Кіріспе

Түстерге мағына беру ұқсас терминдер

Түс жору – түстерге мағына беру процесі. Ежелгі Мысыр және Грекия сияқты көптеген ежелгі қоғамдарда түс көру құдайлық байланыс немесе илаһи араласудың бір жолы деп есептелген, ал оның хабарын осымен байланысты рухани күштерге ие адамдар түсіндіретін. Қазіргі заманда психология мен нейробиологияның әртүрлі мектептері түстердің мағынасы мен мақсаты туралы теориялар ұсынады.

Ертедегі өркениеттер

[[Файл:Глигамеш эпосының V тақтасы. JPG|thumb|Ежетектегі Аккадтық Гилгамеш эпосы (суретте V тақташа) көптеген түс жору мысалдарына толы. Месопотамия патшалары да оларға ерекше назар бөлген. Біріншіден, Гилгамештің өзі Энкидудың келуін болжайтын екі түс көреді. Эпостың кейінгі бөлімінде Энкиду батырлардың алып Хумбабамен кездесуі туралы түс көреді. Эпостың VII тақташасында Энкиду Гилгамешке түсінде Ану, Энлил және Шамаш құдайларының оны өлімге кесетінін көргенін айтады. Кейбір адамдар ұқсас түстерді көріп, әртүрлі нәтижелерге қол жеткізген жағдайларға сүйене отырып, түрлі мүмкін нәтижелерді келтіреді. Артемидор түстер болашақты болжай алады деп сенгенімен, ол қазіргі заманғы түстерге қатысты көптеген көзқарастарды болжады. Ол түс образының мағынасы қалпын қамти алатынын және оны құраушы сөздерге ажыратып түсінуге болатынын ойлады. Мысалы, Александр Тир қаласына қарсы соғыс кезінде, түсінде өзінің қалқанында билеп тұрған сатирді көрген. Артемидор бұл түс былай түсіндірілгенін хабарлайды: сатир = са Тирос ("Тир сенікі болады"), Александрдың жеңіске жететінін болжайды. Фрейд армандарды ребус сияқты түсіндіруді ұсынғанда Артемидордың бұл мысалын мойындады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлардағы ислам психологиясындағы кейбір хадистер арманның үш бөліктен тұратынын көрсетеді. Алғашқы мұсылман ғалымдары арманның үш түрін мойындады: жалған, ауру тудыратын және рас. Ибн Сирин (654–728) «Табир әл-Ру'я» және «Мунтахаб әл-Калам фи Табир әл-Ахлам» атты арман туралы кітабымен әйгілі болды. Бұл еңбек 25 бөлімге бөлінген, арманды түсіндірудің әдеп-нормаларынан бастап, арманда Құранның белгілі сүрелерін оқудың мағынасын түсіндіруге дейін қамтиды. Ол, арманды түсіндіру үшін, мәдени контексті және басқа да себептерді дұрыс түсіну үшін білімді (ғалым) адамнан көмек сұраудың маңызды екенін жазды. Әл Кинди (Алькиндус) (801–873) «Ұйқы және армандар» атты арманды түсіндіру туралы трактат жазды. Аң-сезімді зерттеуде Әл Фараби (872–951) «Армандардың себебі туралы» еңбегін жазды, ол «Идеал қала халқының пікірлері» кітабының 24-тарауы ретінде жарық көрді. Бұл арман туралы трактат болды, онда ол алғаш рет арманды түсіндіруді арманның табиғаты мен себептерінен ажыратты. «Медицина канонында» Авиценна темпераменттер теориясын «эмоционалдық аспектілер, зияли қабілет, моральдық көзқарастар, өзіне-өзі сынықтап қарау, қимыл-қозғалыс және армандарды» қамту үшін кеңейтті. Ибн Халдунның «Муқаддима» (1377) еңбегінде «шатасқан армандар» — «сезім арқылы сақталған және (адам) сезімдік қабылдаудан тыйылғаннан кейін ойлау қабілеті қолданылатын қиялдың бейнелері» делінген. Ибн Шахин былай деді: «Түсіндірулер көрушінің (көріністің) жағдайына қарай өз негіздерін өзгертеді, сондықтан ұйықтағанда қолшап көргені жаман, бірақ адал адам көрсе, ол қолдарды жамандықтан тоқтатуды білдіруі мүмкін». Ибн Сирин мимбарда уағыз айтып тұрған адамын көргенде былай деді: «Ол билікке жетеді, егер ол билік иелерінен болмаса, онда оны айқышқа тігеді».

