Кіріспе
Білімді еңкейтіп ойлаусыз меңгеру қабілеті. Интуиция – саналы түрде ойлауға немесе түсіндіруге жүгінбестен білімді меңгеру қабілеті. Әртүрлі салалар "интуиция" сөзін өте әртүрлі мағыналарда қолданады, оның ішінде: санасыз білімге тікелей қол жеткізу; санасыз таным; ішкі сезімдер; ішкі түйсік; санасыз үлгілерді тануға қабілет; және ешқандай саналы ойлау қажеттілігі болмастан бір нәрсені инстинктивті түрде түсіну қабілеті. "Интуиция" сөзі латын тіліндегі "intueri" етістігінен шыққан, ол "көзбен қарау", "зейін қою" деп аударылады, сондай-ақ орта ғасырлық ағылшын тіліндегі "intuit" сөзінен, яғни "көзбен қарау", "зейін қою" деген мағынаны білдіреді. Интуицияны қолдануды кейде "ішкі сезімге" жауап беру немесе "ішкі сезіміңе сену" деп те атайды.
Intuition is the ability to acquire knowledge, without recourse to conscious reasoning or needing an explanation. Different fields use the word "intuition" in very different ways, including but not limited to: direct access to unconscious knowledge; unconscious cognition; gut feelings; inner sensing; inner insight to unconscious pattern recognition; and the ability to understand something instinctively, without any need for conscious reasoning. The word intuition comes from the Latin verb intueri translated as "consider" or from the late middle English word intuit, "to contemplate". Use of intuition is sometimes referred to as responding to a "gut feeling" or "trusting your gut".
Фрейд
Зигмунд Фрейдтің пікірінше, білімді тек мұқият жасалған байқауларды интеллектуалды түрде өңдеу арқылы ғана қол жеткізуге болады. Ол интуиция сияқты білім алудың басқа жолдарын қабылдамады. Оның жаңалығы – бұл тақырыпқа деген талдаушылық ойлаудың нәтижесі болуы мүмкін.
Юнг
Карл Юнгтың 1916 жылы «Психологиялық типтер» еңбегінде сипатталған эго теориясында интуиция – «рационалды емес функция», оған сезім тікелей қарсы келеді, ал ойлау мен сезімнің «рационалды функциялары» оған одан аз қарсылық көрсетеді. Юнг интуицияны «есте жоқ арқылы қабылдау» деп түсіндірді: сезімдік қабылдауды тек бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, идеяларды, бейнелерді, мүмкіндіктерді немесе тұйыққа тірелген жағдайдан шығу жолдарын көбінесе есті жоқ процесс арқылы шығару. Юнг интуициясы басым тұлға – «интуитивті тип» – рационалды пікірге емес, қабылдаудың күшті қарқындылығына сүйенеді деп айтты. Экстраверт интуитивті тип, «болашағы бар барлық азшылықтардың табиғи чемпионы», жаңа және үміт беретін, бірақ дәлелденбеген мүмкіндіктерге бағытталды, көбінесе ескі жобалар жеміс бермей тұрып, жаңа мүмкіндікті қуалайды, өзгерісті үнемі іздеуде өзінің әл-ауқатын ұмытып кетеді. Интроверт интуитивті тип есті жоқ бейнелерге сүйенеді, әрқашан архетиптердің психикалық әлемін зерттейді, оқиғалардың мәнін түсінуге тырысады, бірақ көбінесе сол оқиғаларда рөл атқаруға қызығушылық танытпайды және психикалық әлемнің мазмұны мен өзінің арасындағы байланысты байқамайды. Юнг экстраверт интуитивті типтер кәсіпкерлер, спекулянттар, мәдени революционерлер деп ойлады, олар әр жағдайдан құтылуды қалайды, ол шешілгенге дейін және тіпті жаңа романтикалық мүмкіндіктер үшін қайта-қайта сүйіктілерінен айырылады. Оның интроверт интуитивті типтері мистиктер, пайғамбарлар немесе еңкейгендер болуы мүмкін, өздерінің көзқарастарын басқалардың ықпалынан қорғау және өз идеяларын түсінуге болатын және басқаларға жеткілікті сенімді ету арасындағы шиеленіспен күреседі – бұл көзқарастардың нақты жемістерін беруі үшін қажеттілік. Инстинктті көбінесе интуиция деп жаңылыстырады. Оның сенімділігі белгілі бір саладағы бұрынғы білім мен оқиғаларға байланысты. Мысалы, баламен көп уақыт өткізген адам баламен қарым-қатынаста не істеу керектігін жақсы біледі. Бірақ үлкен тәжірибесі бар адам әрқашан дұрыс