Франк заңдары: Саликтік кодекс

Кіріспе

Франк азаматтық заң кодексі

Салика заңы (Salic law) (/sæliːk/; Lex salica), сондай-ақ салиан заңдары деп аталады, біздің эраның 500 жылы шамасында алғашқы франк патшасы Клодвиг жинақтаған ежелгі франк азаматтық заң кодексі. Мәтін латын тілінде жазылған және көне голланд тілінің ең ерте белгілі мысалдарының бірін қамтиды. Ол ерте орта ғасырлар бойында франк заңдарының негізі болып қала берді және болашақ еуропалық құқықтық жүйелерге әсер етті. Ескі заңның ең танымал қағидасы – әйелдерді тақтардан, феодтардан және басқа да мүліктен мұрагерлік құқығынан шығару принципі. Салика заңдарын франк патшасы тағайындаған және уәкілеттік берген комиссия қарастырды. VI-VIII ғасырларға жататын ондаған қолжазбалар және IX ғасырда жасалған үш түзетулер сақталған. Салика заңы мұрагерлік туралы ережелер сияқты азаматтық заңның және кісі өлтіру үшін жаза сияқты қылмыстық заңның жазбаша кодификациясын қамтамасыз етті. Бұл бастапқыда франктардың заңы ретінде көзделіп, Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Орталық Еуропадағы Германия мемлекеттері мен Австрия-Мажарстан, Батыс Еуропадағы Төмен елдер, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Балқан мемлекеттері және Оңтүстік Еуропадағы Италия мен Испанияның бір бөлігінде заманауи тарихқа дейін созылған заң шығару дәстүріне үлкен әсер етті. Агнатикалық мұрагерлік Франция және Италия сияқты мемлекеттерде патшалардың мұрагерлігін реттеді.

Заңның тарихы

Кодекстің түпнұсқа басылымын франктардың бірінші патшасы Клодвиг I (шамамен 466–511 жылдар) тапсырыс беріп, 507–511 жылдар аралығында жариялаған. Ол саликалық заң жарияланғанға дейін тек белгіленген ақсақалдардың есінде сақталған әдет-ғұрып заңын зерттеу үшін төрт комиссар тағайындады. Олар өз білімі қажет болған кезде кеңес құрып отыратын. Ақпарат ауызша беріліп келді. Сондықтан саликалық заң көне дәуірдегі қалыптасқан әдет-ғұрыптар мен тәжірибені көрсетеді. Патшалар мен олардың басшылығындағы әкімшілік тиімді басқару үшін жазбаша кодекске ие болуды қалаған. Келесі 300 жыл бойы кодекс қолмен көшіріліп, жаңа заңдар қосылып, өзгертілген заңдар қайта қаралып, жойылған заңдар алынып тасталды. Баспадан өзгеше, қолмен көшіру – жеке көшірушінің жеке әрекеті, оның өзіндік ойлары мен стилі бар. Сақталған ондаған қолжазбаның әрқайсысының қателер, түзетулер, мазмұн және құрылымы ерекше. Заңдар "тараулар" деп аталады, себебі олардың әрқайсысының жеке атауы бар, көбінесе "de" сөзімен басталып, "туралы", "қатысты" мағынасын білдіреді. Тараулардың бөліктері жеке атауларға ие болды, олар олардың шығу тегі туралы ақпарат берді. Осы ондаған атаулардың кейбіреулері нақты сілтеме беру үшін қабылданды, көбінесе жалпы жұмыстың атауымен – lex – бірдей белгіленді.

Меровингиялық кезең

Хендрик Керннің рецензиясы қолжазбалардың бәрін мазмұны мен мәтіндегі даталанатын материалдар бойынша бағалап, ұқсастығы мен салыстырмалы хронологиялық тізбегіне сәйкес бес топқа бөледі. І топ ең көнесі болып табылады, онда VIII және IX ғасырларға жататын төрт қолжазба бар, бірақ олардың 65 атауы VI ғасырда жарық көрген түпнұсқалардың көшірмелері деп саналады. Бұған қоса, оларда кейбір латын сөздеріне қатысты жергілікті сот терминдерін көрсететін шеттегі глоссалар – "Malberg Glossen" (Malberg Glosses) кездеседі. Бұл атаулар жергілікті "malbergo" – "сот тілі" деген сөзден шыққан. Керннің ІІ тобы екі қолжазбамен ұсынылған, ол І топтан ұқсас, бірақ онда "кейінгі мерзімге меңзеп тұратын интерполяциялар немесе көптеген қосымшалар" бар.

