Түс көру: Ғылыми және мәдени аспектілер

Кіріспе

Ұйқы кезінде мида болатын құбылыс

Түс – ұйқының белгілі бір кезеңдерінде мида еріксіз пайда болатын суреттер, ойлар, эмоциялар мен сезімдердің тізбегі. Адамдар түнде шамамен екі сағат түс көреді, әр түс шамамен 5-20 минутқа созылады, бірақ түс көруші түсті одан әлдеқайда ұзақ деп сезінуі мүмкін. Түстердің мазмұны мен функциясы тарих бойы ғылыми, философиялық және діни қызығушылық тудырған. Б.з.д. үшінші мыңжылдықта вавилондықтар, тіпті одан бұрынғы ежелгі шумерліктер жүзеге асырған түс жору бірнеше діни дәстүрдегі мәтіндерде кеңінен қамтылған және психотерапияда маңызды рөл атқарады. Түстерді ғылыми тұрғыдан зерттеу онеирология деп аталады. Қазіргі заманғы түс зерттеулері көбінесе түстердің нейрофизиологиясына, сондай-ақ түс функциясына қатысты гипотезаларды ұсынуға және тексеруге бағытталған. Түстер мидың қай бөлігінде пайда болатыны, түстердің бір ғана бастауы бар ма, әлде мидың бірнеше аймақтары қатыса ма, немесе түс көрудің дене мен сана үшін қандай мақсаты бар екені әлі белгісіз. Адамның түс көру тәжірибесі және оны қалай түсіну тарих барысында айтарлықтай өзгерген. Ежелгі Месопотамия және Ежелгі Египет жазбаларында айтылғандай, бұрын түстер түс көрген адамның әрекеттерін анықтаған, бірақ кейінгі мыңжылдықтарда бұл ықпал азайған. Бұл ежелгі жазбаларда көру арқылы келген түстер ерекше аталады, онда түс кейіпкері, әдетте құдай немесе белгілі бір баба, түс көрушіге нақты іс-әрекеттер жасауға бұйырады және болашақ оқиғаларды болжауы мүмкін. Түс көру тәжірибесін қалыптастыру мәдениеттер мен уақытқа байланысты әртүрлі болады. Түс көру мен ұйқы тығыз байланысты. Түстер көбінесе жылдам көз қозғалысы (REM) кезеңінде пайда болады – ми белсенділігі жоғары және ояу күйге ұқсас болатын кезде. REM ұйқысы көптеген түрлерде анықталғандықтан және зерттеулер барлық сүтқоректілер REM ұйқысын бастан кешіретінін көрсеткендіктен, түстерді REM ұйқысымен байланыстыру жануарлардың да түс көретіні туралы болжамдарға әкелді. Алайда адамдар REM емес ұйқы кезінде де түс көреді, және барлық REM оянулары түс туралы есептерге әкелмейді. Түс зерттеу үшін оны алдымен ауызша баяндау қажет, яғни түс көрушінің есте сақтаған естелігінен тұратын есеп, түс көру тәжірибесінің өзі емес. Сондықтан, адам емес жануарлардың, сондай-ақ адам ұрықтары мен сөйлей алмайтын нәрестелердің түс көруі әзірге дәлелдеуге болмайды.

A dream is a succession of images, ideas, emotions, and sensations that usually occur involuntarily in the mind during certain stages of sleep. Humans spend about two hours dreaming per night, and each dream lasts around 5 to 20 minutes, although the dreamer may perceive the dream as being much longer than this. The content and function of dreams have been topics of scientific, philosophical and religious interest throughout recorded history. Dream interpretation, practiced by the Babylonians in the third millennium BCE and even earlier by the ancient Sumerians, figures prominently in religious texts in several traditions, and has played a lead role in psychotherapy. The scientific study of dreams is called oneirology. Most modern dream study focuses on the neurophysiology of dreams and on proposing and testing hypotheses regarding dream function. It is not known where in the brain dreams originate, if there is a single origin for dreams or if multiple regions of the brain are involved, or what the purpose of dreaming is for the body or mind. The human dream experience and what to make of it has undergone sizable shifts over the course of history. Long ago, according to writings from Mesopotamia and Ancient Egypt, dreams dictated post dream behaviors to an extent that was sharply reduced in later millennia. These ancient writings about dreams highlight visitation dreams, where a dream figure, usually a deity or a prominent forebear, commands the dreamer to take specific actions, and which may predict future events. Framing the dream experience varies across cultures as well as through time. Dreaming and sleep are intertwined. Dreams occur mainly in the rapid eye movement (REM) stage of sleep—when brain activity is high and resembles that of being awake. Because REM sleep is detectable in many species, and because research suggests that all mammals experience REM, linking dreams to REM sleep has led to conjectures that animals dream. However, humans dream during non REM sleep, also, and not all REM awakenings elicit dream reports. To be studied, a dream must first be reduced to a verbal report, which is an account of the subject's memory of the dream, not the subject's dream experience itself. So, dreaming by non humans is currently unprovable, as is dreaming by human fetuses and pre verbal infants.

Субъективті тәжірибе және мазмұны

Ертедегі Жерорта теңізі өркениеттерінің сақталған жазбалары қола дәуірінің ежелгілігі мен классикалық дәуірдің басталуы арасындағы субъективті арман тәжірибесінің салыстырмалы түрде күрт өзгергенін көрсетеді. Ежелгі жазбаларда баяндалған көрініс түстерінде арман көрушілер көбінесе пассивті болды, ал визуалды мазмұн негізінен беделді естілген хабарларды құруға қызмет етті. Шумерлік Лагаш қала-мемлекетінің патшасы Гудея (б.з.д. 2144–2124 жылдары билік құрған) Нингирсу ғибадатханасын арманда оны қайта салуды естігеннен кейін қайта салды. Нәтижелер көрсеткендей, әлемнің әртүрлі бөліктерінен келген қатысушылар армандарының мазмұны жағынан ұқсастық танытты. Холл мен Ван де Каслдың арман кейіпкерлерінің тізімінде ежелгі дәуірдің беделді арман тұлғасының жалғыз қалдығы – Құдайды көрнекті тұлғалар санатына қосу болып табылады. Холлдың толық арман баяндамалары оның шәкірті Уильям Домхофф 1990 жылдардың ортасында жария етті. Арман туралы жақындағы зерттеулер, көбірек егжей-тегжейлі мәліметтер ұсынса да, Холл зерттеуін жақсы бағалайды. Холл зерттеуінде армандағы ең көп кездесетін сезім – алаңдаушылық болды. Басқа сезімдерге – жалғыздық, ашу, қорқыныш, қуаныш және бақыт кірді. Жағымсыз сезімдер оң сезімдерге қарағанда әлдеқайда көп болды. Кейде жыныстық армандар оргазмға немесе түнгі шығарылымдарға әкелуі мүмкін. Бұл халық арасында «сулы арман» деп аталады. Армандардың визуалды сипаты көбінесе өте фантасмагориялық болады; яғни, әртүрлі орындар мен заттар үнемі бірімен бірі араласады. Визуалды бейнелер (оның ішінде орындар, адамдар және заттар) көбінесе адамның естеліктері мен тәжірибесін көрсетеді, бірақ әңгімелер өте асыра айтылған және ерекше формаларға ие болуы мүмкін. Кейбір армандар тіпті күрделі оқиғаларды айтуы мүмкін, онда арман көруші мүлдем жаңа, күрделі әлемдерге кіріп, бұрын ешқашан сезілмеген идеялар, ойлар және сезімдермен оянады. Тумысынан соқыр адамдар көру армандары көрмейді. Олардың армандарының мазмұны басқа сезімдермен байланысты, мысалы, есту, сезіну, иіс сезу және дәм сезу, олар туғаннан бері болған жағдайда.