Қытай

Түс түсіндіру туралы стандартты дәстүрлі қытай кітабы – 16 ғасырда Чэнь Шиюань құрастырған «Түс түсіндірудің жоғары принциптері» (夢占逸旨), әсіресе осы еңбектің «Ішкі тараулары». Қытай ойшылдары да түс түсіндіру туралы терең ойларды көтерді, мысалы, біз түсінде екенін қалай білеміз және ояу екенін қалай білеміз деген сұрақ. Чжуан-цзыда былай делінген: «Бірде Чжуан-Чжоу өзінің көбелекке айналғанын түсінде көрді. Ол қуанышпен қалықтап, өзінің осы күйінде өте риза болды және Чжуан-Чжоу туралы ештеңе білмеді. Содан кейін оянды және өзі қайтадан Чжуан-Чжоу екенін көрді. Енді, Чжоу көбелекке айналғанын түсінде көрді ме, әлде көбелек Чжоуға айналғанын түсінде көрді ме?» Бұл қазіргі когнитивтік нейроғылымда қызығушылық тудыратын түс арқылы шындықты бақылау мәселесін көтереді.

Юнг

Фрейдтің арманды түсіндіру үлгісін толығымен жоққа шығармай, Карл Юнг Фрейдтің армандарды орындалмаған тілектердің бейнесі ретінде қарастыруын шектеулі деп санады. Юнг Фрейдтің арманға қатысты ассоциацияларды жинау әдісі арман көрушінің психикалық кешенін түсінуге көмектесетінін, тәжірибе жүзінде көрсеткендей, кез келген нәрсеге байланысты ассоциациялар психикалық кешендерді ашады, бірақ арманның мәніне тікелей жақындастырмайды деп дәлелдеді. Юнг түс түсіндірудің ауқымы одан әрі екеніне сенді, ол жеке және ұжымдық санасыздың толық байлығы мен күрделілігін көрсетеді. Юнг психиканы өзін-өзі реттейтін организм деп есептеді, онда саналы көзқарастар санасыз (арманда) өз қарсылықтарымен теңдестіріледі. Сондықтан армандардың рөлі – адамды толықтыққа жеткізу, Юнг бұл процесті "мен және Өз-өзіңнің арасындағы диалог" деп атады. Өз-өзің эгоға ол білуі керек нәрсені айтуға тырысады, бірақ эго оны білуі тиіс. Бұл диалог жаңа естеліктерді, қазіргі кедергілерді және болашақ шешімдерді қамтиды. Юнг түс материалдарын талдаудың екі негізгі тәсілін ұсынды: объективті және субъективті. Объективті тәсіл бойынша армандағы әрбір адам өзінің кім екенін көрсетеді: ана – ана, дос – дос, т.б. Субъективті тәсіл бойынша армандағы әрбір адам арман көрушінің бір қырын білдіреді. Юнг субъективті тәсілдің арман көруші үшін қабылдануы қиын екенін, бірақ жақсы түс жұмысының нәтижесінде арман көруші арман кейіпкерлерінің өзінің танылмаған жақтарын бейнелейтінін мойындайды деп мәлімдеді. Егер арман көрушіні ақылсыз қылмыскер қуаласа, ол өзінің қылмыстық ниеттерін тануы мүмкін. Себептік тәсілде символ белгілі бір негізгі тенденцияларға дейін тоғытылады. Мысалы, қылыш жылан сияқты, жыныс мүшесін бейнелей алады. Соңғы тәсілде түс түсіндіруші: "Неге осы символ, басқа емес?" – деп сұрайды. Сондықтан жыныс мүшесін бейнелейтін қылыш қатты, өткір, жансыз және құрылысқа қабілетті. Жылан жыныс мүшесін бейнелейтін тірі, қауіпті, әлдеқіді уытты және жабысқақ. Соңғы тәсіл арман көрушінің көзқарасы туралы қосымша мәліметтер береді. Техникалық тұрғыдан алғанда, Юнг арманды егжей-тегжейлі сипаттаудан айырып, оның мәнін арман көрушіге ұсынуды ұсынды. Бұл Вильгельм Стекль сипаттаған процедураның бейімделуі болды, ол арманды газет мақаласы ретінде қарастырып, оған тақырып қоюды ұсынды. Гарри Стэк Салливан да осыған ұқсас "арманды тұнқыту" процесін сипаттады. Юнг архетиптік символдардың жалпылығын мойындаса да, оны белгілермен – мағынасымен бір-бірге сәйкес келетін суреттермен салыстырды. Оның ұстанымы символдар мен олардың мағынасы арасындағы динамика мен өзгеруді тану болды. Символдарды алдын ала белгіленген идеяға сәйкес арманға бейімдеудің орнына, науқас үшін олардың жеке мағынасын зерттеу керек. Бұл арманды талдаудың пациенттің жеке психологиялық жағдайынан алыс теориялық және догматикалық жаттығуға айналуына жол бермейді. Осы идеяны іске асыру үшін ол "бейнеге ұстанудың" маңыздылығын атап өтті – клиенттің нақты бір бейнемен байланысын терең зерттеу. Бұл Фрейдтің еркін ассоциациясымен салыстыруға болады, ол бейненің маңыздылығынан ауытқу деп санайтын. Мысалы, ол "келісім үстелі" бейнесін сипаттайды. Арман көрушінің осы бейнемен байланысты ассоциациялары болуын күтуге болады, ал ешқандай мағына немесе таныс емес нәрселердің болмауы күдік тудыруы керек. Юнг пациенттен бейнені мүмкіндігінше нақты елестетуін және оны "келісім үстелі" дегенді білмейтіндей түсіндіруін сұрайды. Юнг түс талдаудағы контекстің маңыздылығын атап өтті. Юнг түс санадан тыс ойлап тапқан, түсіндіру үшін ойлап тапқан, оның артындағы нақты себептерді анықтау үшін ғана емес екенін атап өтті. Түстердің мақсаты – саналы ойлау процесінің артында жатқан шыншылдықты ашу емес, өтірік табу. Түстердің де, санасыздың да өз тілі бар. Аң-сезімсіздің бейнелері ретінде түс бейнелерінің өздерінің басымдықтары мен механизмдері бар. Юнг армандарда сөзсіз шындықтар, философиялық тұжырымдар, иллюзиялар, еріншек қиялдар, естеліктер, жоспарлар, ақылға сыймайтын тәжірибелер, тіпті телепатиялық көріністер болуы мүмкін деп сенді. Психиканың күндізгі жағы бар, оны саналы өмір ретінде сезінеміз, сондай-ақ түнгі санасыз жағы бар, оны арманға ұқсас қиял ретінде түсінеміз. Юнг саналы тәжірибеміздің маңыздылығына күмәнданатынымыз сияқты, санасыз өміріміздің құндылығына күмән келтірмеуіміз керек деп мәлімдеді.

