Кіріспе

Оңтүстік Азияда дәстүрлі түрде киілетін әртүрлі кең және ұзын көйлектер немесе жейделер – бұл киім түрі.

Курта – Оңтүстік Азияның көптеген аймақтарында киілетін, қазір әлемнің түкпір-түкпірінде таралған, жағасы жоқ кең жейде немесе көйлек. Орта Азия көшпелілерінің кейінгі антикалық немесе ерте ортағасырлық дәуірдегі жоғары киімдерінен бастау алған күрта ғасырлар бойы стильдік тұрғыдан дамыды, әсіресе Оңтүстік Азияда күнделікті киім ретінде де, ресми шараларда да қолданылады. Курта да, күрти де бір жынысты киім ретінде танылуы мүмкін. Басты айырмашылық – күрти көбінесе күртадан ұзын болады, кейде тізеге дейін жетеді. "Көбінесе күрти еркектердің күртасынан ұзын болған, тіпті кейде тізеден асып түсетін" (Raghoo 1984:3). * "Ол ұзын көйлек пен күрти киіп, басына орамал байлаған" (Deen 1994:167). Курта көбінесе мақтадан немесе жібектен жасалады. Ол өрнексіз немесе тігістелген әшекейлермен, мысалы, чиканмен безендіріледі, кеудесі кең немесе тарыңқы болып келеді, әдетте киген адамның тізесінен жоғары немесе төмен түседі. Бұл киім түрі Оңтүстік Азияда ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Азия диаспорасында да, жақында құрылған және ұзақ жылдар бойы сақталған диаспораларда да кездеседі. Қалалық аймақтардағы жас әйелдер мен қыздар көбінесе күрті киеді, ол жамбасқа дейін жететін қысқа күрта, оны джинсы немесе леггинстермен, сондай-ақ дәстүрлі киімдермен үйлестіреді.

Этимология

Оксфорд ағылшын сөздігіне сәйкес, ағылшын тілінде "курта" сөзі алғаш рет 1913 жылы В. Г. Лоуренс жазбаларында ("Мен dhoti khurta, ақ үнді киімдерінде") кездеседі. Кеннон мен Кейдің "Ағылшын тіліне парсы тілінің үлесі: тарихи сөздік" (2001) бойынша, kurta, n. (Ogilby 1673: 50) Cloth., var. құрта, құрта + 1 [парсы. киім, жилет, жакет & хинди & урду (< парсы.)] – парсы еркектерінің киетін кең көйлек немесе туника; бұл киімге ұқсас әйелдер көйлегі Батыста танымал. Platt's A Dictionary of Urdu, Classical Hindi, and English, 1884 (онлайн, 2015 ж. жаңартылған) бойынша, Persian کرته kurta , s. m. – шалбардың үстіне киілетін жейде; көйлек, туниканың бір түрі; жилет немесе жакет. Макгрегордың Оксфорд хинди-ағылшын сөздігінде: कुरता kurtā: (парсы. ер) – жағасы жоқ жейде. Winer's Dictionary of the English/Creole of Trinidad & Tobago: On Historical Principles, 2009 бойынша, kurti, kurtee n – ұзын жеңді, кең, еркектердің киіміне ұқсас әйелдер туникасы. /kurti/ * Әдетте, курти ерлердің куртасынан ұзын болады, кейде тізеге дейін жетеді (Raghoo 1984:3). * Ол ұзын көйлек пен курти киіп, басына орамал байлайтын (Deen 1994:167). Стингастың "A Comprehensive Persian English Dictionary", 1892 (2007 ж. жаңартылған) бойынша, کرته kurta – туника, жилет, жакет; ұзын, белдемшеге ұқсас жейде немесе көйлек; жейде. کرتی kurtī – әйелдер жилеті, жамбасқа дейін жететін қысқа корсет, жеңі болса, өте қысқа, мойын аймағы ашық; солдат жакеті. Арабша قرطق qurt̤aq (парсы. كرته kurta) – киімнің бір түрі. Арабша قرطقة qartaqat ( قرطق сөзінің V.N.) – qurt̤aq киімін кию (ешкімге болсын).