Preserved writings from early Mediterranean civilizations indicate a relatively abrupt change in subjective dream experience between Bronze Age antiquity and the beginnings of the classical era. In visitation dreams reported in ancient writings, dreamers were largely passive in their dreams, and visual content served primarily to frame authoritative auditory messaging. Gudea, the king of the Sumerian city state of Lagash (reigned 2144–2124 BCE), rebuilt the temple of Ningirsu as the result of a dream in which he was told to do so. Results indicated that participants from varying parts of the world demonstrated similarity in their dream content. The only residue of antiquity's authoritative dream figure in the Hall and Van de Castle listing of dream characters is the inclusion of God in the category of prominent persons. Hall's complete dream reports were made publicly available in the mid 1990s by his protégé William Domhoff. More recent studies of dream reports, while providing more detail, continue to cite the Hall study favorably. In the Hall study, the most common emotion experienced in dreams was anxiety. Other emotions included abandonment, anger, fear, joy, and happiness. Negative emotions were much more common than positive ones. In some cases, sexual dreams may result in orgasms or nocturnal emissions. These are colloquially known as "wet dreams". The visual nature of dreams is generally highly phantasmagoric; that is, different locations and objects continuously blend into each other. The visuals (including locations, people, and objects) are generally reflective of a person's memories and experiences, but conversation can take on highly exaggerated and bizarre forms. Some dreams may even tell elaborate stories wherein the dreamer enters entirely new, complex worlds and awakes with ideas, thoughts and feelings never experienced prior to the dream. People who are blind from birth do not have visual dreams. Their dream contents are related to other senses, such as hearing, touch, smell, and taste, whichever are present since birth.

Нейрофизиология

Түс зерттеуі ми-мұғзы проблемасын зерттейтін ғалымдар арасында кең таралған. Кейбіреулер "түс феноменологиясының кейбір аспектілерін нейробиологиямен түсіндіруге тырысады". Бірақ қазіргі ғылым түстің физиологиясын толыққанды сипаттай алмайды. Көптеген елдерде адам миын зерттеу протоколдары инвазивті емес процедуралармен шектеледі. АҚШ-та адам миына жасалатын инвазивті процедураларға тек қана хирургиялық емдеу қажет болғанда және сол адамның денсаулық мұқтаждықтарын қанағаттандыру мақсатында ғана рұқсат беріледі. Ми қызметінің инвазивті емес өлшемдері, мысалы, электроэнцефалограмма (ЭЭГ) кернеуін орташалау немесе миға қан ағыны, шағын, бірақ маңызды нейрондық топтарды анықтай алмайды. Сонымен қатар, функционалдық МРТ (fMRI) сигналдары мидың нақты уақытта қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін тым баяу. Мидың кейбір функцияларын зерттеуші ғалымдар қазіргі шектеулерді айналып өту үшін жануарлар моделін пайдалана алады. Нейробиология қоғамының мәлімдемесінше, "қолайлы балама әдістер болмағандықтан, осы зерттеулердің көп бөлігі жануарлар үстінде жүргізілуі керек". Дегенмен, жануарлардың түсін тек болжауға болады, растауға емес, сондықтан жануарларға жасалған зерттеулер түстің нейрофизиологиясын түсінуге нақты деректер бермейді. Ми зақымдануы бар адамдарды зерттеу белгілі бір оқиғаларға нұсқау бере алады, бірақ зақымдану әдісінің салдары мен байланыстың салдары арасындағы айырманы анықтай алмайды және ми сабасы сияқты гетерогенді аймақтардағы нақты нейрондық топтарды анықтай алмайды. Мидегі бейнелерді құру көзден түсетін ақпараттан кейін маңызды нейрондық белсенділікті қамтиды, және "түстің визуалды бейнелері ояу күйде күрделі визуалды бейнелерді тудыратын құрылымдардың ұйқы кезіндегі белсенділігі арқылы жасалады" деген теория бар. Түстер тек визуалды бейнелерден тұрмайды, сонымен қатар, ағынмен жүретін повествование ұсынады. Бөлінген миы бар субъектілермен жұмыс істеген Газзанига мен Ледукс, нейрондық механизмдерді нақтыламастан, мидың сол жарты шарына жететін электрохимиялық сигналдардан сенімді повествование құруға тырысатын "сол жақ ми интерпретаторы" деген гипотезаны ұсынды. Ұйқы зерттеулері көрсеткендей, ояу күйде толық белсенді болатын ми аймақтарының кейбіреулері REM ұйқы кезінде тек ішінара немесе фрагментарлы түрде белсендіріледі. Бұл білімді пайдалана отырып, оқулық авторы Джеймс В. Калат: "[Түс – мидың сиреп, бұрмаланған ақпаратты түсінуге жасаған әрекеті. Ми қыртысы бұл ретсіз ақпаратты осы уақытта болып жатқан қызметпен біріктіріп, ақпаратты түсіндіретін мағыналы оқиғаны жасауға тырысады]" деп түсіндіреді. Нейробиолог Индре Висконтас одан да тікелей айтады, көбінесе ерекше түс мазмұнын "кездейсоқ нейрондық сигналдардан оқиға жасауға тырысатын интерпретатордың нәтижесі" деп атайды.

