Кіріспе

Америка Құрама Штаттарында 18-19 ғасырларда құлдықтан қашқан адамдарды сипаттау үшін "қашқан құлдар" немесе "құлдар қашқандар" деген терминдер қолданылған. Бұл термин сондай-ақ 1793 және 1850 жылдарғы "Қашқан құлдар туралы" федералдық заңдарға да қатысты. Мұндай адамдарды құлдықтан бостандық іздеушілер деп те атайды, себебі құл болған адам қылмыс жасады деген ойды тудырмау және құл иесінің зардап шеккені туралы ұғымды болдырмау үшін. Олар көбінесе құлдыққа тыйым салынған штаттар мен аумақтарға, соның ішінде Канадаға немесе 1821 жылға дейін испандық Флоридаға жетуге тырысты. Көптеген құлдық заңдары құлдардың саяхаттарын бақылауға тырысты, олар құл иесінің қасында болмаған жағдайда ресми рұқсаттама ұсынғанды талап ететін. 1850 жылғы "Қашқан құлдар туралы" заңның қабылдануы қашқан құлдарға және оларға көмектескендерге қатысты жазаларды күшейтті. Осы себепті, кейбір бостандық іздеушілер Америка Құрама Штаттарын мүлдем тастап, Канадаға немесе Мексикаға сапар шекті. Шамамен 100 000 американдық құл бостандыққа қашып құтылды.

Заңдар

1643 жылдан бастап Америкадағы құлдарға қатысты заңдар алғаш рет Жаңа Англия Конфедерациясында, содан кейін түпкілікті он үш колонияның бірнешеуінде қабылданды. 1705 жылы Нью-Йорк провинциясы құлдардың солтүстікке, Канадаға қашып кетуін болдырмау мақсатында шаралар қабылдады, сондай-ақ "қазіргі мемлекеттердің қабылдауға лайық деп санайтын" тұлғаларды әкелуге тыйым салуға тыйым салынды (I бап, 9-тармақ).

1793 жылғы қашқан құл туралы заң

1793 жылғы қашқан құлдар туралы заң – қашқан құлдарды ұстап, оларды құл иелеріне қайтаруға рұқсат беретін екі федералды заңның біріншісі. Конгресс 1793 жылы құл иелері мен мемлекеттік органдардың, тіпті еркін штаттардың өкілдеріне де құлдарды іздеуге және ұстауға мүмкіндік беру үшін бұл шараны қабылдады. Егер біреу құлдарға қашуға көмектессе, оған 500 доллар (1793 жылғы 500 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) айыппұл салынды.

1850 жылғы қашқан құл туралы заң

1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң – 1850 жылғы келісімнің бір бөлігі, барлық қашқан құлдарды олардың құл иелеріне қайтару керектігін жариялаған федералды заң. Құлдық штаттар Калифорнияны еркін штат ретінде қабылдауға келіскендіктен, еркін штаттар 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңды қабылдауға келісті. Конгресс бұл заңды 18 қыркүйек 1850 жылы қабылдап, 28 маусым 1864 жылы күшін жойды. Заң федералды үкіметтің қашқан құлдарды ұстауға қатысты билігін күшейтті. Заң федералды маршалдарға еркін штаттардың тұрғындарынан қашқан құлдарды ұстауға көмектесуді талап етуге рұқсат берді. Көптеген еркін штаттардың тұрғындары бұл заңды федералды үкімет өкілеттігін асыра пайдаланғаны деп қарады, себебі заң оларды құлдырауға қарсы көзқарастарына қайшы әрекет етуге мәжбүрлеу үшін қолданылуы мүмкін еді. Көптеген еркін штаттар ақырында "жеке бостандық заңдарын" қабылдады, ол құлдарды ұрлауға тыйым салды; алайда, Пригг пен Пенсильвания штаты арасындағы сот ісінде бұл заңдар конституцияға қайшы деп танылды, өйткені қашқан құлдарды ұстау – штаттардың араласу құқығы жоқ федералдық мәселе еді. Көптеген еркін штаттардың тұрғындары Жер асты жолының операторлары мен құлдыраушыларды қылмыскер деп санауға наразылық білдірді. Бұл Американдық Азамат соғысының (1861–1865) себептерінің бірі саналады. Конгресс 1793 және 1850 жылдарғы қашқын актілерді 28 маусым 1864 жылы жойды. Висконсин және Вермонт штаттары да федералды заңды айналып өту үшін заңдар қабылдады. Құлдыраушылар Жер асты жолының жұмысына көбірек араласты. (Құлдыққа алынған адамның қашуға итермелейтін, деп есептелген психикалық ауруы үшін жаңа термин ойлап табылды: драпетомания.) Құл иелері хабарламалар іліп, газеттерге жарнама беріп, сыйлық ұсынып, оларды іздеу үшін топтарды жіберетін. Қашқан құлдар туралы заңға сәйкес, құл иелері оларды ұрлау үшін еркін штаттарға федералды маршалдарды жібере алатын. Заң сонымен қатар сыйлық іздеушілерді құлдарды құл иелеріне қайтару бизнесіне тартты; егер олар бостандық куәлігі болмаса, бұрынғы құл адамдар қайтадан құлдыққа сатылуы мүмкін еді. 1851 жылы федералды маршалдар Джон Дебридің өтініші бойынша қара нәсілді кофехана официантын ұрлап әкетті, ол өзін оның құл иесі деп мәлімдеді.