Заңның кейбір қағидалары

Бұл заңдар мен олардың түсіндірмелері франк қоғамын түсінуге көмектеседі. Қылмыстық заңдар адамдарға келтірілген зиян, мүліктің зақымдалуы, ұрлық және негізсіз қорлау үшін өтемақы төлеу және айыппұл салу шараларын белгіледі. Айыппұлдың үштен бір бөлігі сот шығындарына жұмсалды. Сот шешімдерін әріптестерден құралған қазылар тобы түсіндірді. Азаматтық құқық бойынша, егер адам отбасы құрамында болмаса, ол заңмен қорғалмайды. Отбасы мүшелерінің құқықтары айқындалды, мысалы, барлық тірі еркек мұрагерлер арасында жерді тең бөлісу, тұңғыш балаға артықшылық беру ережесіне қарсы.

Агнатикалық мұрагерлік

Азаматтық құқықтың негізгі қағидаларының бірі – агнатикалық мұрагерлік, ол әйелдерді таққа немесе иелікке мұрагерлік құқығынан толығымен шеттетеді. Шындығында, "салик заңы" көбінесе агнатикалық мұрагерлікпен бірдей мағынада қолданылады, бірақ салик заңының маңызы мұрагерлік ережелерінен асып түседі, себебі ол бүгінгі күні Еуропаның континенттік бөлігінде қолданылатын көптеген құқық жүйелерінің тікелей түбірі болып табылады. Салик заңы мұрагерлікті жыныс бойынша реттейді. "Агнатикалық мұрагерлік" – бұл таққа немесе иелікке мұрагерлік алдыңғы иесінің әке тарапынан туған туысына, мысалы, бауырына, ұлына немесе еркек желі арқылы ең жақын туысына, соның ішінде алыс туыстарына да беріледі. Басты түрлері – агнатикалық үлкендік және агнатикалық тұңғыштық. Соңғысы, ең көп таралғаны, монархтың үлкен ұлына мұрагерлік құқығын білдіреді; егер монархтың ұлдары болмаса, тақ еркек желісіндегі ең жақын туысына көшеді.

Францияда

Меровинг патшалары өздерінің мемлекетін барлық тірі ұлдарына тең бөліп берді, бұл бәсекелес мұрагерлер арасында көптеген қақтығыстар мен бауыр өлтіруге әкелді. Каролингтер де осылай етті, бірақ олар императорлық мәртебеге ие болды, ол бөлінбейтін және бір уақытта тек бір адамға берілетін еді. Батулылық, яки мұраны беруде үлкен ұлға басымдық беру, Францияда Капетия патшалары тұсында пайда болды. Алғашқы Капетиялардың тек бір мұрагері болды – ең үлкен ұлы, оны олар тірі кездерінде таққа отырғызды. Капетия патшаларының кіші ұлдары мұраның тең бөлігін алмаған, оларға аппанаж, яғни патшаның жоғары тұруымен феодалдық аймақ берілді. Феодалдық заңдар ұлдары болмаған жағдайда қыздарға да феодалдық иеліктерді беруге мүмкіндік берді, бұл ертедегі аппанаждарға да қатысты. Феодалдық заң француз тағына да қолданыла ма, жоқ па, ешкім 1316 жылға дейін білмеді.