Dream study is popular with scientists exploring the mind–brain problem. Some "propose to reduce aspects of dream phenomenology to neurobiology." But current science cannot specify dream physiology in detail. Protocols in most nations restrict human brain research to non invasive procedures. In the United States, invasive brain procedures with a human subject are allowed only when these are deemed necessary in surgical treatment to address medical needs of the same human subject. Non invasive measures of brain activity like electroencephalogram (EEG) voltage averaging or cerebral blood flow cannot identify small but influential neuronal populations. Also, fMRI signals are too slow to explain how brains compute in real time. Scientists researching some brain functions can work around current restrictions by examining animal subjects. As stated by the Society for Neuroscience, "Because no adequate alternatives exist, much of this research must [sic] be done on animal subjects." However, since animal dreaming can be only inferred, not confirmed, animal studies yield no hard facts to illuminate the neurophysiology of dreams. Examining human subjects with brain lesions can provide clues, but the lesion method cannot discriminate between the effects of destruction and disconnection and cannot target specific neuronal groups in heterogeneous regions like the brain stem. Image creation in the brain involves significant neural activity downstream from eye intake, and it is theorized that "the visual imagery of dreams is produced by activation during sleep of the same structures that generate complex visual imagery in waking perception." Dreams present a running narrative rather than exclusively visual imagery. Following their work with split brain subjects, Gazzaniga and LeDoux postulated, without attempting to specify the neural mechanisms, a "left brain interpreter" that seeks to create a plausible narrative from whatever electro chemical signals reach the brain's left hemisphere. Sleep research has determined that some brain regions fully active during waking are, during REM sleep, activated only in a partial or fragmentary way. Drawing on this knowledge, textbook author James W. Kalat explains, "[A] dream represents the brain's effort to make sense of sparse and distorted information The cortex combines this haphazard input with whatever other activity was already occurring and does its best to synthesize a story that makes sense of the information." Neuroscientist Indre Viskontas is even more blunt, calling often bizarre dream content "just the result of your interpreter trying to create a story out of random neural signaling."

Функция туралы теориялар

Көптеген дәуірлер мен мәдениеттердегі көптеген адамдар үшін түстер құдайлардан немесе басқа да сыртқы күштерден ұйқы кезінде алынған шындықтарды ашу ретінде қарастырылған. Ежелгі египеттіктер түстерді құдайлық аян алудың ең жақсы жолы деп санағандықтан, олар түстерді шақыруға (немесе "инкубациялауға") тырысқан. Олар қасиетті орындарға барып, құдайлардан кеңес, демеу немесе шипа алу ниетімен арнайы "түс төсектерде" ұйықтаған. Гамбургтік дәрігер алғашқылардың бірі болып түстердің қажеттілік екенін және олардың функциясы (а) толыққанды өңделмеген сезімдік әсерлерді жою және (б) күндіз толық дамымаған ойларды жою екенін айтқан. Түстерде толық емес материал жойылады (басып тасталады) немесе тереңдейді және жадқа енгізіледі. Фрейд, оның түс зерттеулері түстерді түсіндіруге бағытталған, адамдар неге және қалай түс көредінін түсіндіруге емес, Роберттің гипотезасын жоққа шығарды және түстер ұйқыны сақтайды, әйтпесе оянатын тілектерді орындалғандай көрсетеді деп ұсынды. Фрейд: "Түстер оянудың орнына ұйқыны ұзарту мақсатына қызмет етеді. Түстер – ұйқының қорғаушысы, бұзушысы емес" деп жазған. Түс функциясы туралы теориялық ойлаудағы маңызды өзгеріс 1953 жылы болды, ол кезде ғылым Асеринский мен Клейтманның REM ұйқысын ұйқының ерекше фазасы ретінде және түстерді REM ұйқымен байланыстыратын мақаласын жариялады. Солмс 2000 жылғы мақаласы REM ұйқысы мен түс құбылыстарының бөлінуін растағанға дейін және одан кейін де, 2010 жылы Гарвардта жүргізілген зерттеу түстердің жақсарған оқуға байланысты екенін көрсететін тәжірибелік дәлелдерді жариялады. Крик пен Митчисонның 1983 жылғы "кері оқыту" теориясы, онда түстер компьютерлер желіден шыққан кездегі тазалау операциялары сияқты, ұйқы кезінде мидан паразиттік түйіндер мен басқа да "қоқыстарды" жояды. Хартманның 1995 жылғы ұсынысы бойынша, түстер "жартылай терапевтік" функцияны атқарады, армандаушыға қауіпсіз ортада травманы өңдеуге мүмкіндік береді. Ревонсуоның 2000 жылғы қауіп-қатерді модельдеу гипотезасы, оның негізгі қағидасы бойынша, адам эволюциясының көп бөлігінде физикалық және жеке қарым-қатынастағы қауіптер маңызды болды, бұл олардан аман қалғандарға репродуктивтік артықшылық берді. Түс көру осы қауіптерді қайталайтын және оларды жеңу тәжірибесін бере отырып, тірі қалуға көмектесті. 2015 жылы Ревонсуо әлеуметтік модельдеу теориясын ұсынды, ол түстерді әлеуметтік дағдылар мен байланыстарды жаттықтыруға арналған модельдеу ретінде сипаттайды. Иглмен мен Вонның 2021 жылғы қорғаныс белсенділігі теориясы, мидың нейропластикалық қабілеттерін ескере отырып, түстер ұйқының ұзақ қараңғы кезеңдерінде визуалды галлюцинациялық белсенділік ретінде дамыды, оқшылық бөлігін жұмыспен қамтып, оны басқа, көруге қатысты емес, сезімдердің ықпалынан қорғайды. Эрик Холь жасанды нейрондық желілерге сүйене отырып, түстердің өткен тәжірибелерге шамадан тыс бейімделуін болдырмайтынын, яғни олар армандаушыға жаңа жағдайлардан үйренуге мүмкіндік беретінін ұсынады.

