Кіріспе

Дәстүрлі созылған плащ сияқты киім.

Кафтан немесе кафтан – шапанның немесе көйлектің бір түрі. Азияда пайда болған, оны мыңдаған жылдар бойы әлемнің көптеген мәдениеттері киіп келеді. Ресей тілінде "кафтан" деп тар жеңді ерлер костюмын айтады. Ол жүннен, кашемирден, жібектен немесе мақтадан жасалуы мүмкін, және белбеумен тағылуы мүмкін. Осман империясы кезінде танымал болған, егжей-тегжейлі және әсем безендірілген киімдер Топкапы сарайында елшілер мен басқа да маңызды қонақтарға сыйға берілді. Кафтанның түрлі нұсқалары Азияның әр аймағындағы мәдениеттерге мұра болып, Ресей (Солтүстік Азия, Шығыс Еуропа және бұрынғы Орталық Азия), Оңтүстік-Батыс Азия және Солтүстік Африкадағы адамдар киген. Кафтанның стилі, қолданылуы және атаулары мәдениеттерге қарай өзгереді. Кафтан көбінесе пальто немесе үстеме киім ретінде тағылады, әдетте ұзын жеңді және тобыққа дейін жетеді. Жылы климат аймақтарында ол жеңіл, кең киім болып табылады. Кейбір мәдениеттерде кафтан патшалықтың символы ретінде саналған.

Тарих

Қафтандардың шығу тегі нақты белгісіз, бірақ олар алғаш рет ежелгі Месопотамияда пайда болған деп саналады. Ол тізеге дейін немесе одан да төмен, бұзауға дейін жететін ұзын халат ретінде сипатталады, алдыңғы жағы ашық, ал жеңдері білезік тұсында немесе тіпті қолдың ортасына дейін кесілген.

Аббасидтер дәуірі

Аббасид дәуірінің Ислам алтын ғасырында космополиттік мәдениет Қытай императорларына, англосаксондық монеталарға, сондай-ақ Константинопольге (қазіргі Стамбул) шалқап тарады. Олар Бағдад (Аббасидтердің астанасы) мәдениетін үлгі етіп алып, одан еліктеді. 830 жылдары Византия императоры Теофил, Аббасидтермен шайқасып, Босфор маңында Бағдад стилінде сарай салдырды. Ол тіпті қафтан мен тюрбан киіп жүрді. Ал Тан әулеті тұсында Гуанчжоу қаласының көшелерінде Аббасидтердің қафтаны әйгілі болды. Қафтан – алдыңғы жағы түймелі, әсем әшекейленген сәнді киімге айналды. Халифалар күміс немесе алтын тоқымадан жасалған қафтандар киіп, жеңдеріне түймелер тіктірген. Халифа әл-Мұқтадир (908–932) күміс тоқымадан жасалған Тустари жібегінен тігілген қафтан киген, ал ұлына Византия жібегінен жасалған, суреттермен безендірілген қафтан кигізген. Аббасидтер қафтанды кеңінен таратып, оны Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада танымал етті.

