Жеке қабылдау туралы теория немесе Шындық туннелі

Кіріспе

Жеке қабылдау теориясы
Шындық туннелі – бұл теория, оған сәйкес әрбір адам сенімдері мен тәжірибесінен қалыптасқан санасты емес ой сүзгілері арқылы бірдей әлемді әртүрлі интерпрециялайды, сондықтан "Ақиқат көрушінің көзінде" деген тұжырым пайда болады. Бұл идея репрезентативтік реализмге ұқсас және оны Тимоти Лири (1920–1996) енгізген. Роберт Антон Уилсон (1932–2007) бұл идеяны одан әрі кеңейтті, ол туралы 1983 жылғы «Прометейдің көтерілуі» кітабында кеңінен жазды. Уилсон мен Лири Лиридің 1988 жылғы «Нейрополитика» (1977 жылғы «Нейрополитика» кітабының қайта қарастырылған басылымы) кітабында бір тараудың авторы болды, онда олар былай деп түсіндірді: «Жер бетіндегі адамзат арасындағы билік күресін бақылайтын гендік қор саясаты осы ақпарат әлемінде, яғни статикалық, жасанды комедия ретінде қарастырылады. Адамды басқаның аумақтық шындығына күштеп енгізуге немесе оған қарсы өзара әрекеттесу арқылы күресуге мәжбүрлеуге болмайды (әдеттегі драмалық оқиғалар). Адам тек басқаның шындық туннелімен бөлісуді немесе бөліспеуді саналы түрде таңдай алады».

Қарастырылатын мәселелер

Әлемдегі кез келген білімсіздік – біздің қабылдауларымыздың мүмкіндік ойыны екенін түсінбеуден туындайды. Біз көретінімізге сенеміз, содан кейін оның түсіндірмесіне сенеміз, көбінесе түсіндірме жасап жатқанымызды тіпті білмейміз. Біз мұны шындық деп ойлаймыз. – Роберт Антон Уилсон.

Бұл идея объективті шындықтың жоқ екенін білдірмейді; керісінше, оған қол жеткізуіміз сезімдеріміз, тәжірибеміз, үйренуіміз, бұрынғы сенімдеріміз және басқа да объективті емес факторлар арқылы жүзеге асырылады. Әр адамның жеке әлемін құрайтын жекелеген әлем – олардың шындық туннелі деп аталады. Бұл термин сенімдер арқылы біріккен адамдар тобына да қатысты болуы мүмкін: мысалы, фундаменталистік христиандық шындық туннелі немесе онтологиялық натуралистік шындық туннелі туралы айтуға болады. Бұл тұжырымды растауға бейімділік психологиялық концепциясында да көруге болады – адамның қазіргі сенімдерін растайтын байқауларды көруге және оларға мән беруге бейімділігі, ал бұрынғы сенімдерімен және күтулерімен сәйкес келмейтін байқауларды сүзгілеп немесе рационалдау арқылы жоюға тырысуы. Осы себепті шындық туннельдері өз тұрғындары үшін көбінесе көзге көрінбейді. Көптеген адамдар өз сенімдерін «бірден-бір нағыз объективті шындыққа» сәйкес деп санайды, бірақ Роберт Антон Уилсон әр адамның шындық туннелі – оның жеке шығармашылығы, оны түсінсе де, түсінбесе де екенін атап көрсетеді. Уилсон, Джон К. Лилли сияқты, 1968 жылы жарық көрген «Адам биокомпьютерінде бағдарламалау және метабағдарламалау» кітабында, әртүрлі техникалар арқылы ескі шындық туннельдерін бұзуға және ескі сүзгілерді алып тастап, жаңаларын қою арқылы жаңа шындық туннельдерін құруға болатынын айтады, соның арқасында шындыққа жаңа көзқарас қалыптасады – қалауынша. Бұл невролингвистикалық бағдарламалау, кибернетика, гипноз, биокері байланыс құрылғылары, медитация, галлюциногендерді бақылау арқылы қолдану және басқа шындық туннельдерін күштеп ойнау сияқты әртүрлі бағдарламалау процестері арқылы жүзеге асырылады. Осылайша, адамның шындық туннелін кеңейтіп, адам әлеуетін толыққанды пайдалануға және шындықты оң деңгейде сезінуге болады деп есептеледі. Роберт Антон Уилсонның «Прометейдің оянуы» (басқа нәрселермен қатар) – әртүрлі шындық туннельдерін зерттеуге арналған нұсқаулық.

Ұқсас идеялар

"Біз нәрселерді олар қандай екенін емес, өзіміз қандай екенімізді көргендей көреміз". – Анаис Нин