1316 жылғы мұрагерлік

987 жылы Капеция әулетінің құрылуынан бастап 1316 жылы Людовик X қайтыс болғанға дейін Франция королінің ең үлкен ұлы таққа мұрагер болып отырды. Әйелдердің таққа мұрагерлік етуден шеттетілуіне қатысты бұрын ешқандай жағдай болған емес. Людовик X ұлы болмай қайтыс болды, бірақ әйелі жүкті болды. Патшаның ағасы, Пуатье графы Филипп, регент болды. Филипп, Людовик X-тің қызының анасының інісі және болашақ мұрагер Жоаннамен бірге, Бургундия герцогы Одо IV-пен кез келген жағдайға дайындалды. Егер туылған бала ұл болса, ол Франция тағына патша болып отыратын; егер қыз болса, Людовик X-тің қыздары есейгенге дейін Филипп регенттік қызметін атқаратын. Осылайша, Франция тағына отыру мүмкіндігі екі қызға да болды. Туылған бала, патшалықтың қуанышына орай, Джон I болып дүниеге келді, бірақ нәресте бірнеше күн ғана өмір сүрді. Филипп мүмкіндігін сезіп, Бургундия герцогымен жасасқан келісімді бұзып, 1317 жылдың қаңтарында Реймсте Францияның Филипп V ретінде киеліленді. Францияның Агнес, Сент-Луидің қызы, Бургундия герцогының анасы және ханшайым Жоаннаның анасы, оны билікті тартып алу деп санады және Филипп V қабылдаған теңдестер ассамблеясын талап етті. 1317 жылғы Генерал-штаттар деп аталған прелаттар, лордтар, Париж буржуазиясы және университет профессорларының ассамблеясы ақпан айында жиналды. Филипп V олардан Франция тағына өзінің құқығын негіздеу үшін аргумент жазуды сұрады. Бұл «жалпы мәлімдемелер» «Франция патшалығында әйелдер мұрагер бола алмайды» деп келісімге келді, бұл Филипптің билікті тартып алуын және әйелдің Франция тағына көтерілуінің мүмкін еместігін ресмиледірді, бұл принцип бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Осы кезде Салик заңы әлі қолданылмаған еді; Филипп V-тің пайдасына келтірілген аргументтер тек Филипп V-тің Сент-Луиге жақындығына ғана сүйенді. Филипптің ақсүйектердің қолдауы болды және оның амбицияларына жеткілікті ресурстары бар еді. Филипп Бургундия герцогын өзінің қызымен, сондай-ақ Жоаннамен үйлендіріп, Артуа және Бургундия графтықтарын оның болашақ мұрасы ретінде берді. 1317 жылдың 27 наурызында Лаонда Бургундия герцогы мен Филипп V арасында келісімге қол қойылды, онда Жоанна Франция тағына құқығынан бас тартты.

For a remarkably long period, from the inception of the Capetian dynasty in 987 until the death of Louis X in 1316, the eldest living son of the King of France succeeded to the throne upon his demise. No prior occasion existed to demonstrate whether or not females were excluded from the succession to the crown. Louis X died without a son, but left his wife pregnant. The king's brother, Philip, Count of Poitiers, became regent. Philip prepared for the contingencies with Odo IV, Duke of Burgundy, maternal uncle of Louis X's daughter and prospective heiress, Joan. If the unborn child were male, he would succeed to the French throne as king; if female, Philip would maintain the regency until the daughters of Louis X reached their majority. The opportunity remained for either daughter to succeed to the French throne. The unborn child proved to be male, John I, to the relief of the kingdom, but the infant lived for only a few days. Philip saw his chance and broke the agreement with the Duke of Burgundy by having himself anointed at Reims in January 1317 as Philip V of France. Agnes of France, daughter of Saint Louis, mother of the Duke of Burgundy, and maternal grandmother of the Princess Joan, considered it a usurpation and demanded an assembly of the peers, which Philip V accepted. An assembly of prelates, lords, the bourgeois of Paris, and doctors of the university, known as the Estates General of 1317, gathered in February. Philip V asked them to write an argument justifying his right to the throne of France. These "general statements" agreed in declaring that "Women do not succeed in the kingdom of France", formalizing Philip's usurpation and the impossibility for a woman to ascend the throne of France, a principle that remains in force to this day. The Salic law, at the time, was not yet invoked; the arguments put forward in favor of Philip V relied only on the degree of proximity of Philip V with St. Louis. Philip had the support of the nobility and had the resources for his ambitions. Philip won over the Duke of Burgundy by giving him his daughter, also named Joan, in marriage, with the counties of Artois and Burgundy as her eventual inheritance. On March 27, 1317, a treaty was signed at Laon between the Duke of Burgundy and Philip V, wherein Joan renounced her right to the throne of France.

