last Greek philosopher to have recorded his ideas in verse. Some of his work survives, more than is the case for any other pre Socratic philosopher. Empedocles' death was mythologized by ancient writers, and has been the subject of a number of literary treatments.
Өмір
Эмпедоклдың туған және қайтыс болған күндері белгісіз, ал оның өмірі туралы ежелгі деректер нақты ерекшеліктерде қайшылыққа толы. Дегенмен, олардың барлығы оның б.з.д. V ғасырының басында Ұлы Грекиядағы Акрагас қаласында, қазіргі Сицилияда туғанына келіседі. Қазіргі ғалымдар оның бай және мәртебелі отбасынан шыққандығы туралы мәліметтердің дұрыстығына сенімді және оның атасы, сондай-ақ Эмпедокл аталған, 71-ші Олимпиадада (б.з.д. 496–495 жж.) ат жарысында жеңіске жеткен. Басқа да көп мәліметтерді нақты анықтау мүмкін емес. Эмпедоклдың өмірі туралы алғашқы ақпарат көздері эллинистік кезеңге жатады, ол оның өлімінен бірнеше ғасыр өткен соң, оның өмірі туралы сенімді куәліктердің жойылғаннан кейін пайда болды. Қазіргі зерттеулер бұл өмірбаяндық егжей-тегжейлердің, Аристотельдің оны "шешендік өнердің әкесі" деп атауы, Пифагордың оны оқытуының уақыт бойынша мүмкін еместігі, сондай-ақ оның дәрігерлікпен және кереметтер жасауымен айналысқаны туралы мәлімдемелердің, сол кездегі өмірбаян жазу тәжірибесіне сәйкес, Эмпедоклдың өлеңдерін түсіндіру нәтижесінде құрастырылғанын жалпы түрде мойындайды.
Өлім және мұра
Аристотельдің айтуынша, Эмпедокл 60 жасында қайтыс болды (шамамен б.з.д. 430 – шамамен б.з.д. жоқ), бірақ басқа жазушылар оның 109 жасқа дейін өмір сүргенін айтады. Сондай-ақ, оның өлімі туралы әртүрлі аңыздар бар: Гераклид Понтикусқа тән дәстүр оны Жерден алынып кеткен деп сипаттайды; ал басқалары оны Этна тауының жалынында құрып кеткенін айтады. Диоген Лаертий Эмпедоклдың Сицилиядағы Этна тауына өзін-өзі лақтырып, өлді деген аңызды жазған. Бұл халық оның денесі жоғалып, өлмейтін құдайға айналды дегенге сенуі үшін жасалған. Алайда, жанартау оның қола сандалының біреуін лақтырып жіберіп, алдауды әшкереледі. Тағы бір аңыз бойынша, ол шәкірттеріне өзінің өлмейтінін дәлелдеу үшін жанартауға лақтырылды; ол отпен күйіп кеткеннен кейін құдай ретінде қайта оралатынына сенді. Лукреций оны ықыласпен айтады және оны өзінің үлгісі деп қарастырған. Гораций өзінің «Арс Поэтика» еңбегінде Эмпедоклдың өлімі туралы да сөз етеді және ақындардың өздерін-өздері құртуға құқылы екенін мойындайды. Екінші ғасырдағы сатирик Лукиан Самосаттың комедиялық диалогы «Icaro Menippus» [it] -да Эмпедоклдың соңғы тағдыры қайта қарастырылады. Ол Этна тауының өртінен күйіп кетпей, жанартаудың атқылауынан көкке көтерілді. Қиындыққа ұшырағанмен, Эмпедокл аман қалды және Айға өмір сүруін жалғастырды, шөлмен қоректенді. Бернет Эмпедоклдың Сицилияда өлмегенін, оның көкке көтерілуі және өзін жанартауға лақтыруы туралы оқиғалардың ежелгі жазушылар тарапынан оңай қабылдануы мүмкін екенін, себебі оларға қарсы тұратын жергілікті дәстүр болмағандығын айтады. Эмпедоклдың өлімі Фридрих Хёльдерлиннің «Tod des Empedokles» (Эмпедоклдың өлімі) пьесасының және Мэтью Арнольдтың «Этнадағы Эмпедокль» поэмасының тақырыбы болып табылады.
Философия
Оның сақталған еңбектерінің бөліктеріне сүйенсек, қазіргі ғалымдар Эмпедокл Парменидтің бірлік туралы іліміне тікелей қарсылық көрсеткен деп есептейді және ол Анаксагордың еңбектерін білген болуы мүмкін, бірақ ол кейінгі элеаттардың немесе атомшылдардың ілімдерімен таныс болмаған болуы ықтимал. Көптеген кейінгі деректер Эмпедоклтың реинкарнация іліміне байланысты Пифагоршылармен оқығанын айтады, алайда ол бұл туралы Пифагоршылардан емес, жергілікті дәстүрден білген болуы мүмкін.
