Кіріспе

Б.з.д. V ғасырдағы грек философы Парменид Элеалық (/p/ɑːr/'/m/ɛ//n/ɪ//d/iː//z/; ғ.б. VI ғасырдың соңы немесе V ғасырдың басында) – Грекияның Магна Греция аймағындағы Элеа қаласынан шыққан, Сократқа дейінгі грек философы. Парменид грек колониясы Элеада бай және беделді отбасында дүниеге келген. Оның туған мерзімі белгісіз; доксограф Диоген Лаерттің айтуынша, ол б.з.д. 500 жылға дейін белгілі болған, яғни шамамен б.з.д. 540 жылы туған болуы мүмкін, бірақ Платонның «Парменид» диалогында ол Сократ жас кезінде, шамамен б.з.д. 450 жылы Афинаға келгені айтылады, егер бұл рас болса, онда оның туған жылы б.з.д. 515 жылға жуық болуы керек. Ол шамамен б.з.д. 475 жылы өзінің ең жақсы (немесе «флорвит») кезінде болған деп есептеледі. Парменидтің белгілі жалғыз еңбегі – түпнұсқа атауы белгісіз, бірақ көбінесе «Табиғат туралы» деп аталатын поэма. Оның тек фрагменттері ғана сақталған. Поэмасында Парменид шындыққа қатысты екі тұжырым ұсынады. Біріншісі, «Алетейя» жолы немесе шындық, барлық шындықтың біртұтас екендігін, өзгеріс мүмкін емес екенін және барлық нәрсе уақыттан тыс және біркелкі екенін сипаттайды. Екінші тұжырым, «Докса» жолы немесе пікір, көрініс әлемін сипаттайды, онда адамның сезім мүшелері жалған және адастыратын түсініктерге әкеледі. Парменид онтологияның негізін қалаушы деп есептеледі және Платонға тигізген әсері арқылы Батыс философиясының бүкіл тарихына ықпал етті. Сондай-ақ, ол Элеалық Зенон мен Самостық Мелиссті қамтитын философияның Элеаттық мектебінің негізін қалаушы деп саналады. Зенонның қозғалысқа қатысты парадокстары Парменидтің тұжырымдарын қорғау үшін жасалды. Қазіргі заманғы философияда Парменидтің еңбегі уақыт философиясы туралы талқылауларда маңыздылығын сақтап келеді.

Өмірбаян

Парменид Элея қаласында (Рим дәуірінде Велия деп аталған), Ұлы Грекияда дүниеге келген. Диоген Лаэрций оның әкесі Пирес екенін және оның бай және ақсүйек отбасынан екенін айтады. Лаэрций философтың ұстазы туралы екі түрлі мәліметті жеткізеді. Бірі, Сотионға сүйенген, ол алдымен Ксенофанның шәкірті болғанын, бірақ одан соң оның ізін баспағанын, кейін Аминиас Пифагормен байланысқа түсіп, оны өз ұстазы ретінде бағалағанын көрсетеді. Теофрастқа сүйенген тағы бір дәстүр оның Анаксимандрдың шәкірті болғанын көрсетеді.

Хронологиясы

Парменидтің өміріне қатысты хронология, яғни оның туған және қайтыс болған мерзімі, сондай-ақ философиялық еңбектерінің кезеңі – нақты белгісіз.

