Кіріспе

Русская правда (Русская правда, Русская правда, Русская правда) – феодалдық таңдас кезеңіндегі Киев Русі және одан кейінгі Ресей княздықтарының заң кодексі. Ол 12 ғасырдың басында жазылған және көп ғасырлар бойы өзгертіліп, жаңартылып келді. Русская правданың негізі – Ярославтың заңы 11 ғасырдың басында жазылған. Русская правда Киев Русі құқығының басты көзі болды. Заманауи әлемге Византияның зор ықпалына және Византия мен Киев Русі арасындағы мәдени, сауда байланыстарына қарамастан, Русская правда Византия империясының заңдарынан ешқандай ұқсастық та таппайды. Айыппұл және дене жазасының болмауы скандинавия құқығын көрсетеді.

Басылымдар

"Русская правданың" үш редакциясы белгілі: Ұзын нұсқасы (Краткая), Кеңейтілген нұсқасы (Пространная) және Ықшамдалған нұсқасы (Сокращённая). 13-18 ғасырларға жататын 110-нан астам түптеме сақталған, олар түрлі қолжазбаларға – жылнамалар мен жинақтарға енген. Олардың 100-ден астамы, ең ескісін қоса алғанда, Кеңейтілген нұсқасынан шыққан. Бұл кодекс тарихшы Василий Татищевтің Новгород жылнамаларының бірінен табылып, 1738 жылы Ресей Ғылым академиясының назарына жеткізілді. Тексттің тұңғыш түсіндірмелі басылымын 1767 жылы Аугуст Людвиг фон Шлёцер жариялады.

Жаратылыс және эволюция

"Правда Русская" заңдық ережелері 11-13 ғасырлардағы Русьтегі әлеуметтік қатынастардың эволюциясын көрсетті. Әдеттегі құқық, князь заңнамасы және сот ісі жүргізуі "Правда Русскаяның" (ПР) негізін құрады. "Правда Русскаяның" қысқа нұсқасы зерттеушілер "Ярослав Правдасы" деп атаған екі айқын бөлімді қамтиды (шамамен 1017 жыл), сондай-ақ Ярослав Зердің "Древнейшая Правдасы" (Ең көне заң) және Ярославичтердің Правдасы (Ярослав ұлдарының заңы, шамамен 1054 жыл) деп белгіленеді. Кейбір зерттеушілер мәтіннің басқа да бөліктері болғанын, олар кейінірек қосылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ярослав заңы феодалдық құқықтың заңдық ережелерін және алғашқы қауымдық жүйеге дейінгі архаикалық ережелерді қамтыды. Көптеген теориялар бойынша, бұл заң Новгород посаднигі Константин Добринич пен қаланың варяг халқы арасындағы жанжалды реттеу үшін қабылданған. "Правда Русскаяның" одан әрі дамуы мен жетілдірілуі Ярославтың ұлдары мен оның немересі Владимир Мономахтың тұсында жүрді. 1068-1071 жылдардағы Киев, Новгород және Ростов-Суздаль айманындағы көтерілістерден кейін "Правда Русскаяға" жаңа ережелер қосылған деп саналады. Пайда болған Ресей мемлекетінде "Правда Русская" 1497 жылы "Судебник" – Заң кодексімен алмастырылды. Осыған дейін бірнеше ғасыр бұрын Псков және Новгородта жаңа заң кодекстері қабылданған болатын.