Түркі қафтаны

Қафтандар түрік киімдерінің ең көнесі болып саналады, бұл киімнің тамыры ғұндар мен Гөктурктер дәуіріне дейін жетеді. Қафтан Орталық Азиядағы түркі мемлекеттерінде, Үндістандағы Түркі империясында, Сәлжұқ түркілері мен Осман империясында ең танымал киім болған. Бұл Сәлжұқ дәуірінің маңызды бөлігі болды және осы киімнің ең ерте мысалдары ғұндардың қабірлерінде табылған делінеді. Гөктурк дәуіріндегі киімдер белінен белбеумен бекітілетін ұзын қафтандардан тұрды, мұндай қафтандарды Гөктурк мүсіндерінде көруге болады. 1097-1118 жылдары билік құрған Сәлжұқ сұлтаны Ахмад Санжар өз әскерлеріне 1000 қызыл қафтан сыйлаған. 1058 жылы, сондай-ақ Сәлжұқ сұлтаны Мәлік Шаһ I тұсында Сәлжұқ түркілері қафтан киген, қазба жұмыстары 1185 немесе 1186 жылдан 1187 жылға дейін билік еткен Санжар шаһтың кезеңіне жататын балалардың қафтанын таба алды. Құбадабад сарайының плиткаларында қафтан киген түрік тұлғалары бейнеленген. Сарай 1220-1237 жылдары билік құрған сұлтан Аладдин Қайқабат I үшін салынған. Сонымен қатар, 11-13 ғасырлардағы Сәлжұқ бейнелері түрік стиліндегі қафтан киген тұлғаларды көрсетеді. Қафтанды Анатолиялық Сәлжұқтар да киген, тіпті алғашқы Осман сұлтаны Осман I-ге қафтан сыйлаған. Осман I-нің мұрасына байланысты тарихшы Нешри мұралық заттар тізіміндегі қафтанды былай сипаттады: "Денизли матасынан жасалған, қысқа жеңді қафтан болған". Түркиядағы Кинет қаласындағы қазба жұмыстары барысында 14 ғасырдың басына жататын табақ табылды, онда қафтан киген адамның суреті бейнеленген. Қафтандар Осман империясының сұлтандарының киімі болған. Киімнің түсі, өрнегі, таспалары мен түймелері оның иесінің мәртебесін көрсететін. 14 ғасырдың бірінші жартысында Орхан Гази Бурсаны басып алып, оны Осман империясының астанасы еткен. Бурсаның ерекшеліктерінің бірі алтынмен кестелеу болды, мұрағат деректерінде 1494 жылы Гелибулу бей Синан пашаның екі ұлының сүндет тойына Бурсаның ең жақсы алтынмен тоқылған барқытынан екі қафтан дайындалғаны жазылған. Анатолияны аралаған Ибн Баттута мударристің алтынмен кестеленген көйлек кигенін және Сәлжұқ биінің алтын жіппен кестеленген қафтан сыйлағанын көрген. 14-17 ғасырларда үлкен өрнектермен тоқылған маталар қолданылған. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында маталардың сәнді өрнектері кішірейіп, жарықтанды. 17 ғасырдың екінші жартысында ең құнды қафтандар тік жолақты, әртүрлі кестеленген және кішкентай өрнектермен безендірілген "Селимие" маталарынан жасалған. Түркияда өндірілген маталардың көп бөлігі Стамбул мен Бурсада жасалған, бірақ кейбір маталар Венеция, Генуя, Парсы (Иран), Үндістан және тіпті Қытайдан келген. Қафтандар барқыттан, абадан, bürümcük (жібек жиегі мен мақтадан жасалған крептің түрі), кенептен, çatma (ауыр жібек брокат), gezi, diba (دیبا), hatayi, kutnu, kemha, seraser (серасар) (жібек жиегі мен алтын немесе күміс металл жіппен тоқылған брокат мата), serenk, zerbaft (زربافت) және tafta (تافته) -дан тігілген. Көбінесе индиго, керем, қызғылт, пісірілген айва немесе "пісірілген алма", және боялған сары түстер таңдалған. Жібек немесе алтын жіппен немесе жібек кестемен безендірілген жеңіл көйлектер араб стиліне түрік элементтерін енгізуді білдіреді. Топкапы сарайы мұражайында 15-19 ғасырлардағы сұлтандарға тиесілі 2500-ге жуық қафтан мен басқа да киімдер сақталған. Топкапы сарайында Мехмед II-ге тиесілі 21 қафтан, Сүлеймен Зорға тиесілі 77 қафтан, Ахмед I-ге тиесілі 13, Осман II-ге тиесілі 30 және Мурад IV-ге тиесілі 27 қафтан бар.