For many humans across multiple eras and cultures, dreams are believed to have functioned as revealers of truths sourced during sleep from gods or other external entities. Ancient Egyptians believed that dreams were the best way to receive divine revelation, and thus they would induce (or "incubate") dreams. They went to sanctuaries and slept on special "dream beds" in hope of receiving advice, comfort, or healing from the gods. a physician from Hamburg, was the first who suggested that dreams are a need and that they have the function to erase (a) sensory impressions that were not fully worked up, and (b) ideas that were not fully developed during the day. In dreams, incomplete material is either removed (suppressed) or deepened and included into memory. Freud, whose dream studies focused on interpreting dreams, not explaining how or why humans dream, disputed Robert's hypothesis and proposed that dreams preserve sleep by representing as fulfilled those wishes that otherwise would awaken the dreamer. Freud wrote that dreams "serve the purpose of prolonging sleep instead of waking up. Dreams are the GUARDIANS of sleep and not its disturbers." A turning point in theorizing about dream function came in 1953, when Science published the Aserinsky and Kleitman paper establishing REM sleep as a distinct phase of sleep and linking dreams to REM sleep. Until and even after publication of the Solms 2000 paper that certified the separability of REM sleep and dream phenomena, In 2010 a Harvard study was published showing experimental evidence that dreams were correlated with improved learning. Crick's and Mitchison's 1983 "reverse learning" theory, which states that dreams are like the cleaning up operations of computers when they are offline, removing (suppressing) parasitic nodes and other "junk" from the mind during sleep. Hartmann's 1995 proposal that dreams serve a "quasi therapeutic" function, enabling the dreamer to process trauma in a safe place. Revonsuo's 2000 threat simulation hypothesis, whose premise is that during much of human evolution, physical and interpersonal threats were serious, giving reproductive advantage to those who survived them. Dreaming aided survival by replicating these threats and providing the dreamer with practice in dealing with them. In 2015, Revonsuo proposed social simulation theory, which describes dreams as a simulation for training social skills and bonds. Eagleman's and Vaughn's 2021 defensive activation theory, which says that, given the brain's neuroplasticity, dreams evolved as a visual hallucinatory activity during sleep's extended periods of darkness, busying the occipital lobe and thereby protecting it from possible appropriation by other, non vision, sense operations. Erik Hoel proposes, based on artificial neural networks, that dreams prevent overfitting to past experiences; that is, they enable the dreamer to learn from novel situations.

Діни және басқа да мәдени контексттер

Түстер әлемдік ірі діндерде маңызды орын алады. Бір интерпретация бойынша, ертедегі адамдардың түс көру тәжірибесі адамның "жаны" деген ұғымның туындауына себеп болды, ол көптеген діни ойлардың орталық элементі болып табылады. Дж.У. Данн былай жазды: «Адамның жаны туралы идея алғашқы адамның санасында оның түстерін бақылау нәтижесінде пайда болғанына ешқандай күмән жоқ. Білімі шектеулі болғандықтан, ол басқа қортындыға келе алмады, яғни түсінде ол ұйықтап жатқан денесін бір әлемде қалдырып, екінші әлемге саяхаттады». Осы қағидаға сәйкес, егер осы көшпенділер болмағанда, адамзаттың санасына "жан" деген ұғым ешқашан келмеген болар еді.

Индуизм

Үнді индуизмінің "Мандукия Упанишадасында" (Mandukya Upanishad) түс – жанының өмір бойында басынан өткізетін үш күйдің бірі, ал қалған екі күй – ояу күй және ұйқы күйі. Б.з.д. 300 жылға дейін жазылған ең ерте Упанишадтар түс туралы екі мағынаны атап көрсетеді. Біріншісі, түстер – тек ішкі тілектердің білінуі. Екіншісі – жанның денеден шығып, оянғанша жол көрсетілуі туралы сенім.

Ыбырайымдық

Яһуди дінінде армандар әлемді қабылдаудың бір бөлігі саналады, оларды түсіндіруге және олардан сабақ алуға болады. Бұл туралы Талмудта, «Берахот» трактатының 55–60 беттерінде айтылған. Ежелгі еврейлер армандарды діндерімен тығыз байланыстырған, бірақ еврейлер монотеист болғандықтан армандар жалғыз Құдайдың дауысы деп сенген. Еврейлер жақсы армандарды (Құдайдан келген) және жаман армандарды (жаман рухтардан келген) ажыратқан. Еврейлер, көптеген ежелгі мәдениеттер сияқты, құдайлық аян алу үшін армандарды пайдаланған. Мысалы, еврей пайғамбары Самуил Шилодағы ғибадатханада «Жаратқан Иенің Келісім Шалғасының алдында жатып, ұйықтап, Жаратқан Иенің сөзін естіген», ал Жүсіп перғауынның жеті арық сиырдың жеті семіз сиырды жұтып жатқаны туралы арманын жеті жыл молшылық, содан кейін жеті жыл ашаршылық болатынының белгісі деп түсіндірген. Киелі кітаптағы көптеген армандар «Жаратылыс» кітабында келтірілген. Христиандар еврейлердің сенімдерін көбінесе бөліскен және армандардың құдайдан тыс сипатқа ие деп ойлаған, өйткені Ескі өсиетте құдайлық шабыттанған армандар туралы көптеген оқиғалар бар. Бұл арман оқиғаларының ең танымал мысалы – Жақыптың жерден аспанға дейінгі бағана туралы арманы. Көптеген христиандар Құдайдың адамдармен армандар арқылы сөйлейтініне сеніп, уағыздайды. Христиан халқына армандарды түсіндіруді үйрету үшін Даниялдың атынан жазылған әйгілі сөздік «Сомнияле Даниэлис» жазылған. Иэн Р. Эдгар Исламдағы армандардың рөлін зерттеген. Ол армандардың Ислам тарихында және мұсылмандардың өмірінде маңызды рөл атқаратынын, өйткені мұсылмандар соңғы пайғамбар Мұхаммедтің қайтысынан кейін Құдайдан аян алудың жалғыз жолы – армандарды түсіндіру екенін дәлелдеген. Эдгардың сөзіне қарағанда, Ислам үш түрлі арманды жіктейді: біріншіден, шынайы арман (әр-руя), содан кейін шайтаннан (шайтан) келген жалған арман және, соңғысы, мағынасыз күнделікті арман (хулм). Бұл соңғы арман арман көрушінің нағыз өмірдегі тәжірибесіне негізделген эгосы немесе төменгі құштарлықтарының нәтижесі болуы мүмкін. Шынайы арманды Исламның хадис дәстүрі көбінесе анықтайды. Буддистердің армандар туралы көзқарастары Пали түсіндірмелері мен «Милинда Паньха» кітабында баяндалған. Бабыл мен Ассирияда армандарды «жақсы» деп, оларды құдайлар жіберген, ал «жаман» деп, демон жіберген деп санаған. «Ишкар Закику» атты арман белгілерінің сақталған жинағы әртүрлі арман сценарийлерін және әр арманды көрген адамға не болатынының болжамдарын қамтиды, бұл бұрынғы жағдайларға негізделген. Кейбіреулер адамдар бірдей армандарды көріп, әртүрлі нәтижелерге жеткен жағдайларға сүйене отырып, әртүрлі мүмкін нәтижелерді тізімдейді. Қазіргі заманғы медицинаның әкесі Гиппократ армандардың ауруларды талдап, ауруларды болжауға көмектесетінін ойлаған. Мысалы, түнгі аспанда көмескі жұлдызды көрген адам бас аймағындағы проблемаларды, ал төмендегі жұлдыз ішек мәселелерін көрсеткен. Грек философы Платон (б.з.д. 427–347 жж.) адамдардың құдайға қарсы жыныстық қатынас, кісі өлтіру, неке адалдығын бұзу және жаулап алу сияқты жасырын, басылған құштарлықтарын сақтайтынын, олар күні бойы жиналатынын және түндері армандарда еркіндікке шығатынын жазған. Платонның шәкірті Аристотель (б.з.д. 384–322 жж.) армандардың ұйқы кезінде толыққанды физиологиялық белсенділіктің өңделуінен туындайтынын, мысалы, ұйықтап жатқан адамның қабақтары жабық болған кезде көруге тырысатын көздерін айтқан. Маркус Туллий Цицерон болса, барлық армандар арман көрушінің өткен күндері ойлағандары мен сөйлескендерінен пайда болады деп сенген. Цицеронның «Somnium Scipionis» еңбегінде ұзаққа созылған арман көрінісі сипатталған, оны Macrobius өзінің «Commentarii in Somnium Scipionis» еңбегінде түсіндірген. Геродот өзінің «Тарихтар» еңбегінде: «Ұйқыда көрілетін көріністер көбінесе күндіз ойлаған нәрселеріміз болады» деп жазған. «Түсу» – бұл австралиялық аборигендердің анимистік жаратылыс мифологиясындағы жеке немесе топтық жаратылыс және қалыптастырушы жаратылыстың және мәңгілік жаратылыстың «уақытсыз уақыты» ретінде түсінілетін кең таралған термин. Кейбір америкалық тайпалар мен мексикалықтар армандардың ата-бабаларына барып, олармен байланыста болудың жолы деп санайды. Кейбір америкалық тайпалар аян іздеуді өткізу рәсімі ретінде қолданады, ораза ұстап, дұға етеді, содан кейін тайпаның қалған бөлігімен бөлісетін жетелеуші арманды күтеді.