Мекемелер

"Правда Ярославичей" белгілі бір қауымның княз сарбаздарын, княздар немесе боярылардың артықшылықты қызметшісі, старсталарды (княздың төменгі дәрежелі әкімшілігінің өкілі), княз әскеріндегі төменгі дәрежелі сарбазды және басқа да қызметшілерді өз аумағында өлтіргені үшін жауапкершілігін арттырды. "Правда Ярославичей" өрт қою, малға қасақана зиян келтіру, байлардың мүлігіне қол сұғу үшін қатаң жазалар көздейді. 1113 жылғы Киевтегі көтерілістен кейін, несие берушілердің қаржылық операцияларын шектейтін, аса жоғары пайыздық заң енгізілді. "Правда" феодалдық қатынастар мен әлеуметтік теңсіздік жүйесін тұрақтандырды. 11-13 ғасырларда ол смердтерге (смерд – феодалдық тәуелді шаруа), феодалдық тәуелді шаруаға, ол өзінің феодалдық қарызын төлегеннен кейін еркін бола алатын, феодалдық тәуелді шаруаға, оны құл сияқты өлтіруге немесе сатуға болатын және т.б. арналған жаңа заңдар шығарды. "Правданың" кең нұсқасы княздың мәртебесіне қатысты арнайы ережелерді қамтиды, сондай-ақ жазаның түрлерін көбейтіп, княз сотының рөлін күшейтеді. Ол князға немесе оның әкімшілігіне зиян келтіргендерге өтемақыны азайту арқылы пайда әкелетін айыппұлдарды енгізді. Қандық дұшпандықты жоюға тырысқанда (ол кезде бұл кең таралған), "Правда" оның қолданылуын шектеп, кек алушылардың санын өлгендердің ең жақын туыстарымен шектеді. Егер жәбірленушінің жағында кек алушылар болмаса, өлтіруші князға ("вира" деп аталады) айыппұл төлеуге және жәбірленушінің туыстарына ішінара өтемақы төлеуге міндетті болды (өлтірушінің қауымы оған айыппұл төлеуге көмектесуі керек еді). Әйел өлтірілсе, ол әдеттегі айыппұлдың жартысын ("полувирье", "вираның" жартысы) төлеуге тиіс болды. "Правда" феодалдық қоғамның еркін мүшелерінің денсаулығы мен ар-намысын қорғады және сөзбен немесе іспен келтірілген зиян үшін қаржылық өтемақы берді. "Правда" қалада немесе ауылда ұрлық жасағаны үшін, орманға, аңшылық жерлеріне немесе жерлерге қасақана зиян келтіргені үшін, заңсыз еніп кіргені үшін жазалаудың жан-жақты жүйесін қамтиды. Сондай-ақ, жеке тұлғалар арасындағы қарыздарды реттейтін, жауапкершілік және мұрагерлік құқық туралы баптар бар. "Правда" куәгерлерді, ант беруді және сумен немесе темірмен сотты пайдаланды, бұл сотталушының кінәсіздігін немесе кінәсін дәлелдеу үшін қолданылатын соңғы сынақ болды. Сот процесінде куәгерлердің куәліктері, дәлелдерді жинау немесе қызу қудалау да қарастырылды. Тергеушілер жалған айыптауларды да тексеруге міндетті болды.

Кейбір басылымдар

Қысқа Русская правданың ағылшын тіліндегі аудармасы: Дэниел Х. Кайзер: Көздер: Русь заңдары, 10-15 ғасырлар, ауд., ред. Дэниел Х. Кайзер (Солт-Лейк-Сити: Чарльз Шлакс баспасы, 1992), 15-19 беттер. "Vast Russkaya Pravda" кітабының ағылшын тіліндегі аудармасы: Дэниел Х. Кайзер: Көздер: "The Laws of Rus' Tenth to Fifteenth Centuries", ауд., ред. Дэниел Х. Кайзер (Солт-Лейк-Сити: Чарльз Шлакс баспасы, 1992), 20-34 беттер. Басты басылым: "Правда Русская" / ред. Борис Греков. Мәскеу; Ленинград: КСРО Ғылым академиясының баспасы. 1-том: Мәтіндер. 1940 жыл. 2-том: Түсіндірмелер. 1947 жыл. 3-том: Мәтіндердің факсимилелік көшірмесі. 1963 жыл. (Правда Русская / Под общ. ред. акад. Б.Д. Грекова. М.; Л.: Изд-во АН СССР. Т. I: Тексты. 1940; Т. II: Комментарии. 1947; Т. III: Факсимильное воспроизведение текстов. 1963). Ресей заңдарының ескерткіштері / ред. Серафим Юшков. 1-шығарылым: Киев мемлекетінің 10-12 ғасырлардағы заң ескерткіштері / Александр Зимин. Мәскеу: "Госюриздат" (Мемлекеттік құқықтық баспасы), 1952 жыл. 287 бет. (Памятники русского права / Под ред. С.В. Юшкова. – М.: Госюриздат, 1952. – Вып. I: Памятники права Киевского государства X–XII вв. / Сост. А.А. Зимин. – 287 с.).