Марокколық кафтан

Ислам энциклопедиясына сәйкес, кафтанды Барбария мемлекеттеріне Осман империясы енгізді және Мароккоға дейін тарады. Өнер тарихшысы Рашида Алауидің айтуынша, Мароккодағы кафтан 15-шы ғасырдың соңына дейін барып, аймақтың мавр тарихымен байланысты, ол Аль-Андалустың ортағасырлық мұрасын көрсетеді. Дегенмен, Мароккода бұл киім туралы алғашқы жазба 16-шы ғасырға жатады, - дейді ол. Наима Эль Хатиб Буджибардың пікірінше, кафтанды Мароккоға Саади сұлтаны Абд әл-Малик әкелген болуы мүмкін, ол Алжир мен Стамбулда тұрған. Марокконың билеушісі ретінде Осман билігін ресми мойындаған Абд әл-Малик Осман үлгісімен киінген, түрік тілінде сөйлеген, әскері мен басқаруын Осман тәжірибесіне сәйкес қайта ұйымдастырған және шенеуніктерге Осман түрік атауларын берген. 16-шы ғасырдың екінші жартысы Мароккода Османның ықпалы күшті болған кезең еді. Осы кезде Осман мәдениетіне қатты әсер еткен Ахмад әл-Мансур түрік киімдері мен әдет-ғұрыптарын қабылдады, Осман киім үлгілерін енгізді, оның әскері түрік киімдері мен атауларын қабылдады, ал елшілер Бади сарайында түрік керамикасы мен кілемдерін қолданғанын байқады. Абд әл-Малик пен Ахмад әл-Мансурдың билігінде Осман мәдениетінің элементтері Мароккоға енгізілді, ал Абд әл-Маликтың қысқа билігі оның ізбасарының кезінде Марокконың «түрікшеленуі» кезеңін ашты. Анри Террас марокколық кестелеу стильдерінің көбі түрік империясының бұрынғы аймақтарынан алынғанын айтады, ал Түрік билігімен бірге Солтүстік Африкаға алтын жіппен кестелеу енгізілген деп есептеледі. Алғашында сарайдағы мәртебелі тұлғалар мен әйелдер киген бұл киім 17-шы ғасырдың соңынан бастап орта тап арасында танымал болды. Бүгінде Мароккода кафтанды әртүрлі әлеуметтік топтағы әйелдер киеді және «кафтан» сөзі «бір бөліктен тұратын әсем дәстүрлі киім» деген мағынаны білдіреді. Марокко кафтандарының екі бөліктен тұратын нұсқалары такчита деп аталады және олар кең белбеумен тағылады. Такчитаны Мансурия деп те атайды, ол Аль-Мансурияны ойлап тапқан және екі бөліктен тұратын кафтанды киюдің жаңа стилін енгізген сұлтан Ахмад әл-Мансурдың есімімен байланысты. 2022 жылдың 5 маусымынан бастап Марокко кафтаны мен Фес брокаты ICESCO-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне ресми түрде енгізілді.

Батыс Африканың кафтаны

Батыс Африкада кафтан – ерлер мен әйелдердің екеуі де киетін көйлек тәрізді шапан. Әйелдер киетін шапанды кафтан дейміз, ал ерлер киетін киімді сенегалдық кафтан деп атайды. Сенегалдық кафтан – ұзын, кең қоңыршақ жеңді, көйлектей киілетін ерлер шапаны. Бұл шапанды волоф тілінде мбуб, ал француз тілінде бубу деп атайды. Сенегалдық кафтан тобыққа дейін жетеді және тубай деп аталатын, белге баулы шалбармен бірге тағылады. Әдетте мақтадан, кестеленген матадан немесе синтетикалық матадан жасалады. Кафтан мен оған сәйкес шалбар жиынтығын кафтан костюмі дейміз. Кафтан костюмімен бірге куфи киіледі. Сенегалдық кафтандар Батыс Африка елдерінің барлығында мерекелік киім саналады.

Парсы тілі

Парсы қафтанының құрметті халаттары әдетте халат немесе келат деп аталатын.