Космогония
Эмпедокл әлемдегі барлық құрылымдарды құрайтын төрт түпкілікті элементті белгіледі: от, ауа, су, жер. Эмпедокл осы төрт элементті «тамырлар» деп атады және оларды Зевс, Гера, Нестис және Айдонейдің мифтік есімдерімен байланыстырды (мысалы, «Енді барлық нәрсенің төрт тамырына құлақ салыңыз: Гераны жандандыру, Аид, Зевсті жарқырататын. Және көз жасын өлшеусіз көздер бұлағына сіңіретін Нестис»). Эмпедокл ешқашан «элемент» (στοιχεῖον, stoicheion) терминін қолданған жоқ, оны алғаш Платон қолданған сияқты. Осы төрт бұзылмайтын және өзгермейтін элементтердің әртүрлі пропорциялардағы үйлесімдерінен құрылымның айырмашылығы туындайды. Эмпедокл, атомшылар сияқты, осылайша пайда болатын элементтердің бірігуі мен бөлінуінде өсу, көбею немесе азаю деп аталатын нақты процесті тапты. Бір түсіндіруші оның философиясын «Ешқандай жаңа нәрсе пайда болмайды немесе пайда бола алмайды; болатын жалғыз өзгеріс – элементтің элементпен жанындағы орналасуындағы өзгеріс» деп сипаттайды. Төрт элемент теориясы келесі екі мың жыл бойы стандартты догмаға айналды. Төрт элемент қарапайым, мәңгілік және өзгермейтін, ал өзгеріс олардың араласуы мен бөлінуінің нәтижесі болғандықтан, араласу мен бөлінуді қамтамасыз ететін қозғалыс күштерінің болуын да қарастыру қажет болды. Төрт элемент екі құдайлық күш – Махаббат пен Қарсылық (Филотес пен Неикос) арқылы мәңгілікке біріктіріледі және бөлінеді. Махаббат (φιλότης) қазіргі материя деп аталатын нәрселердің әртүрлі формаларын біріктіруге жауапты, ал Қарсылық (νεῖκος) оларды бөлуге себепші. Егер төрт элемент ғаламды құраса, онда Махаббат пен Қарсылық олардың әртүрлілігі мен үйлесімділігін түсіндіреді. Махаббат пен Қарсылық – адам мінез-құлқында анық байқалатын, бірақ сонымен қатар ғаламды қамтитын тартымды және тебу күштері. Екі күш те үстемдіктерін күшейтіп, әлсіретеді, бірақ ешбір күш екіншісінің ықпалынан толық құтыла алмайды. Ең жақсы және бастапқы күйде, таза элементтер мен екі күш шар түрінде тыныштық пен инерттілік күйінде бірге болған уақыт болды. Элементтер араласқансыз, бөлінбестен таза күйде бірге болды, ал Махаббаттың біріктіру күші сферада басым болды: Қарсылықтың бөлу күші сфераның шеттерін қорғады. Сол кезде Қарсылық күшейді және сферадағы таза элементарлық заттарды біріктіретін байланыс үзілді. Элементтер бүгінгі күні көріп отырған құбылыстар әлеміне айналды, ол қарама-қайшылықтар мен оппозицияларға толы, Махаббат пен Қарсылықтың әрекетімен жұмыс істейді. Эмпедокл циклдік ғаламды қабылдады, онда элементтер қайта оралып, ғаламның келесі кезеңі үшін сфераның қалыптасуын дайындайды. Эмпедокл элементтердің бөлінуін, жер мен теңіздің, Күн мен Айдың, атмосфераның қалыптасуын түсіндіруге тырысты. Ол сонымен қатар өсімдіктер мен жануарлардың бастапқы пайда болуымен және адам физиологиясымен айналысты. Элементтер біріккенде, ерекше нәтижелер пайда болды – мойны жоқ бас, иығы жоқ қол. Осы бөлшектер ұштасқанда, адам денелерінде мүйізді бас, адам бастары бар өгіз денелері және екі жынысты тұлғалар көрінді. Бірақ табиғат күштерінің осы өнімдерінің көпшілігі пайда болғандай тез жоғалып кетті; тек бөлшектер бір-біріне бейімделген сирек жағдайларда ғана күрделі құрылымдар сақталды. Осылайша, органикалық ғалам бір-біріне сәйкес келетін спонтанды жиынтықтардан пайда болды, бұл осылай болғандай. Көп ұзамай, әртүрлі ықпалдар екі жынысты жаратылыстарды еркек және әйелге дейін азайтты, ал әлем органикалық тіршілікпен толысты.