интуицияға ие болады дегенді білдірмейді. Интуитивті қабілеттер 1970 жылдары Йель университетінде сандық түрде тексерілді. Зерттеушілер сөзсіз қарым-қатынасты зерттегенде, кейбір адамдар сөзсіз бет-әлпетті оқи алатынын байқады. Олар жоғары интуитивті субъектілердің шешімдерді жылдам қабылдағанын, бірақ олардың себептерін анықтай алмағанын атап өтті. Дегенмен, олардың дәлдік деңгейі интуитивті емес субъектілерден ерекшеленбеді. Дэниел Канеманның еңбектеріне сәйкес, интуиция – бұл ұзақ логикалық аргументтер немесе дәлелдерсіз шешімдерді автоматты түрде жасау қабілеті. Ол шешімдер мен пікірлерді қабылдауда қолданатын екі түрлі жүйені атап өтті: біріншісі автоматты немесе есті жоқ ойларға, екіншісі – қасақана ойларға байланысты. Бірінші жүйе интуицияның мысалы, ал Канеман адамдардың бұл жүйені асыра бағалайтынына, оны шын мәнінде ие бола алмайтын білімге сенімділік көзі ретінде пайдаланатынына сенеді. Бұл жүйелер біздің екі жағымызбен байланысты, ол есте сақтаушы және сезінуші деп атайды, бұл «Жүйе 1» -де естеліктер құруға қатысты. Оның автоматты табиғаты кейде адамдарды когнитивті иллюзияларды, біздің интуициямыз беретін және әдетте екінші ойланбай сенім артатын болжамдарды сезінуге итермелейді. Бұл екеуі бірге жұмыс істейді, адамдарға ойлар мен қабілеттер береді, олар орындалған кезде белсенді ойланбайды және олардың қалыптасуын немесе тиімділігін түсіндіре алмайды. Ол интуиция білім емес деп санайды; ол көп ақпарат алу адамдардың артық ойлануына себеп болатынын және кейбір интуициялар белгілі ақпаратқа қарсы келетінін айтады. Тіпті моральдық немесе субъективті көзқарастарға негізделген кезде де, интуиция негіз береді – адамдар әдетте кемде-кем бейтарап көзқараспен бастаудың орнына қорғаныс немесе ақталу ретінде логикалық ойлаумен қолдай бастайды. Бізге таңғаларлық сенімділік сыйлайтын бірден пайда болатын сезімдер мен пікірлер.
Индуизм
Индуизмде Веда және басқа да эзотерикалық мәтіндердің интуицияға қалай қарағанын түсіндіруге түрлі әрекеттер жасалды. Шри Ауробиндо үшін интуиция – жеке тұлға арқылы білім саласына жатады. Ол адамның психологиялық деңгейін (санскритте мана деп аталады) екі табиғаты бар деп сипаттайды: біріншісі – сыртқы әлемді түсіндірудегі рөлі (сезімдік ақпаратты талдау), екіншісі – сананы қалыптастырудағы рөлі. Ол осы екінші табиғатты "танымы арқылы білім" деп атайды. Ауробиндо эволюцияның нәтижесінде ақыл-ойы белгілі бір физиологиялық функцияларды материалдық әлеммен қарым-қатынас жасау құралы ретінде пайдалануға дағдыланған деп санайды; адамдар сыртқы әлем туралы білгісі келгенде, олар шындыққа сезімдері арқылы жетуді әдеттегідей жасайды. Қазіргі кезде тек өзін-өзі тануды түсіндіретін жеке тұлғалық білім, ақыл-ойынан тыс және интуитивті білімді түсіндіре алады. Оның айтуынша, бұл интуитивті білім ежелгі адамдарда (Веда дәуірінде) кең таралған, ал кейіннен біздің түсінігімізді, ойымызды және іс-әрекетімізді ұйымдастыратын ақыл-оймен алмастырылды, бұл Ведалық ойдан метафизикалық философияға және кейіннен тәжірибелік ғылымға көшуге әкелді. Ол бұл процестің іс жүзінде прогресс шеңберін құрайтынын айтады, себебі ақыл-ойындағы өзін-өзі тану өзіне және сыртқы (басқа) өзіне қолданылғанда, нұрлы өзін-өзі танудың сәйкестігіне әкеледі; ал ақыл-ой да өзін-өзі нұрлы интуициялық білім нысанына айналдырады. Ошо адам санасының негізгі жануарлар инстинктісінен бастап ақыл-ой мен интуицияға дейінгі иерархиялық құрылымы бар екеніне сенді, ал адамдар үнемі осы саналы күйде өмір сүреді, көбінесе олардың бейімділігіне байланысты осы күйлердің арасында қозғалады. Ол интуиция күйінде өмір сүру – адамзаттың ең басты мақсаты екенін айтады. Адвайта Веданта (ойлау мектебі) интуицияны Брахманмен байланысқа түсіп, оны тәжірибеден өткізу арқылы болатын тәжірибе деп қабылдайды.