Туған күні

Парменидтің туған күніне қатысты барлық болжамдар екі көне дереккөзге негізделген. Бірі Аполлодордан келген және Диоген Лаэрций арқылы бізге жеткен: бұл дерек 69-шы Олимпиаданы (б.з.д. 504–500 жж.) оның есейген кезі ретінде көрсетеді, туған күнін 40 жыл бұрынға (б.з.д. 544–540 жж.) орналастырады. Екіншісі – Платонның «Парменид» диалогы. Онда Платон 65 жастағы Парменид пен 40 жастағы Зенонның Панафина ойындарына қатысу үшін Афинаға сапар шегетін жағдайды суреттейді. Олар сол кезде Платон мәтінінде әлі жас болған Сократпен кездеседі. Аполлодордың мерзімдемесінің қателігі белгілі, ол философтың есейген кезіне (floruit) сәйкес келетін тарихи оқиғаның күнін таңдайды, ол әдетте қырық жасқа жеткен кезде болады. Ол философтың есейген кезін оның шәкірті деп есептелетін адамның туған күнімен сәйкес келтіруге тырысады. Осы жағдайда Аполлодор, Бернеттің айтуынша, Ксенофанның есейген кезін хронологиялық тұрғыдан анықтау үшін Элеяның құрылған күнін (б.з.д. 540 ж.) негізге алды. Бұл туралы білген Бернет және кейінірек Корнфорд, Рейвен, Гатри және Скофилд сияқты классицистер есептеулерді Платонның диалогына негіздеуді жөн көрді. Соңғысының пікірінше, Платон мәтінінде жасқа қатысты көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер келтіруі оның хронологиялық дәлдігінің белгісі. Платон Сократтың жас екенін айтады, бұл оның жиырма жасқа толмағанын білдіреді. Біз Сократтың қайтыс болған жылын (б.з.д. 399 ж.) және оның жасын білеміз – ол шамамен жетпіс жаста болған, Сократтың туған күні б.з.д. 469 ж. Панафина ойындары әр төрт жылда бір рет өткізілетін, Сократтың жастық шағында (б.з.д. 454, 450, 446 жж.) өткен ойындардың ішінде ең ықтималы Сократтың он тоғыз жасында өткен б.з.д. 450 жылғы ойындар. Осылайша, егер Парменид осы кездесуде шамамен алпыс бес жаста болса, оның туған күні шамамен б.з.д. 515 ж. болған. Алайда, Равен де, Скофилд та, біріншісінен кейін, Платон диалогына негізделген мерзімдемені толық қанағаттандырарлық деп таппайды. Басқа ғалымдар Платонның куәлігін пайдаланбай, басқа күндерді ұсынады. Платондық диалогтарды зерттеуші ғалым Р. Хирцель, Конрадо Эггерс Лан Платон үшін тарихтың ешқандай құндылығы жоқ екенін көрсетеді. Сократ пен Парменидтің кездесуі «Театет» (183e) және «Софист» (217c) диалогтарында айтылғандығы тек бір ойдан туған оқиғаға сілтеме жасағанын көрсетеді, бұл мүмкін, өйткені «Театет» және «Софист» «Парменид» диалогынан кейін жазылған. «Софист» 217c-де Сократтың диалектикалық әдісі Парменидке жатқызылады, бұл диалогтың ойдан шығарылған драмалық жағдайына сілтеме жасаудан басқа ештеңе емес екенін растайды. Эггерс Лан Элеяның құрылған күнін дәстүрлі түрде түзетуді ұсынады. Геродот I, 163–167-де фокийлер карфагендіктерді теңіз шайқасында жеңгеннен кейін Элеяны құрғандығын, ал Фукидид I, 13-те мұндай шайқас Камбис II кезінде болғанын көрсетеді. Элеяның іргетасы б.з.д. 530–522 жж. аралығында салынған. Парменид б.з.д. 530 жылдан бұрын немесе б.з.д. 520 жылдан кейін тумаған, өйткені ол Эмпедоклдан бұрын туған. Бұл соңғы мерзімдеме де қатесіз емес, өйткені Геродот пен Фукидидтің үзінділерін байланыстыратын факт бірдей екендігіне күмән келтірілді. Нестор Луис Кордеро да Платон мәтініне негізделген хронологияны және кездесудің тарихи шындығын Аполлодордың дәстүрлі күніне қарсы. Ол Элеяның б.з.д. 545 жылы құрылған дәстүрлі күнін ұстанады, оны тек кемнің аяқталуы ретінде ғана емес, сонымен қатар Парменидтің туған күнінің ықтимал күні ретінде көрсетеді, одан ол ата-анасы қаланың негізін қалаушы контингенттің бір бөлігі болған және ол Гераклиттің замандасы болған деген қорытындыға келеді. Гераклитке сілтеме талқыланды. Бернейстің Парменид Гераклитке шабуыл жасады деген тезисін Дильс, Кранц, Гомперц, Бернет және басқалар ұстанып, Рейнхардт талқылады, оны Йегер де ұстанды. Гатри Гераклиттің Парменидті, егер ол Ксенофан мен Пифагорды білген болса, сынға алмағаны таңғалдырады. Алайда оның тұжырымы осы қарастырудан туындамайды, бірақ оның ой-пікірінің маңыздылығына байланысты Парменид философиясы сократтыққа дейінгі философия тарихын екіге бөледі; сондықтан оның басқа ойшылдарға қатысты ұстанымын анықтау оңай. Осы тұрғыдан алғанда, Гераклиттің философиясы оған Парменидке дейінгі, ал Эмпедокл, Анаксагор және Демокриттің философиясы Парменидке кейінгі болып көрінеді.