Психология
Пифагор сияқты Эмпедокл да жанның көшуіне немесе метемпсихозға сенген, яғни жандар адамдар, жануарлар және тіпті өсімдіктер арасында қайта тууы мүмкін. Оның пікірінше, барлық адамдар, немесе олардың ішіндегі таңдалған бірнешеуі, бастапқыда ұзақ өмір сүрген даймондар болған, белгісіз қылмыс жасағанға дейін – мүмкін қан төгу немесе жалған куәлік беруге дейін – бақытты өмір сүрген. Соның салдарынан олар Жерге түсіп, 30 000 цикл бойы әртүрлі денелер арқылы метемпсихозға ұшырап, содан кейін ғана құдайлық сфераға оралуға мүмкіндік алады. Адамның өміріндегі мінез-құлқы оның келесі реинкарнациясын да анықтайды. Өмірдің сырын білген дана адамдар құдайға жақын, ал олардың жандары да реинкарнациялар циклінен азат болуға жақын, содан кейін олар мәңгілік бақытта демала алады. Бұл өлімге ұшырату циклі Аполлонның Адметке қызмет етуі арқылы жасаған жазасынан туындаған. Эмпедокл вегетариандыққа жақтас болған және оны қолдаған, себебі жануарлардың денелері де жазаланған жандардың мекені болып табылады. Эмпедокл үшін барлық тірі нәрселер бір рухани жазықта болды; өсімдіктер мен жануарлар – адамдар да тізбектегі буындар. Эмпедокл жарық пен көрудің алғашқы толыққанды теориясын ұсынды. Тарихшы Уилл Дюрант «Эмпедокл жарықтың бір нүктеден екінші нүктеге өтуіне уақыт керек екенін айтқан» деп атап өткен. Ол біз заттарды көретініміздің себебі – жарық көзден шығып, оларға тиесілі деген идеяны алға тартқан. Бұл дұрыс болмаса да, кейінірек грек философтары мен математиктері, мысалы, Евклид, жарық, көру және оптиканың маңызды теорияларын құру үшін негізгі база болды. Білім сыртқы дүниедегі элементтердің өзіміздегі сәйкес элементтер арқылы қабылданатындығы қағидасымен түсіндіріледі. Ұқсас нәрсе ұқсас нәрсемен танылады. Бүкіл дене тесіктерге толы, сондықтан тыныс алу бүкіл денеде жүзеге асады. Сезім мүшелерінде бұл тесіктер айналамыздағы денелерден үнемі көтеріліп тұратын эффлюенцияларды қабылдауға арнайы бейімделген; осылайша қабылдау пайда болады. Көру кезінде көзден шыққан бөлшектер нысаннан шыққан ұқсас бөлшектермен кездеседі, ал нәтижесіндегі байланыс көруді құрайды. Қабылдау – сыртқы заттардың жай пассивті бейнесі емес. Эмпедокл де суару құбылысын бір ыдыстан екінші ыдысқа сұйықтықты тасымалдау үшін қолданылған ежелгі құрылғы – клепсидрамен салыстыру арқылы түсіндіруге тырысты. Бұл фрагмент кейде Аристотельдің «Физика» еңбегіндегі үзіндімен байланысты, онда Аристотель адамдар шарап құмыраларын бұрап, ауаны клепсидраға түсіргенін айтады, бұл бос орынның жоқтығын көрсету үшін жасалған. Фрагмент, әрине, Эмпедоклдың ауаның денелі екенін білгенін көрсетеді, бірақ ол бос орын туралы ештеңе айтпайды және Эмпедоклдың клепсидралармен қандай да бір тәжірибе жасағанына ешқандай дәлел жоқ.
Жазбалар
Диоген Лаэрцидің айтуынша, Эмпедокл «Табиғат туралы» және «Тазартулар туралы» деген екі өлең жазған, олардың барлығы 5000 жолдан тұрған. Дегенмен, оның поэзиясының шамамен 550 жолы ғана сақталған, олар кейінгі дәуірлердегі көздерде фрагменттер түрінде келтірілген. Эмпедоклдың ескі басылымдарында «Табиғат туралы» өлеңіне 450-ге жуық жол жатқызылған, ол оның философиялық жүйесін, төрт классикалық элемент туралы теориясын қоса алғанда, ғаламның табиғаты мен тарихын, сондай-ақ себеп-салдар, қабылдау және ойлау туралы теорияларды, жер бетіндегі құбылыстар мен биологиялық процестерді түсіндіреді. Қалған 100 жол көбінесе «Тазартулар» өлеңіне жатқызылатын, ол ритуалдық тазару туралы немесе оның барлық діни және этикалық ойларын қамтитын өлең деп есептелген. Алғашқы редакторлар бұл өлең әлемнің мифтік тарихын баяндайды деп болжаған, бірақ ол Эмпедоклдің философиялық жүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін. Бірақ ХХ ғасырдың соңындағы жаңа жаңалық бұл жағдайды өзгертті. Страсбург папирусы «Табиғат туралы» өлеңінің үлкен бөлігін қамтиды, соның ішінде бұрын «Тазартулар туралы» деп саналған көптеген жолдар бар. Бұл оның ілімінің сақталған фрагменттерін екі бөлек өлеңге, әрқайсысы әртүрлі тақырыптармен, жатқызуға бола ма, әлде олардың барлығы екі атаумен белгіленген бір өлеңнен алынған болуы мүмкін бе, немесе бір атау бүкіл өлеңнің бір бөлігін білдіре ме деген маңызды пікірталас тудырды.