Тарих

[[File:Kurta closeup side open knot2. jpg|thumb|right|Құртаның сол жауырынын ашатын, түйін және ілмек түймешесінің жақыннан түсірілген суреті, Газнавид кезеңінің qaba-сының қалдығы. Махмуд Газнауимен бірге, 12 ғасырдың соңындағы мұсылман жаулауларымен ашылған мүмкіндіктер, құрта ерте заманада кең таралған киімге айналғанша. Алқазидің сөзінше: Газнавид кезеңінде олардың нақты киімдеріне қатысты бір ғана анық көрініс бар, ол – Махмуд Газнауидың мамлюк (құл) сарай күзетшілері киген киімдер, Ауғанстандағы Лашкари базарының қабырға суреттерінде бейнеленген. Олар өрнекті матадан жасалған қоба киеді. Бұл – тізеге дейін жететін, ұзын, тар жеңдері және тіразы бар көйлек. Жабылу оңнан солға қарай ашылады және сол жауырының үстіңгі жағында кішкентай ілмекпен жабылады. Сол жауырындағы бұл жабылу мойынды жабудың ең ерте түрінің бірі болды және оның қалдығы әлі де орыс киімінде және Үндістанның кейбір аймақтарында қолданылатын қазіргі құрталарда көрінеді, екеуі де сол жауырынан жабылады. (467 бет)

Материал

Оң жақтан - сурет, мақтадан тігілген күрта, үстінен сәйкес мақта шалбар киген. Жаз айларында киілетін күрталар көбінесе жұқа жібек немесе мақтадан жасалады; қысқы күрталар жүн немесе "хади жібек" сияқты қалың матадан тігіледі, бұл қалың, кедір-бүдыр, қолмен тігілген және басқа талшықтармен қосылатын жібек. Күрта-шалбарға ең көп қолданылатын мата – зығыр немесе зығыр-мақта қоспасы, ол жаз бен қысқа бірдей ыңғайлы. Күрталар көбінесе баулы байламдармен, матадан жасалған түймелермен немесе түймелермен бекітіледі. Түймелер көбінесе ағаштан немесе пластиктен жасалады. Мерекелік шараларда киілетін күрталарда матаға тігілмейтін, қажет болғанда ғана ілінетін әшекейлі металл түймелер болуы мүмкін. Мұндай түймелерді зергерлік әдістермен, эмальдеумен және басқа да дәстүрлі әшекейлеу техникаларымен безендіруге болады.

Жасалған сән

Оңтүстік Азия тігіншілері маталарды безендіру үшін кең ауқымды, дәстүрлі және заманауи әдістерді меңгереді. Олардың бәрі де бірде-бір сәтте күрталарды безендіру үшін қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, ең көп таралған әшекей – кестелеу. Көптеген жеңіл жазғы күрталардың шеттері мен алдыңғы жағында Лакхнау қаласының арнайы өнері – чикан кестесі кездеседі. Бұл кесте көбінесе сәйкес түсті жіппен жеңіл, жартылай көрінетін матаға тігіледі.

