Кіріспе
Айзек Азимовтың ойдан шығарылған ережелер жинағы. Робототехниканың үш заңы (жиі "Үш заң" немесе "Азимовтың заңдары" деп қысқартылады) – ғылыми фантастика авторы Айзек Азимов құрастырған, оның бірнеше әңгімелерінде роботтар сақтануға тиіс ережелердің жиынтығы. Ережелер алғаш рет 1942 жылы жазылған "Рунэроунд" атты әңгімесінде ұсынылған (кейін 1950 жылы "Мен, робот" жинағына енген), бірақ осыған ұқсас шектеулер бұрынғы туындыларында да кездесетін.
The Three Laws of Robotics (often shortened to The Three Laws or Asimov's Laws) are a set of rules devised by science fiction author Isaac Asimov, which were to be followed by robots in several of his stories. The rules were introduced in his 1942 short story "Runaround" (included in the 1950 collection I, Robot), although similar restrictions had been implied in earlier stories.
Заңдар
"Робототехника нұсқаулығы, 56-шы басылым, 2058 жыл" деп көрсетілген, ойдан шығарылған еңбекten алынған Үш заң: Бірінші заң: Робот ешбір адамға зиян келтіре алмайды немесе әрекетсіздігімен адамға зиян тиюіне рұқсат etпейді. Екінші заң: Робот адамдардың бұйрықтарын орындауға міндетті, бірақ бұл бұйрықтар Бірінші заңға қайшы келмеуі тиіс. Үшінші заң: Робот өзінің өмір сүруін қорғауы керек, егер ол Бірінші немесе Екінші заңға қайшы келмесе.
The First Law: A robot may not injure a human being or, through inaction, allow a human being to come to harm. The Second Law: A robot must obey the orders by human beings except where such orders would conflict with the First Law. The Third Law: A robot must protect its own existence as long as such protection does not conflict with the First or Second Law.
Көркем әдебиеттердегі қолданылуы
Үш заң – Асимовтың роботтар туралы көркем шығармаларының ұйымдастырушы қағидасы және біріктіруші тақырыбы болып табылады, олар оның "Робот" сериясында, оған байланысты әңгімелерде және оның (бастапқыда псевдониммен жазылған) "Лакки Старр" жасөсперімдерге арналған көркем әдебиеттер сериясында кездеседі. Бұл заңдар оның шығармаларындағы барлық позитрондық роботтарға енгізілген, оларды айналып өту мүмкін емес, өйткені олар қауіпсіздік шарасы ретінде қарастырылған. Асимовтың роботтарға арналған көптеген әңгімелерінде роботтардың күтпеген жағдайларда ерекше және интуицияға қайшы келетін әрекеттері бейнеленеді, бұл роботтың Үш заңды өзінің жағдайына қалай қолданғанының салдарынан туындайды. Асимовтың ойдан шығарылған әлемінде жұмыс істейтін басқа авторлар да оларды пайдаланды, ал сілтемелер, көбінесе пародиалық сипатта, ғылыми фантастикада және басқа жанрларда жиі кездеседі. Бастапқы заңдарды Асимов және басқа авторлар өзгертіп, толықтырды. Асимов өзі кейінгі туындыларында алғашқы үш заңға шағын түзетулер енгізіп, роботтардың адамдармен және бір-бірімен қарым-қатынасын одан әрі дамытуға тырысты. Кейінірек жазылған шығармаларда, роботтар бүкіл планеталар мен адамзат өркениеттерін басқару жауапкершілігін алған кезде, Асимов төртінші немесе нөлдік заңды басқаларының алдына қосты. Үш заң және Нөлдік заң ғылыми фантастикаға терең еніп, көптеген кітаптарда, фильмдерде және басқа да медиада айтылады. Олар сонымен қатар жасанды интеллект этикасы туралы ой-пікірлерге де әсер етті.
Асимовтің
Азимовтың әңгімелері оның Үш Заңын алуан түрлі жағдайларда сынақтан өткізеді, соның нәтижесінде өзгерістер ұсынылып, кейбіреулері қабылданбайды. Ғылыми фантастиканы зерттеуші Джеймс Ганн 1982 жылы: "Азимовтың роботтар туралы әңгімелерін ең дұрыс талдау үшін мынаған назар аудару керек: Үш Заңның күмәнділігі және Азимовтың бір тақырыпты жиырма тоғыз рет әртүрліше қарастыруы" деп жазды. Заңдардың бастапқы жинағы көптеген әңгімелерге шабыт бергенмен, Азимов белгілі бір уақыт аралығында олардың өңделген нұсқаларын ұсынды.