In Judaism, dreams are considered part of the experience of the world that can be interpreted and from which lessons can be garnered. It is discussed in the Talmud, Tractate Berachot 55–60. The ancient Hebrews connected their dreams heavily with their religion, though the Hebrews were monotheistic and believed that dreams were the voice of one God alone. Hebrews also differentiated between good dreams (from God) and bad dreams (from evil spirits). The Hebrews, like many other ancient cultures, incubated dreams in order to receive a divine revelation. For example, the Hebrew prophet Samuel would "lie down and sleep in the temple at Shiloh before the Ark and receive the word of the Lord", and Joseph interpreted a Pharaoh's dream of seven lean cows swallowing seven fat cows as meaning the subsequent seven years would be bountiful, followed by seven years of famine. Most of the dreams in the Bible are in the Book of Genesis. Christians mostly shared the beliefs of the Hebrews and thought that dreams were of a supernatural character because the Old Testament includes frequent stories of dreams with divine inspiration. The most famous of these dream stories was Jacob's dream of a ladder that stretches from Earth to Heaven. Many Christians preach that God can speak to people through their dreams. The famous glossary, the Somniale Danielis, written in the name of Daniel, attempted to teach Christian populations to interpret their dreams. Iain R. Edgar has researched the role of dreams in Islam. He has argued that dreams play an important role in the history of Islam and the lives of Muslims, since dream interpretation is the only way that Muslims can receive revelations from God since the death of the last prophet, Muhammad. According to Edgar, Islam classifies three types of dreams. Firstly, there is the true dream (al ru’ya), then the false dream, which may come from the devil (shaytan), and finally, the meaningless everyday dream (hulm). This last dream could be brought forth by the dreamer's ego or base appetite based on what they experienced in the real world. The true dream is often indicated by Islam's hadith tradition. Buddhist views about dreams are expressed in the Pāli Commentaries and the Milinda Pañhā. The Babylonians and Assyrians divided dreams into "good," which were sent by the gods, and "bad," sent by demons. A surviving collection of dream omens entitled Iškar Zaqīqu records various dream scenarios as well as prognostications of what will happen to the person who experiences each dream, apparently based on previous cases. Some list different possible outcomes, based on occasions in which people experienced similar dreams with different results. The father of modern medicine, Hippocrates , thought dreams could analyze illness and predict diseases. For instance, a dream of a dim star high in the night sky indicated problems in the head region, while low in the night sky indicated bowel issues. Greek philosopher Plato (427 347) wrote that people harbor secret, repressed desires, such as incest, murder, adultery, and conquest, which build up during the day and run rampant during the night in dreams. Plato's student, Aristotle (384–322 BCE), believed dreams were caused by processing incomplete physiological activity during sleep, such as eyes trying to see while the sleeper's eyelids were closed. Marcus Tullius Cicero, for his part, believed that all dreams are produced by thoughts and conversations a dreamer had during the preceding days. Cicero's Somnium Scipionis described a lengthy dream vision, which in turn was commented on by Macrobius in his Commentarii in Somnium Scipionis. Herodotus in his The Histories, writes "The visions that occur to us in dreams are, more often than not, the things we have been concerned about during the day." The Dreaming is a common term within the animist creation narrative of indigenous Australians for a personal, or group, creation and for what may be understood as the "timeless time" of formative creation and perpetual creating. Some Indigenous American tribes and Mexican populations believe that dreams are a way of visiting and having contact with their ancestors. Some Native American tribes have used vision quests as a rite of passage, fasting and praying until an anticipated guiding dream was received, to be shared with the rest of the tribe upon their return.