Буддизм
Буддизм интуицияны ақылдың бірден білім беретін қабілеті деп есептейді. Буддизм саналы ойлаудан гөрі интуицияны жоғары қояды, себебі саналы ой міндетті түрде санастықтан тыс ақпаратқа қол жеткізе алмайды немесе оны түсінікті формаға келтіре алмайды. Дзен буддизмінде интуитивтік қабілетті дамытуға көмектесетін әртүрлі техникалар жасалған, мысалы, коандар – оларды шешу шағын ағарту (сатори) күйлеріне алып келеді. Дзен буддизмінің кейбір ағымдарында интуицияны жалпы әлемдік сана мен жеке адамның ажырата білу қабілеті арасындағы психикалық күй деп санайды.
Батыс философиясы
Батыста интуиция жеке зерттеу саласы ретінде көрінбейді, бірақ бұл тақырып көптеген философтардың еңбектерінде маңызды орын алады.
Ежелгі философия
Интуицияның алғашқы айтылымдары мен анықтамаларын Платонға дейін табуға болады. Ол өзінің "Республика" еңбегінде интуицияны адам ақылының шындықтың нағыз табиғатын ұғынуға арналған негізгі қабілеті ретінде анықтауға тырысады. "Мено" және "Федон" шығармаларында ол интуицияны "мәңгілік жан" ішінде жатқан бұрыннан бар білім ретінде, сондай-ақ адамның бұрыннан бар білімді сезіну арқылы білуіне мүмкіндік беретін құбылыс ретінде сипаттайды. Ол математикалық шындықтарды мысалға келтіреді және олардың ақыл-оймен емес, басқа жолмен табылатынын айтады. Оның пікірінше, бұл шындықтарға біздің интуитивті қабілетіміз арқылы қол жеткізіледі, ол жатқан күйдегі білімді пайдаланады. Платонның осы тұжырымдамасы кейде анамнез деп те аталады. Бұл зерттеуді кейіннен оның ойлас серіктері – неоплатондар жалғастырды.
Ислам діні
Исламда түрлі ғалымдар интуицияның әртүрлі түсіндірмелерін (көбінесе хадас деп аталады, арабша: حدس, "нұсқауға дұрыс тапқан"), кейде интуитивті білімге ие болу қабілетін пайғамбарлықпен байланыстырады. Сихаб әд-Дин әл-Сухравади өзінің "Нұр философиясы" (ишрак) атты кітабында Платонның ықпалымен интуицияны нұр арқылы қол жеткізілген білім деп санайды және оның мәні мистикалық екенін айтады; сондай-ақ, дұрыс үкім шығару үшін мистикалық көзқарас (мушахада) жасауды ұсынады. Платондық идеялардың ықпалында болған Ибн Сина (Авиценна) интуиция қабілетін "пайғамбарлық қабілет" деп біледі және интуицияны қасақана іздемей қол жеткізілген білім ретінде сипаттайды. Ол, қалыпты білім еліктеуге негізделсе, интуитивті білім зияткерлік нақтылыққа негізделгенін айтады.
Ерте заманғы философия
Декарт өзінің "Бірінші философия туралы толғаныстар" атты кітабында "интуицияны" (латын тіліндегі *intueor* етістігінен шыққан, "көру" дегенді білдіреді) рационалды ой-өріс арқылы немесе көкейкесті ойлау арқылы шындықты ашу арқылы қол жеткізілген, бұрыннан бар білім ретінде қарастырады. Бұл анықтамада "Мен анық және айқын сезінетін әр нәрсе – шындық" делінеді; бұл көбінесе рационалды интуиция деп аталады. Ол Картезиандық айналым деп аталатын мүмкін логикалық қателік құрамына кіреді. Декарт интуиция мен дедукцияны адам ақылының білімге жететін жалғыз көздері деп санайды; екіншісі – "бір-бірімен байланысқан интуициялар тізбегі", олардың әрқайсысы логикалық дәлелдемелерде басқа идеялармен байланысу алдында өзінен-өзі анық, айқын және ерекше идея болып табылады. Юм интуицияны көбірек беймаздықпен түсіндіреді. Юм интуицияның қарым-қатынастарды (уақыт, кеңістік және себеп-салдар қарым-қатынастарын) тану екенін айтады. Ол "ұқсастық" (қарым-қатынастарды тану) "көз алдына келеді" (одан әрі зерттеуді қажет етпейді) дейді, бірақ "немесе ақылда" деп жалғастырады, интуицияны ақыл-ойдың күшіне жатқызып, эмпиризм теориясына қайшы келеді.