Өңірлік нұсқалар

Аймақтық стильдерге Бхопали, Хайдарабади, Лакхнови және тура кесілген күрталар жатады. Бхопали күртасы (аты Бхопал қаласынан шыққан) – белде бүктемелері бар, юбка сияқты еркін ағылатын, тізе мен тобықтың арасындағы биіктікке жететін кең күрте. Хайдарабади күртасы – бұрынғы Хайдарабад патшалық мемлекетінің атымен аталып, кілт тесігінен мойны ашық, белге дейін қысқа болып келеді. Бұл стиль жергілікті патшалық үйлерде танымал болған. Дәстүрлі түрде Хайдарабади күртасы ақ матадан тігілген, бірақ қазіргі үлгілері кез келген түспен болуы мүмкін. Күртаның үстінен кейбір үлгілерде тор мата қолданылады, бұл комбинация жали карга деп аталады және оны әйелдер мен ерлер киеді. Лакхнови күртасы дәстүрлі түрде қысқа немесе ұзын болып жасалуы мүмкін, оған 12 метрге дейін мата жұмсалады. Лакхнови күртасының дәстүрлі стилінде бір-бірін жабатын панельдер болады. Калидар күртасы – бірнеше геометриялық бөліктерден құралған. Оның артқы және алдыңғы жағында екі тікбұрышты орталық панелі бар. Кали күртасын әйелдер де, ерлер де киеді. Тура кесілген дәстүрлі күрте Бангладеш, Батыс Бенгал және Ассамда панджаби деп белгілі. Жергілікті кестелеулер дәстүрлі күртеге аймақтық ерекшелік береді. Ассамда панджаби жергілікті өрнектермен суреттелген шарфпен (гамоса) бірге тағылады. Басқа да дизайндарға бенгал канта кестесі, Мултан (Пәкістанның Пәнджаб провинциясы) ілмек тоқу дизайны, Пәнджаб аймағының фулкари кестесімен жасалған фулкари күртасы, Чолстан шөлінің бандани бояуы, Дели стиліндегі күрталар (ағаш моншақтары бар күрте және көп кестеленген күртелер) жатады.

Синдхи күрталары, синдхи тілінде Пехран/Пехриян деп аталады, Кача, Пакка, Хурмуч, Мука, Пани сияқты көптеген синдхи кестелеулерінен жасалады. Синдхи күрталары "Тук жа Курта" деп аталатын аппликациядан да жасалады. Синдхи күрталарында айналар және жергілікті бандани өнері (матаның бөліктерін тоғытып, бояу кезінде оларды қорғау арқылы өрнекті жасау) қолданылады. Синдхи күрталарын әйелдер де, ерлер де киеді. Әйелдер күрталары "Падхри" деп аталады, олар иықтың екі жағына байланады және айналар, пундра, тізбектер, қабықшалар, моншақтар және түймелер сияқты әшекейлермен көп кестеленген. Ерлер күрталары Пехран немесе Пехриян деп аталады, олар да кестеленген, және жағасы жоқ, мойнының екі жағы немесе ортасы ашық болады. Пәнджаб аймағының дәстүрлі панджаби күртасы кең және тізеге дейін түседі, тік кесілген. Аймақтық күртаның қазіргі үлгісі – Пәнджабтың Мукцар қаласынан шыққан Мукцари күртасы. Бұл заманауи панджаби күртасы тар кесімімен және әдемі дизайнымен танымал. Ол жас саясаткерлердің арасында өте танымал.

Жинс және тік кесінді күрта

Курталарды көбінесе джинсымен киеді. Әйелдер кейде куртаны блуза ретінде киеді, әдетте джинс шалбардың үстіне. Джинс кейде пижама немесе леггинске қарағанда артық таңдалады, себебі олар ауыр қолдануға төзімдірек. Куртаның көптеген түстері көк джинсқа үйлеседі. 2014 жылы Мумбайдағы Үндістан отбасылық соты күйеуінің әйелінің курта мен джинс киюіне қарсылық білдіріп, оны сары киюге мәжбүрлеуі – күйеуінің қатыгездігі екенін және ажырасуға негіз болатынын қаулы етті. Сөйтіп, әйелге 1954 жылғы «Арнайы неке туралы» заңның 27(1)(d) бабына сәйкес қатыгездік негізімен ажырасуға рұқсат берілді.

Құрты

Қазіргі кезде әйелдерге арналған қысқа күрте курти деп аталады. Дегенмен, дәстүр бойынша курти – белден жоғары, бүйір тіліктері жоқ жеңіл шапан, жакет немесе блузканы білдіреді. Олардың Шунга дәуірінің (б.з.д. 2-ғасыр) туниктерінен тарағанына сенімді. Куртилер әдетте дәстүрлі киімдерге қарағанда әлдеқайда қысқа болады және камез тігуге қолданылатын материалдар сияқты жеңіл матадан жасалады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

192 бет. 382 бет.