Интерпретация

XIX ғасырдың соңында австриялық невролог, психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд, армандар армандаған адамның санасыз ой-санасын көрсетеді және әсіресе армандағы мазмұн санасыз тілектердің орындалуымен қалыптасады деген теорияны ұсынды. Оның пікірінше, санадан тыс маңызды қалаулар көбінесе балалық шақтағы естеліктер мен тәжірибелерге байланысты. Зерттеушілер АҚШ, Оңтүстік Корея және Үндістан студенттерін сауалнамаға қатыстырды. Олардың 74% -ы үндістер, 65% -ы оңтүстік кореялықтар және 56% -ы американдықтар өз армандарының мазмұны олардың санасыз сенімдері мен тілектеріне мағыналы түсінік береді деп санайды. Бұл фрейдтік түс көру көзқарасы, түс мазмұнын жадты бекітуге, мәселені шешуге немесе байланыссыз ми қызметінің қосалқы өнімі ретінде қарастыратын теориялардан әлдеқайда көп қолдау тапты. Сол зерттеуде адамдар түстердегі мазмұнға ояу күйіндегі ұқсас ой-санадан гөрі көбірек мән беретіні анықталды. Американдықтар ұшақ апатына ұшырағанын армандағанда, ұшақ апатына ұшырағанын ойлағаннан гөрі рейсін жіберіп алуы мүмкін екенін айтты, сонымен қатар рейсін жіберіп алу ықтималдығы ұшақ апатына ұшырағанын армандағанда, сол бағыттағы нақты ұшақ апаты болған жағдайдағыдай болатынын мәлімдеді. Зерттеуге қатысушылар түстердің мазмұны олардың ояу күйіндегі сенімдері мен тілектеріне сәйкес келгенде түстердің мағыналы екенін көбірек сезінді. Мысалы, олар жақын досы туралы жақсы түс, ұнамайтын адам туралы жақсы түске қарағанда мағыналы деп санады, ал ұнамайтын адам туралы жаман түс, ұнайтын адам туралы жаман түске қарағанда мағыналы деп санады. Сауалнамаларға сәйкес, адамдардың армандары болашақ оқиғаларды болжап беруі жиі кездеседі. Түстің көп қырлы табиғаты арман мазмұны мен нақты оқиғалар арасындағы байланысты табуды жеңілдетеді. "Дәл арман" термині армандаған адамға әлі белгілі емес шындықтарды, болашақ оқиғаларды немесе құпияларды ашатын немесе қамтитын армандарды білдіреді. Бір тәжірибеде қатысушылардан армандарының күнделігін жүргізуі сұралды. Бұл таңдамалы есте сақтау әсерін жойды және армандар болашаққа қатысты дәл болмай қалды. Тағы бір тәжірибеде қатысушыларға болашақты көре алатын студенттің жалған күнделігі берілді. Күнделікте адамның өмірінен оқиғалар, сондай-ақ дұрыс болжамдар мен дұрыс болмаған болжамдар сипатталған. Оқушылардан оқыған армандары туралы еске түсіруі сұралғанда, олар сәтсіз болжамдарға қарағанда сәтті болжамдарды көбірек еске түсірді.

Beginning in the late 19th century, Austrian neurologist Sigmund Freud, founder of psychoanalysis, theorized that dreams reflect the dreamer's unconscious mind and specifically that dream content is shaped by unconscious wish fulfillment. He argued that important unconscious desires often relate to early childhood memories and experiences. The researchers surveyed students in the United States, South Korea, and India, and found that 74% of Indians, 65% of South Koreans and 56% of Americans believed their dream content provided them with meaningful insight into their unconscious beliefs and desires. This Freudian view of dreaming was believed significantly more than theories of dreaming that attribute dream content to memory consolidation, problem solving, or as a byproduct of unrelated brain activity. The same study found that people attribute more importance to dream content than to similar thought content that occurs while they are awake. Americans were more likely to report that they would intentionally miss their flight if they dreamt of their plane crashing than if they thought of their plane crashing the night before flying (while awake), and that they would be as likely to miss their flight if they dreamt of their plane crashing the night before their flight as if there was an actual plane crash on the route they intended to take. Participants in the study were more likely to perceive dreams to be meaningful when the content of dreams was in accordance with their beliefs and desires while awake. They were more likely to view a positive dream about a friend to be meaningful than a positive dream about someone they disliked, for example, and were more likely to view a negative dream about a person they disliked as meaningful than a negative dream about a person they liked. According to surveys, it is common for people to feel their dreams are predicting subsequent life events. The multi faceted nature of dreams makes it easy to find connections between dream content and real events. The term "veridical dream" has been used to indicate dreams that reveal or contain truths not yet known to the dreamer, whether future events or secrets. In one experiment, subjects were asked to write down their dreams in a diary. This prevented the selective memory effect, and the dreams no longer seemed accurate about the future. Another experiment gave subjects a fake diary of a student with apparently precognitive dreams. This diary described events from the person's life, as well as some predictive dreams and some non predictive dreams. When subjects were asked to recall the dreams they had read, they remembered more of the successful predictions than unsuccessful ones.