Гарвард социологы Талкотт Парсонс сананың шындықты қалай қабылдайтынын сипаттау үшін «жартылай сөзді» (gloss) қолданды. Оның пікірінше, бізге «дүниені қалай құру керектігін» консенсус шындығына сәйкес келетін басқалар үйретеді. «Талкотт Парсонстың қызықты әлемі – қоғамның жүйелі, өзара байланысты, белгілі бір жазба ережелерін ұстанатын ішкі жүйелерден тұратын әлемі». Мем – бұл жартылай сөздің тағы бір көзі; ол «бір санадан екінші санаға сөйлеу, ишара, рәсімдер немесе еліктей алатын басқа да құбылыстар арқылы беріледі». Біз әлеуметтік жаратылыс болғандықтан, кейбір әлеуметтік құндылықтарды қабылдауымызға себептер бар. Канттың ойларымен, сондай-ақ Норвуд Рассел Хансонның еңбектерімен үндес, зерттеулер біздің миымыз сезімдерімізден келетін деректерді «сүзіп» (filter) алатынын көрсетті. Бұл «сүзілу» көбінесе санасыз болады және оған көптеген жағдайларда, қоғамдарда да, жеке адамдарда да биология, білім мен тіл (мысалы, мемдер), өмірлік тәжірибе, қалаулар мен психикалық жағдай, сенім жүйелері (мысалы, дүниетанымы, қор нарығы), сәттік қажеттіліктер, аурулар және т.б. әсер етуі мүмкін. Мұндай сүзілудің күнделікті мысалы – айналадағы әңгімелерге назар аудармай, әңгімеге қатысу немесе оқу, бұл бір кезде «коктейльдік кеш әсері» деп аталған. 1986 жылы Чарльз Тарт, американдық психолог және парапсихолог, сананың табиғаты туралы психологиялық жұмысымен танымал, «консенсус трансы» (consensus trance) деген сөз тіркесін ғылымға енгізді. Тарт қалыпты ояу сананы гипноздық трансқа теңеді. Ол әрбір адамның туғаннан бастап айналасындағы қоғамның трансына енгізілетінін айтты. Тарт гипноздық транс индукциясы мен консенсус трансы индукциясының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын атап өтті. (Гурджиевтің сөздерін қараңыз). Кейбір ілімдер – мысалы, Дзен және суфизм сияқты монастырлық мектептер – осындай шартталған шындықтарды жеңу үшін ойсыз және бағытталмаған сана күйлеріне оралуға тырысады. Сол сияқты, өмір философиясы Пирронизм скептикалық аргументтер арқылы эпоханы (шешімді тоқтатуды) пайдаланып, осы шартталған шындықтарды жеңуге ұмтылады. Конструктивизм – шындықтың шеңгелінен шығуға қазіргі заманғы психологиялық жауап. «Уилсон үшін толыққанды дамыған адам өзінің шындық туннелін білуі керек және оны әртүрлі шындық туннельдерін, әртүрлі «ойын ережелерін», әртүрлі мәдениеттерді қабылдауға және белгілі бір дәрежеде түсінуге жеткілікті икемді ұстауы керек. Конструктивистік ойлау – бұл метатанымдық жаттығу, біздің шындық туннельдеріміз немесе лабиринттеріміз және оларды «бағдарлайтын» элементтер туралы хабардар болу. Конструктивистік ойлау әлем картасын нақты әлеммен шатастырып алу мүмкіндігін азайтуға тиіс [Бұл философия] қазіргі уақытта көптеген шығыс сананы зерттеу әдістерінде көрініс табады». Тағы бір мысал – Лаканның «Нақты» (The Real) мен «Символды» (the Symbolic) арасындағы айырмашылығы. Лакан Реалды – бұл символдар арқылы түсіндірілетін және ажыратылатын сегменттерге бөлінетін жақын арада біріктірілген шындық деп санайды. Символдық, ең алдымен, санасыз, одан әрі қиялға (біздің нақты сеніміміз бен шындықты түсінуіміз) абстракцияланады. Осы екі тәртіп біздің шындықты қабылдау жолымызды қалыптастырады.

Harvard sociologist Talcott Parsons used the word gloss to describe how the mind perceives reality. We are taught, he theorised, how to "put the world together" by others who subscribe to a consensus reality. "The curious world of Talcott Parsons was where society was a system, interactive subsystems adhering to a certain set of unwritten rules." The meme is another source of gloss; it is "transmitted from one mind to another through speech, gestures, rituals, or other imitable phenomena." Because we're social creatures, there are reasons for us to adopt some social currencies. In line with Kantian thought, as well as the work of Norwood Russell Hanson, studies have indeed shown that our brains "filter" the data coming from our senses. This "filtering" is largely unconscious and may be influenced—more or less in many ways, in societies and in individuals—by biology, cultural constructs including education and language (such as memes), life experiences, preferences and mental state, belief systems (e. g. world view, the stock market), momentary needs, pathology, etc. An everyday example of such filtering is our ability to follow a conversation, or read, without being distracted by surrounding conversations, once called the cocktail party effect. In his 1986 book Waking Up, Charles Tart—an American psychologist and parapsychologist known for his psychological work on the nature of consciousness—introduced the phrase "consensus trance" to the lexicon. Tart likened normal waking consciousness to hypnotic trance. He discussed how each of us is from birth inducted to the trance of the society around us. Tart noted both similarities and differences between hypnotic trance induction and consensus trance induction. (See G. I. Gurdjieff). Some disciplines—Zen for example, and monastic schools such as Sufism—seek to overcome such conditioned realities by returning to less thoughtful and channeled states of mind. Similarly, the philosophy of life Pyrrhonism seeks to overcome these conditioned realities by inducing epoche (suspension of judgment) through skeptical arguments. Constructivism is a modern psychological response to reality tunneling. "For Wilson, a fully functioning human ought to be aware of their reality tunnel, and be able to keep it flexible enough to accommodate, and to some degree empathize with, different reality tunnels, different "game rules", different cultures Constructivist thinking is the exercise of metacognition to become aware of our reality tunnels or labyrinths and the elements that "program" them. Constructivist thinking should, ideally, decrease the chance that we will confuse our map of the world with the actual world [This philosophy] is currently expressed in many Eastern consciousness exploration techniques." Another example is Lacan's distinction between "The Real" and the "Symbolic". Lacan argued that the Real is the imminent unified reality which is mediated through symbols that allow it to be parsed into intelligible and differentiated segments. The symbolic, which is primarily subconscious, is further abstracted into the Imaginary (our actual beliefs and understandings of reality). These two orders ultimately shape the way we come to perceive reality.