Ұстау

Құлдыққа түсіргендер ұсталғандарын қатал жазалаған, мысалы, қол-аяқтарын кесіп, қамшымен соққылап, белгі салып, баулы таяқтармен шектеген. Қашқан құлдарға көмектескендер осы заң бойынша айыпталып, жазаланған. "Аблманға қарсы Бут" ісінде, Бут Джошуа Гловердің Висконсин штатында қашып кетуіне көмектесті деген айып тағылды, ол федералды маршалдардың оны ұстауына кедергі келтірді. Висконсин Жоғарғы Соты 1850 жылғы "Қашқан құлдар туралы" заңның конституцияға қайшы екенін және штаттардан өз заңдарын бұзуды талап ететінін мәлімдеді. Федералды үкімет "Аблманға қарсы Бут" ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданып, ол заңның конституциялық екенін растады.

Жер асты темір жолы

18 ғасырдың аяғы мен Америка Азамат соғысының соңы аралығында құлдықты жоюға қарсы күрескен ақ және қара нәсілділердің желісі – Underground Railroad, қашқан құлдарға азаттыққа қашуға көмектесті. Достар діни қоғамының (квакерлер), Африка методистік епископалдық шіркеуінің, баптистердің, методистердің және басқа да діни секталардың мүшелері Underground Railroad жұмысына көмектесті. 1786 жылы Джордж Вашингтон квакердің бір құлын босатуға тырысқанына наразылық білдірді. 1800 жылдардың басында Филадельфиялық квакер Исаак Т. Хоппер және Солтүстік Каролинадан келген адамдар тобы жергілікті аймақта станциялар желісін құрды. 1831 жылы Тис Дэвид Кентуккиден Огайоға бара жатқанда тұтқындалғанда, оның құлшынысы қашып кетуіне көмектескен "Underground Railroad" деп айыптады. Сегіз жылдан кейін, қашып құтылу үшін азапталғанда Джим есімді адам "Бостонға апаратын Underground Railroad" арқылы солтүстікке бара жатқанын айтты. "Станциялар" деп аталатын жасырын орындар жеке үйлерде, шіркеулерде және құл және еркін штаттар арасындағы шекаралық штаттардағы мектептерде құрылды. Станцияны күтіп ұстаған адамдар тамақ, киім, баспана және келесі "станцияға" қалай жету керектігі туралы нұсқаулар берді. Underground Railroad бастапқыда қашқан африкалық американдық құлдарға Солтүстік штаттарға жетуге көмектесетін қашу жолы болды; алайда, 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңның қабылдануымен, сондай-ақ оңтүстік штаттарға қашып кеткен құлдарды ұстауға көмектесетін басқа да заңдармен, ол Канадаға жетуге мүмкіндік берді. Канада 1783 жылы құлдықты жойғандықтан, африкалық американдық құлдар үшін қауіпті мекен болды. Сондай-ақ, қара нәсілді канадтықтар заң алдында тең қорғау құқығына ие болды. Кейбір жағдайларда бостандық іздеушілер Еуропаға және Кариб аралдарына көшіп кетті. Табман солтүстікке қарай ағып жатқан өзендер мен Солтүстік жұлдызының бағытын ұстанды. Ол қашқан құлдарды сенбі күні басшылық етуді қалаған, себебі жексенбі күні газеттер шығарылмайтын, бұл оған қашқандар туралы хабарламалар жарияланбастан бір күн бұрын бастау беруге мүмкіндік берді. Ол қыс айларын ұнатты, себебі түн ұзақ болатын, сол кезде сапар жасау қауіпсіз болды. Табман кейде жасырын киім киеді. Ол әртүрлі темптерде ән шырқады, мысалы, "Go Down Moses" және "Bound For the Promised Land", бостандық іздеушілерге жасырынудан шығу қауіпсіз екенін білдіру үшін. Көптеген адамдар оны "өз халқының Мұсасы" деп атады. Америка Азамат соғысы кезінде Табман тыңшы, аспазшы және медбике болып жұмыс істеді.