Суреттер мен әдебиеттер

График суретшілер, жазушылар және кино режиссерлер армандарды шығармашылық өрбудің мол мүмкіндігі ретінде қарастырады. Батыста суретшілердің армандарды бейнелеуі Ренессанс және Барокко өнерінде көбінесе Киелі кітаптардағы оқиғалармен байланысты болған. Визуалды өнер шеберлері ерекше құрметпен Жаратылыс кітабындағы Жақыптың бағанасы туралы түс жорығын және Матай ішіндегі Иосифтің түстерін сомдаған. Кейінгі көптеген графикалық суретшілер де армандарды бейнелеген, олардың ішінде жапондық ксилография шебері Хокусай (1760–1849), Батыс Еуропа суретшілері Руссо (1844–1910), Пикассо (1881–1973) және Дали (1904–1989) бар. Әдебиетте ортағасырлық аллегорияларда баяндаманы негіздеу үшін армандық айналар жиі қолданылған; «Герцогиня кітабы» және «Пирс Плаумен туралы көрініс» – осындай екі армандық көрініс. Олардан бұрын, ежелгі дәуірде, Цицерон мен Самосаттық Лукиан да осы тәсілді қолданған. Фантастика мен спекулятивтік көркем әдебиетте армандар 19 ғасырдан бері кездеседі. Льюис Кэрроллдің «Алисаның ғажайып елдегі оқиғалары» кітабындағы Ғажайыптар елі және оның жалғасы «Көзілдірмен арқылы» кітабындағы Көзілдірмен елі ең танымал арман әлемдерінің бірі болып табылады. Көптеген арман әлемдерінен айырмашылығы, Кэрроллдың логикасы нақты армандарға ұқсас, өтулермен және икемді себеп-салдар байланысымен сипатталады. Басқа да ойдан туған арман әлемдеріне Х.П. Лавкрафттың арман циклындағы Арман елдері және «Аяқталмайтын оқиға» әлеміндегі Фантастика әлемі кіреді, онда Жоғалған армандардың шөлі, Мүмкіндіктер теңізі және Қайғының батпақтары сияқты жерлер бар. Түс әлемдері, ортақ галлюцинациялар және басқа да баламалы шындықтар Филип К. Диктің «Палмер Элдричтің үш стигматы» және «Убик» сияқты көптеген туындыларында кездеседі. Хорхе Луис Борхес осыған ұқсас тақырыптарды, мысалы «Ширақты қираған жерлер» еңбегінде зерттеген. Қазіргі заманғы танымал мәдениет Фрейд сияқты, армандарды түсушінің ең терең қорқыныштары мен тілектерінің көрінісі ретінде қарастырады. Спекулятивтік көркем әдебиетте арман мен шындық арасындағы шекара оқиғаның қажеттілігі үшін одан да бұзылуы мүмкін. Армандарға психикалық шабуыл жасалуы немесе манипуляциялануы мүмкін («Dreamscape», 1984; «Элм көшесіндегі қорқыныш» фильмдері, 1984–2010; «Inception», 2010) немесе тіпті сөзбе-сөз орындалуы мүмкін («The Lathe of Heaven», 1971). Ақылды түс көрудің пайда болуы ғылыми тұрғыдан расталған. «Ониронавт» термині кейде ақылды түс көретін адамдарды сипаттау үшін қолданылады. 1975 жылы психолог Кит Хирн ақылды түс көру кезінде түсушімен байланыс жазды. 1975 жылдың 12 сәуірінде, көзін оңға және солға қозғауға келіскеннен кейін, тақырып және Хирннің мақаласының авторласы Алан Ворсли бұл тапсырманы сәтті орындады. Бірнеше жылдан кейін психофизиолог Стивен ЛаБердж осыған ұқсас жұмыстар жүргізді, оның ішінде: Көз сигналдарын пайдаланып, түстердегі уақыттың субъективті сезімін картаға түсіру. Оянған кезде және түс көрген кезде ән айту кезінде мидың электрлік белсенділігін салыстыру. Түс жынысы, қоздырылу және оргазмды салыстыратын зерттеулер. Екі түсуші арасындағы байланыс туралы да мәліметтер бар. Бұл процестерге ЭЭГ мониторингі, көзбен сигнал беру, қызыл жарық стимулдары түрінде шындықты енгізу және үйлестіру веб-сайты кірді. Веб-сайт екі түсушінің қай кезде түс көргенін қадағалап, бір түсушіге стимулды жіберіп, түске енгізді. Бұл түсуші, ақылды болғаннан кейін, көзінің қозғалысымен белгі берді; бұл сайтта анықталды, содан кейін екінші түсушіге стимул жіберілді, бұл оның түсіне енгізілді.

Graphic artists, writers and filmmakers all have found dreams to offer a rich vein for creative expression. In the West, artists' depictions of dreams in Renaissance and Baroque art often were related to Biblical narrative. Especially preferred by visual artists were the Jacob's Ladder dream in Genesis and St. Joseph's dreams in the Gospel according to Matthew. Many later graphic artists have depicted dreams, including Japanese woodblock artist Hokusai (1760–1849) and Western European painters Rousseau (1844–1910), Picasso (1881–1973), and Dali (1904–1989). In literature, dream frames were frequently used in medieval allegory to justify the narrative; The Book of the Duchess and The Vision Concerning Piers Plowman are two such dream visions. Even before them, in antiquity, the same device had been used by Cicero and Lucian of Samosata. Dreams have also featured in fantasy and speculative fiction since the 19th century. One of the best known dream worlds is Wonderland from Lewis Carroll's Alice's Adventures in Wonderland, as well as Looking Glass Land from its sequel, Through the Looking Glass. Unlike many dream worlds, Carroll's logic is like that of actual dreams, with transitions and flexible causality. Other fictional dream worlds include the Dreamlands of H. P. Lovecraft's Dream Cycle and The Neverending Storys world of Fantastica, which includes places like the Desert of Lost Dreams, the Sea of Possibilities and the Swamps of Sadness. Dreamworlds, shared hallucinations and other alternate realities feature in a number of works by Philip K. Dick, such as The Three Stigmata of Palmer Eldritch and Ubik. Similar themes were explored by Jorge Luis Borges, for instance in The Circular Ruins. Modern popular culture often conceives of dreams, as did Freud, as expressions of the dreamer's deepest fears and desires. In speculative fiction, the line between dreams and reality may be blurred even more in service to the story. Dreams may be psychically invaded or manipulated (Dreamscape, 1984; the Nightmare on Elm Street films, 1984–2010; Inception, 2010) or even come literally true (as in The Lathe of Heaven, 1971). The occurrence of lucid dreaming has been scientifically verified. "Oneironaut" is a term sometimes used for those who lucidly dream. In 1975, psychologist Keith Hearne successfully recorded a communication from a dreamer experiencing a lucid dream. On April 12, 1975, after agreeing to move his eyes left and right upon becoming lucid, the subject and Hearne's co author on the resulting article, Alan Worsley, successfully carried out this task. Years later, psychophysiologist Stephen LaBerge conducted similar work including:
Using eye signals to map the subjective sense of time in dreams. Comparing the electrical activity of the brain while singing awake and while dreaming. Studies comparing in dream sex, arousal, and orgasm. Communication between two dreamers has also been documented. The processes involved included EEG monitoring, ocular signaling, incorporation of reality in the form of red light stimuli and a coordinating website. The website tracked when both dreamers were dreaming and sent the stimulus to one of the dreamers where it was incorporated into the dream. This dreamer, upon becoming lucid, signaled with eye movements; this was detected by the website whereupon the stimulus was sent to the second dreamer, invoking incorporation into that dreamer's dream.