Сарай

1953 жылы Кальвин С. Холл арманды танымдық процесс ретінде қарастыратын армандар теориясын жасады. Холл арманның – ұйқы кезінде туындайтын ой немесе ойлар тізбегі екенін, ал арман бейнелерінің жеке түсініктердің визуалды көрінісі екенін айтты. Мысалы, егер адам достарынан шабуылға ұшырағанын армандаса, бұл достыққа қатысты қорқыныштың көрінісі болуы мүмкін; одан да күрделі мысал, мәдени метафораны қажет етеді, армандағы мысық – интуицияны пайдалану қажеттілігін білдіреді. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін бұл арманшының «мысықты терілеудің бірнеше жолы бар» екенін, яғни бір нәрсені жасаудың әртүрлі тәсілдері бар екенін түсінуі керек екенін көрсетеді. Ол сондай-ақ Зигмунд Фрейдтің армандарды түсіндіруге арналған психоаналитикалық теориясын, әсіресе Фрейдтің шабуылға ұшырау арманы кастрациядан қорқуды білдіреді деген пікірін сынады. Холл бұл арманның міндетті түрде кастрациялық алаңдаушылықтан туындамайтынын, керісінше, арман көрушінің қауіпке қарсы өзін әлсіз, бейтарап және қорғансыз сезінуін көрсететінін дәлелдеді. Осы пікірін растау үшін Холл әйелдердің бұл арманды ерлерге қарағанда жиі көретінін, бірақ әйелдердің кастрациялық алаңдаушылықты сезінуі сирек екенін атап өтті. Сонымен қатар, ол ерлер мен әйелдер арасында шабуылға ұшырау арманының формасы мен мазмұнында едәуір айырмашылықтар жоқ екенін көрсетті, бұл арманның екі жыныс үшін де бірдей мағынаға ие екенін ұсынады. Холлдың арман зерттеу саласындағы жұмысы Зигмунд Фрейдтің теорияларының бірі – Эдип кешенін қолдайтын дәлелдер ұсынды. Ол екі жастан жиырма алты жасқа дейінгі ерлер мен әйелдердің армандарын зерттеді. Ол жас жігіттердің әкелеріне және үлкен ағаларына қарсы агрессия туралы армандағанын, ал қыздардың аналарына және үлкен қарындастарына қарсы жаушылық туралы армандағанын анықтады. Бұл армандар көбінесе қарама-қарсы жыныстың назары үшін күрес және бәсекелестік тақырыптарын қамтыды, бұл Фрейдтің Эдип кешені туралы теориясына эмпирикалық қолдау көрсетті.