Иммануил Кант
Иммануил Канттың "интуиция" ұғымы Картезидің ұғымынан едәуір өзгеше. Ол сезімталдық танымдық қабілетімен ұсынылатын негізгі сенсорлық ақпараттан тұрады (шамамен қабылдау деп аталатын нәрсемен тең). Кант санамыздың барлық сыртқы интуицияны кеңістік нысанында, ал барлық ішкі интуицияны (естелік, ой) уақыт нысанында бейнелейтінін айтты.
Қазіргі философия
Интуиция әдетте қандай да бір теорияға тәуелді емес, талаптарға дәлел ретінде интуицияларға жүгіну кең таралған. Интуицияның қандай психикалық күй екені туралы әртүрлі пікірлер бар, олар қарапайым спонтанды шешімдерден бастап қажетті шындықты ерекше түсінуге дейін жетеді. Джордж Билер сияқты философтар интуицияға жүгінуді концептуалды талдау туралы Куиннің күмәндануына қарсы қорғауға тырысты. Интуицияға жүгінуге қарсы тағы бір сын тәжірибелік философтардан келеді, олар интуицияға жүгінудің әлеуметтік ғылымдар әдістерімен негізделуі керек деп санайды. Философия интуицияға тәуелді болуы керек деген метафилософиялық қағидаға тәжірибелік философтар (мысалы, Стивен Стич) қарсы шықты. Тәжірибелік философтардың келтірген басты мәселесінің бірі – интуицияның мәдениеттен мәдениетке өзгеше болуы, сондықтан оларды философиялық талапқа дәлел ретінде пайдалану қиынға түседі. Тимоти Уильямсон философиялық әдістемеге қатысты осындай наразылықтарға интуицияның философиялық практикада ерекше рөл атқармайтынын, ал интуицияға деген күмәнданушылықты жалпы шешімге деген күмәнданушылықтан бөліп қарастыру мүмкін емес деп жауап берді. Осы көзқарас бойынша философия, ақыл, ғылым және математика әдістері арасында ешқандай сапалық айырмашылық жоқ. Ал Эрнест Соса сияқтылар интуицияны қолдау үшін интуицияға қарсы пікірлердің тек қана нақты айырмашылықтарды көрсетіп беретінін дәлелдеуге тырысады.
Математика және логика философиясы
Интуиционизм – Л. Э. Ж. Браувер математика философиясында алға қойған ұстаным. Ол Канттың барлық математикалық білім – интуицияның таза формалары туралы білім, яғни тәжірибелік емес интуицияға негізделген деген тұжырымынан туындаған. Аренд Хейтинг осы ұстанымды ескере отырып интуиционисттік логиканы жасады (оны конструктивизмнің басқа түрлері де қабылдады). Ол ортасы жоқ заңды қабылдамаумен ерекшеленеді: соның салдарынан, әдетте, екі жойқын жою және бір нәрсенің бар екенін дәлелдеу үшін абсурдқа қарсы дәлелдеу (reductio ad absurdum) сияқты қағидаларды қабылдамайды.
Жасанды интеллект
Жасанды интеллект зерттеушілері алгоритмдерге интуицияны қосуға тырысады, бұл "жасанды интеллекттің төртінші буыны" деп аталады; мұны көптеген салаларда, әсіресе қаржы саласында қолдануға болады. Жасанды интуицияның бір мысалы – AlphaGo Zero, ол нейрондық желілерді пайдаланып, бастапқы күйден нығайту арқылы оқытылды. Тағы бір мысал келтередік, ThetaRay Google Cloud компаниясымен серіктестік құрып, ақша жылыстыруға қарсы күресу үшін жасанды интуицияны қолданды. Сенімсіз дереккөз: күні=2021 жылдың маусым айы.
Бизнес шешімдерін қабылдау
2022 жылғы "Гарвард Бизнес Ревью" мақаласында Мелоди Уайлинг "артық ойлауды қалай тоқтатып, ішкі сезіміңізге қалай сенуге болатынын" зерттеді, сонымен қатар "интуиция көбінесе мистикалық немесе сенімсіз деп есептеледі" деп атап өтті. Ол интуицияны пайдаланудың ғылыми негізі бар екенін айтып, "жоғары басшылардың көпшілігі дағдарыс жағдайларын шешуде сезімдері мен тәжірибесіне сүйенеді" деген нәтижелерді көрсететін бас басшылар туралы сауалнамаға сілтеме жасады. 11 австралиялық бизнес-лидерлер интуицияны тәжірибеге негізделген ішкі сезім ретінде бағалады және оны адамдар, корпоративтік мәдениет және стратегия туралы шешімдер қабылдауда пайдалы деп санайды. Осындай мысал интуицияны "ішкі сезімдермен" салыстырады, олар – санадан тыс белсенділікті көрсетеді.
Құрметтер
Антарктидадағы Интуиция шыңы "адам білімін жетілдіруде ғылыми интуицияның атқаратын рөлін құрметтеу мақсатында" деп аталған.