Еске түсіру

Түстерді еске түсіру өте сенімсіз, бірақ оны жаттығу арқылы дамытуға болады. Түстер көбінесе адам түс көріп жатқанда оянғанда еске түседі. Еске түсіру қиын түстер эмоционалдық жағынан әлсіз болуы мүмкін, ал маңыздылығы, қоздырылуы және араласу сияқты факторлар түс еске түсіруде маңызды рөл атқарады. Көбінесе түс кездейсоқ күйреуге немесе стимулға тап болғанда еске түседі. Маңыздылық гипотезасы түс мазмұнының ерекше, яғни жаңа, қарқынды немесе ерекше болса, жақсырақ есте қалатынын ұсынады. Көптеген дәлелдер жарқын, қарқынды немесе ерекше түстер жиірек еске түсетінін көрсетеді. Жеке қызығушылық немесе психотерапия мақсатында түстерді еске түсіруге көмектесу үшін түс журналын пайдалануға болады. Ересектер әдетте аптасына шамамен екі түс еске түсіреді. Егер түс өте жарқын болмаса және адам түс көріп жатқанда немесе одан кейін бірден оянса, түс мазмұны көбінесе есте қалмайды. Маңыздылық гипотезасына сәйкес, жарқын, қарқынды немесе ерекше түстер көретін адамдардың есте сақтау қабілеті жоғары болады деген көптеген дәлелдер бар. Есте сақтаудың тұрақтылығы еске түсірумен байланысты екеніне дәлелдер бар. Атап айтқанда, күндіз жарқын және ерекше тәжірибелер алатын адамдар есте қалатын түс мазмұнына ие және осылайша түстерді жақсырақ еске түсіреді. Шығармашылық, қиял және фантазия сияқты тұлғалық қасиеттер бойынша жоғары баға алған адамдар, мысалы, жаңалыққа ашық болу, армандау, фантазияға бейімділік, сіңіру және гипнозға сезімталдық, көбінесе түстерді жиірек еске түсіреді. Рұқсат етілген инвазивті емес технологияларды, функционалдық магниттік-резонанстық томографияны (fMRI) және электромиографияны (EMG) пайдаланып, зерттеушілер түстік бейнелердің, түстік сөйлеу белсенділігінің және түстік моторлық мінез-құлқының (мысалы, жүру және қол қимылдары) негізгі түрлерін анықтай алды.

Шындықтың иллюзиясы

Кейбір философтар "нақты әлем" деп білетініміздің иллюзия болуы мүмкін немесе болатынын ұсынды (онтология туралы скептикалық гипотеза деп аталатын идея). Бұл идея б.з.д. 4-ші ғасырда Чжуанци алғаш рет айтқан, ал Шығыс философиясында бұл мәселе "Чжуанци парадоксы" деп аталады. "Шарап ішуді армандаған адам таңертең жылайды, ал жылауды армандаған адам таңертең аң аулауға кетеді". Арманда жүргенде ол оның арман екенін білмейді, тіпті арманында арманды түсіндіруге тырысады. Тек оянғаннан кейін ғана ол арман көргенін түсінеді. Бір күні біздің бәріміз осының үлкен арман екенін білгенде, ұлы оянуға жетеміз. Бірақ ақымақтар өзін ояу деп санайды, бәрін түсінемін деп, осыны билеуші деп, ал сол бірін аңшы деп атайды – қаншалықты ойсыз! Конфуций де, сен де арман көріп жүрсіңдер! Мен сен арманда екеніңді айтсам, мен де армандамын. Мұндай сөздер "Жоғары алаяқтық" деп аталады. Дегенмен, он мың ұрпақтан кейін, оның мағынасын білетін ұлы дана пайда болуы мүмкін, және ол таңғажайып жылдамдықпен пайда болғандай болады. Бұл идея индуизм және буддизм жазбаларында да талқыланады. Оны Батыс философиясына 17 ғасырда Декарт "Бірінші философия туралы медитациялар" еңбегінде ресми түрде енгізді.

Аңсыз қылмыс

Аңсыздықпен жасалған бұзушылық туралы армандар (АББТ) – бұл армандаушының тоқтатуға тырысқан әрекетін ойсыз жасайтын армандар (классикалық мысал – темекі тастаған адамның темекі жағу арманы). АББТ көрушілер қатты кінә сезімімен оянатынын хабарлайды. Бір зерттеу осындай армандар мен мінез-құлықты тоқтату арасындағы оң байланысты көрсетті.

Тез емес түс

Гипногогиялық және гипнопомпиялық түстер, ұйықтау кезінде пайда болатын және оянуға дейін болатын арманға ұқсас күйлер, сондай-ақ NREM ұйқысының 2-ші сатысындағы түстер де кездеседі, бірақ олар REM түстерінен қысқа болады.

Түс көру

Күңкіл – бұл көз алдына елестейтін қиял, әсіресе бақытты, жағымды ойлар, үміттер немесе мақсаттар, олардың орындалатыны көзге көрінеді және ояу күйде басынан өтеді. Күңкілдің көптеген түрлері бар, және психологтар арасында оны біркелкі анықтамаушылық бар. Көптен бері күңкілге берілуді жалқаулық, нәтижесіз уақытты өткізу деп еске алушылық болғанмен, қазір күңкілге берілудің кейбір жағдайларда құрылысшыл болатыны кеңінен мойындалды. Көркемдік немесе шығармашылық саласындағы адамдар, мысалы, композиторлар, романда жазушылар және кинорежиссерлер, жаңа идеяларды күңкіл арқылы дамытады. Сол сияқты, зерттеуші ғалымдар, математиктер және физиктер өздерінің ғылыми салалары туралы ойша жорықтап, жаңа идеялар ойлап тапты.

Аңшылдандыру

Алюцинация, сөздің ең кең мағынасында, – стимулдың болмауында туындайтын қабылдау. Нақтырақ айтқанда, алюцинациялар – сыртқы әсерлердің болмауында, саналы және ояу күйдегі қабылдаулар болып табылады, сондай-ақ олар шынайы қабылдау сияқты айқын, мағыналы және сыртқы объективті кеңістікте орналасқан қасиеттерге ие. Осы анықтама алюцинацияларды ояулықты қамтымайтын, түс көру сияқты ұқсас құбылыстардан ерекшелейді.

Қиын түс

Қошмар – жағымсыз түс, ол санада күшті теріс эмоциялық реакция тудыруы мүмкін, әдетте қорқыныш немесе үрей, сондай-ақ бейшаралық, көңіл сығуы және терең қайғы. Түс қауіпті, мазасыздық тудыратын, психологиялық немесе физикалық қорқынышқа толы жағдайларды қамтуы мүмкін. Қошмар көрушілер көбінесе қиын жағдайда оянады және ұзақ уақыт бойы қайта ұйықтауға шамасы келмейді.

Түнгі қорқыныш

Түнгі қорқыныш, сонымен қатар ұйқыдағы үрей немесе түнгі үрей деп те аталады, парасомниялық бұзылыс болып табылады және көбінесе балаларға әсер етеді, үрей немесе қорқыныш сезімін тудырады. Түнгі қорқынышты жаман түстермен, яғни қорқыныш және қорқу сезімін қоздыратын түстермен шатастырмау керек.

Дежавю

Дежа-вудың бір теориясы, бұл сезімді бұрын көрген немесе бастан өткергендей болуды ұқсас жағдай немесе орын туралы армандаумен, содан кейін оны ұмытумен, ал оянғанда сол жағдай немесе орын есіңізге түскендей мистикалық сезіммен байланыстырады.