Археологиялық табылған

1969 жылы Велияда біздің заманымыздың 1-ші ғасырына жататын мүсіннің тұғыры қазылып алынды. Тұғырдың үстінде төрт сөз жазылған: ΠΑ[Ρ]ΜΕΝΕΙΔΗΣ ΠΥΡΗΤΟΣ ΟΥΛΙΑΔΗΣ ΦΥΣΙΚΟΣ. Алғашқы екеуі анық "Парменид, Пирес ұлы" деп оқылады. Төртінші сөз φυσικός (fysikós, "физик") табиғатты зерттеумен айналысқан философтарды белгілеу үшін жиі қолданылған. Ал үшінші сөздің (οὐλιάδης, ouliadēs) мағынасы туралы пікірлер келіспейді: ол "Елея қаласының тумасы" ( "Велия" атауы грек тілінде Οὐέλια деп жазылады) немесе "Оулиосқа" (Ulios) қатысты болуы мүмкін, яғни медициналық мектепке (оның қамқоршысы Аполлон Улиус болған). Егер соңғы болжам дұрыс болса, Парменид заң шығарушы болумен қатар дәрігер де болған. Бұл гипотеза оның поэмасының 18-ші фрагментіндегі анатомиялық және физиологиялық байқаулармен байланысты идеялармен нығайтылады. Дегенмен, басқа мамандардың пікірінше, осы жаңалықтан шығаратын жалғыз анық нәрсе – Парменидтің өзінің қаласының өміріндегі әлеуметтік маңызы, ол заң шығарушы ретіндегі қызметі туралы куәліктерде де көрінеді.

Афинаға сапар

Платон өзінің «Парменид» диалогында Парменидтің шамамен алпыс бес жасында шәкірті Элеялық Зенонмен бірге Афинаға келгенін және сол кезде жас Сократтың онымен әңгімелескенін айтады. Афиней Наукраттың пікірінше, жас ерекшеліктері Парменид пен Сократ арасындағы диалогты қиын қылатын болса да, Парменидтің Платон диалогындағы сияқты аргументтерді қолдануы түсініксіз. Көптеген қазіргі заманғы классиктер Афинаға сапарды, Сократпен кездесуді және әңгімелесуді құрастырылған деп есептейді. Платонның басқа туындыларындағы осы сапарға жасалған сілтемелер тарихи факт емес, тек сол құрастырылған диалогқа қатысты.

Табиғат туралы

Парменидтің жалғыз еңбегі, тек фрагменттерде сақталған, дактильдік гексаметрде жазылған өлең, кейін "Табиғат туралы" деп аталды. Бастапқыда шамамен 800 тармақ болған, қазір 160-қа жуық тармағы ғана сақталған. Өлең бастапқыда үш бөлікке бөлінген: жұмыстың мақсатын түсіндіретін аллегориялық әңгімесі бар кіріспе проем, "Ақиқат жолы" (aletheia, ἀλήθεια) деп аталған алдыңғы бөлім және "Көрініс/Пікір жолы" (doxa, δόξα) деп аталған кейінгі бөлім. Өлеңнің фрагменттілігіне қарамастан, проемнің және "Ақиқат жолы" бөлімінің жалпы жоспары қазіргі ғалымдар Секст Эмпирик пен Киликиялық Симплиций жасаған үлкен үзінділердің арқасында анықталды. Алайда, бірінші бөлімінен әлдеқайда ұзын болған деп есептелетін "Пікір жолы" екінші бөлімі тек шағын фрагменттер мен прозалық қайта айтулар түрінде сақталған.