Ресей

Ресейде "кафтан" сөзі басқа да киім түрін білдіреді: тар жеңді ұзын ерлер костюмі. Бүгінгі Ресейді мекендеген балтық, түркі, варяг (викингтер) және ирандық (скифтер) тайпаларының, сондай-ақ славян халқының арасында кафтанға ұқсас киімдер ежелгі заманнан бері, кейіннен Рус қағанаты мен Киев Русі мемлекеттері пайда болған аймақтарда кең таралған. Ресей кафтаны, бәлкім, Ежелгі Ресейде парсы және/немесе түркі халықтарының ықпалында пайда болған. "Кафтан" сөзі татар тілінен қабылданған, ал татар тілі оны парсы тілінен алған. 13 ғасырда кафтан Ресейде әлі де жиі кездесетін. 19 ғасырда орыс кафтандары Ежелгі Ресейдегі шаруалар мен саудагерлер арасында ең көп таралған сыртқы киім түрі болды. Қазіргі уақытта, 21 ғасырдың басында, консервативті Ескі Нанымдылардың діни киімдері ретінде, орыс сәнінде (Русмода), орыс халық киімінде және орыс фольклорымен байланысты қолданылады.

Яһудилік

Хасидтік еврей мәдениеті поляк ақсүйектерінің киімінен жібек шапан (бекише) немесе қысқа шапан (капоте, идиш тіліндегі капоте немесе түрікше синонимі шалат) қабылдады, ол өзі кафтанның бір түрі еді. Капоте термині испан тіліндегі capote немесе, мүмкін, ладино арқылы "кафтан" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Мұсылман елдерінің сефард яхудилері көршілері киген сияқты кафтан киетін.

Оңтүстік-шығыс Азия

Оңтүстік-Шығыс Азияда кафтанды бастапқыда араб саудагерлері киген, бұл аймақтағы ескі литографиялар мен фотосуреттерде көрінеді. Кейіннен Ислам діні қалыптасқан діни қауымдар бұл киім стилін өзгеше белгі ретінде қабылдады, оны араб және парсы тілдерінен шыққан "жуба" (кейнеу), "кадар" (жамылғы немесе чадор) сияқты түрлі атаулармен атады.

Еуропа және АҚШ

1890 жылдары қафтан Батыс елдеріне енгізілді. Виктория патшайымының немересі, Гессендік Аликс, Батыс көрермендерінің арасында болған көпшілік алдында дәстүрлі орыс тәж кию киімін киді. Осы дәстүрлі киімде батыс көзіне өте ерекше болған кең, ыңғайлы орыс қафтаны болды. Бұл үлгілер көбінесе белдіксіз болды. Бұл стиль сондай-ақ жоғары сәнде де пайда бола бастады. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың американдық хиппи сәні әйелдер мен ерлер үшін қафтанды қоса, этникалық стильдерден жиі шабыттанды. Бұл стильдерді «хиппи жолы» деп аталатын жолмен саяхат жасаған адамдар Америка Құрама Штаттарына әкелді. Киімнің түрлері мен қафтандар байлардың арасында кең таралды. Диана Вриланд, Бейб Пейли және Барбара Хаттон қафтанды Батыс сәнінің бағытында танымал етуге көмектесті. 1970 жылдары Элизабет Тейлор көбінесе Теа Портердің дизайнындағы қафтандарды киді. 1975 жылы Ричард Бертонмен екінші рет үйленген кезде ол Джина Фратини жасаған қафтанды таңдады. Соңғы кезде, 2011 жылы Джессика Симпсон жүкті кезінде қафтан киген фотосуреттері жарияланды. Америкалық сән редакторы Андре Леон Талли Ральф Руччидің дизайнындағы қафтандарды өзінің ерекше стилінің бірі ретінде киді. Бейонсе, Ума Турман, Сьюзан Сарандон, Кейт Мосс, Мэри-Кейт және Эшли Олсен, Николь Ричи де осы стильде көрінді. Кейбір сән үйлері қафтанға арналған жеке коллекцияларды шығарды.