Фарадей, Клифт және т.б.

1970 жылдары Энн Фарадей және басқалар арманды түсіндіруді кең таныстыруға көмектесті. Олар өздігінен арманды түсіндіруге арналған кітаптар жариялады және армандарды бөлісіп, талдау үшін топтар құрды. Фарадей армандарды адамның өміріндегі жағдайларға қолдануға ерекше назар аударды. Мысалы, кейбір армандар болашақта болатын нәрселердің ескертуі болуы мүмкін. Мысалы, егер студент болса, емтиханды сүріп қалғанын түсінде көру, дайындықсыздық туралы нақты ескерту болуы мүмкін. Мұндай жағдайдан тыс, бұл басқа түрдегі сынақтан өтпеумен байланысты болуы мүмкін. Немесе бұл тіпті "қос мағыналы" сипатқа ие болуы мүмкін, мысалы, адам өмірінің кейбір аспектілерін жеткілікті түрде зерделемегендігін білдіруі мүмкін. Фарадей атап көрсеткендей, "қазіргі зерттеулерден бір мәлімет анық көрінеді, атап айтқанда, көптеген армандар өткен бір-екі күнде бізді толғандырған нәрселерді қандай да бір жолмен көрсетеді". 1980 және 1990 жылдары Уоллес Клифт пен Жан Далби Клифт армандарда пайда болатын бейнелер мен арман көрушінің ояу өмірі арасындағы байланысты одан әрі зерттеді. Олардың кітаптары арманның үлгілерін, өмірдегі өзгерістерді зерттеу үшін армандарды талдау тәсілдерін анықтады, сонымен қатар айығу мен толықтыққа қарай ұмтылуға ерекше мән берді.

Нейробиологиялық теория

Аллан Хобсон және оның әріптестері белсенді синтез гипотезасын жасады, ол армандардың REM ұйқысы кезінде оянумен байланысты бета ми толқындарын тудыратын мидың нейрондық белсенділігінің жағымсыз құбылысы екенін ұсынады. Осы гипотезаға сәйкес, мидың төменгі деңгейлеріндегі нейрондар ұйқы кезінде мерзімімен оянады және осылайша ми қабығына кездейсоқ сигналдар жібереді. Ми қабығы содан кейін осы сигналдарға реакция ретінде арманды құрастырып, ми неге оларды жіберіп жатқанын түсінуге тырысады. Гипотеза армандарды анықтаудағы эмоционалдық факторлардың рөлін төмендетсе де, армандардың мағынасыз екенін айтпайды.

Қазіргі заманғы танымал көзқарастар

Бір зерттеуге сәйкес, қазіргі уақытта АҚШ, Үндістан және Оңтүстік Кореяда көптеген адамдар түстің мазмұнын Фрейдтің психоанализі тұрғысынан түсіндіреді. 2009 жылы Кэри Моруведж пен Майкл Нортонның «Жарнамалық және әлеуметтік психология журналында» жарияланған зерттеуінде, көпшілік адамдар «өз түстері мағыналы жасырын шындықтарды ашады» деп сенеді. АҚШ, Оңтүстік Корея және Үндістанда жүргізілген зерттеуде, үнділіктердің 74 пайызы, оңтүстік кореялықтардың 65 пайызы және америкалықтардың 56 пайызы өз түстерінің мазмұны олардың санасыз сенімдері мен тілектеріне мағыналы түсінік береді деп санайтыны анықталды. Бұл Фрейдтің түс көру туралы көзқарасы, түс мазмұнын жадты бекітуге, мәселелерді шешуге немесе мидың кездейсоқ әрекетіне байланыстыратын теориялардан гөрі айқын артық қолдауға ие болды. Осы сенімнің салдарынан адамдар түстегі ойларға ояу күйіндегі ойлардан гөрі көбірек мән беретін көрінеді. Зерттеудің бірінде америкалықтар ұшақтың апатқа ұшырағанын түсінде көрген жағдайда, ұшу алдында (ояу күйінде) ұшақтың апатқа ұшырағаны туралы ойлағаннан гөрі, ұшақтың рейсін жіберуі мүмкін екенін айтты. Сонымен қатар, олар ұшақтың рейсін жіберуінің ықтималдығы, түсінде ұшақтың апатқа ұшырағанын көрген жағдайда, олардың жоспарлаған бағытындағы нақты ұшақ апаты болған жағдаймен бірдей екенін көрсетті. Түс талдауына осы көзқарас жиі түрлі рухани дәстүрлер мен ілімдерде кездесетін символизм, архетиптер және метафораларды пайдаланады.