Кіріспе

Кіріспеде баяндаушының белгісіз құдайдан шындықтың мәні туралы аян алу сапары суреттеледі. Ал туындының қалған бөлігі, ешқандай қосымша баяндаусыз, құдайдың тікелей аяны ретінде ұсынылады. Ақынның сапары туралы айтылымда жарқыраған осьтері бар жылдам күйме, жылқылар, Түн үйі, Түн мен Күннің жолдарының қақпалары, және ақынды күнделікті әлемнен, адамдардың жолынан тыс, ерекше орынға жетелеуші "Күннің қыздары" сияқты әртүрлі аллегориялық символдар кездеседі. Өлеңдегі аллегориялық тақырыптар түрлі интерпретацияларға, Гомер мен Гесиодпен салыстыруға, сондай-ақ жарыққа немесе қараңғылыққа қарайтын саяхатты түсіндіру әрекеттеріне әкелді. Алайда, ешқандай интерпретация бойынша ғылыми келісім жоқ, поэманың өзінен және сол дәуірдегі аллегорияның басқа да әдеби қолданылуынан алынған мәліметтер, мақсатталған символизмді нақты анықтау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.

Шындық жолы

Ақиқат жолында, шамамен 90% сақталған, Парменид табиғаттың бірлігі мен оның көп түрлілігі арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ақиқат жолында ол табиғаттың бірлігінің нақтылығын, демек білімнің нысаны, және оның көп түрлілігінің нақты еместігін, демек білімнің емес, пікірдің нысаны екенін қатысты түрде айтады. Бұл "Пікір жолы" деп аталатын бөлімдегі аргументке қайшы келеді, онда іллюзиялық нәрселер талқыланады.

Пікірдің жолы

Өлеңнің едәуір ұзын, бірақ нашар сақталған соңғы бөлімінде Парменид көрініс әлемі және оның дамуы туралы теорияны ұсынады, алайда осы космологиялық болжамдардың бұрын айтылған қағидаларға сәйкес, тек сыртқы көрініс екенін көрсетеді. Космостың құрылымы – барлық нақты нәрселердің көрінісін басқаратын негізгі екіұстау принцип: "Жанғыш эфирдің оты" (B 8.56), ол жұмсақ, тыныш, икемді, жұқа және айқын, сонымен қатар өзімен сәйкес, ал екіншісі – "білімсіздік түнi", денесі қалың және ауыр. Космология оның өлеңінің басым бөлігін құрап, әлемнің пайда болуын және оның қалай жұмыс істейтінін түсіндірген. Парменидке де Жердің шар формасы туралы белгілі бір түсінік болған сияқты.

Мұра

Элеаттардың алғашқысы ретінде Парменидтің онтологияны теологиядан бөлек, жеке ғылым ретінде алғаш рет анықтаған философ екені қабылданған. Оның ең маңызды шәкірті Зенон болды, ол Платонның «Парменид» диалогында Сократпен диалектикалық пікірталас жүргізеді. Эмпедокл мен Анаксагордың көптік теориялары, сондай-ақ Левкипп пен Демокрит сияқты атомшылардың пікірлері Парменидтің аргументтері мен қорытындыларына жауап ретінде қарастырылған. Парменидтің есімі Платонның «Софист» және «Теетет» еңбектерінде де айтылады. Кейінгі эллиндік доксографтар Парменидті Ксенофанның шәкірті деп есептеген. Кесариялық Евсевий Мессендік Аристоклдің сөздерін келтіріп, Парменидтің пірронизмге дейін жеткен скептикалық философияның бір бөлігі болғанын айтады, себебі ол сезімдер арқылы түйсінудің дұрыстығын түбірінен жоққа шығарады, ал біз алдымен бес сезіміміз арқылы, содан кейін ақыл-ой арқылы нәрселерді танимыз. Парменидтің Бірлікке қатысты протомонизмі Плотинге және неоплатонизмге де әсер еткен.

Ежелгі куәлік

Дильс-Кранц тізімінде Сократқа дейінгі философияның куәліктері мен фрагменттері нөмірленгенде Парменид 28-ші нөмірмен тізімделген. Осы тізімнің ең соңғы басылымы:

Өмір жолы мен ілімдері

А1. А2. А3. А4. А5. А6. А7. А8. А9. А10. А11. А12.