Саликалық заңның пайда болуы

Саликалық заң 1316 немесе 1328 жылдары тікелей айтылмаған. Ол феодалдық дәуірде ұмытылып, француз тәжін тек еркектерге және еркектер арқылы беруге болатындығы туралы пікір, оны француздардың көзінде ерекше және құнды еткен. 1358 жылы монах Ричард Леско оны Наварраның Карл II-нің француз тәжін таластыруына қарсы қолданды, бұл аргумент кейіннен Валуа әулетін қорғау үшін басқа заңгерлер де қайталаған. Сондықтан, агнатикалық принцип бастапқыда Франция тәжінің мұрагерлігімен ғана байланысты болды. Валуа әулетінің билікке келуіне дейін Капетия патшалары кіші ұлдары мен бауырларына аппанаждар берген, олар еркек және әйел мұрагерлерге берілуі мүмкін еді. Дегенмен, Валуа князьдеріне берілген аппанаждар, оларды берген монархияның мұрагерлік заңына ұқсас, мұрагерлікті тек еркектерге шектеді. Тағы бір Капетия тармағы, Бретаньнің Монфорттары, Бретань герцогтігінде еркектердің мұрагерлігін талап етті. Оларды Англия королі қолдады, ал Бретаньдегі дәстүрлі әйелдер мұрагерлігін талап еткен қарсыластарын Франция королі қолдады. Монфорттар герцогтікті соғыс арқылы жеңіп алды, бірақ Франция королінің үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Бұл заң мұрагерлік мәселелерінің барлығын қамтуға арналмаған, мысалы, жылжымалы мүліктің мұрагерлігі емес, тек "Салик" деп есептелетін жерлерге ғана қатысты. Бұл сөздің құқықтық анықтамасы туралы пікірталас әлі де жалғасуда, бірақ ол патшалық қазынасындағы жерлерге қатысты деп қабылданған. Бірнеше ғасырдан кейін ғана, Францияның тікелей Капетия патшалары мен Франциядағы жерлерін иеленген ағылшын замандастары Саликалық заңды мұрагерлікті қолдану немесе талқылау үшін негіз ретінде пайдаланды. Шекспирдің айтуынша, Карл VI Генрих V-нің француз тағына талабын Саликалық заңның мұрагерлік ережелеріне сүйене отырып қабылдамады, бұл Агинкур шайқасына әкелді. Шындығында, Саликалық заң мен ағылшын заңдары арасындағы қайшылық француз және ағылшын монархтарының француз тағына қатысты көптеген талаптарын ақтауға мүмкіндік берді. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Испания королі Филипп II үшінші әйелі Валуалық Елизаветадан туған қызы Изабелла Клара Евгения үшін француз тәжін иеленуге тырысты. Филипптің өкілдеріне Саликалық заңның "таза ойлап тапқан" екенін "ақылмен жеткізуге" бұйрық берілді. Тіпті егер "Салик заңы" шын мәнінде Франция тағына қолданылмаса да, агнатикалық мұрагерлік принципі француз патшалық мұрагерлігінің маңызды бөлігіне айналды; олар оны жүз жылдық соғыста ағылшындармен қолдады және ол екі ғасырдан астам уақыт бойы олардың патшаларын анықтады. Бурбон әулетінің бірінші патшасы Генрих IV-тің мойындалуы Францияда агнатикалық принципті одан әрі нығайтты. Саликалық заңға тікелей сілтеме жасалмағанымен, Бонапартистік Бірінші және Екінші француз империяларының конституциялары әйелдерді таққа отырудан шеттетуді жалғастырды. Наполеон Бонапарт бағындырған елдерде Саликалық заң қабылданды, соның ішінде Вестфалия корольдігі, Голландия корольдігі және Наполеонның ықпалымен Бернадот әулетінің Швециясы.

As far as can be ascertained, Salic law was not explicitly mentioned either in 1316 or 1328. It had been forgotten in the feudal era, and the assertion that the French crown can only be transmitted to and through males made it unique and exalted in the eyes of the French. In 1358 the monk Richard Lescot invoked it to dispute the claim of Charles II of Navarre to the French crown, an argument that would later be echoed by other jurists in defence of the Valois dynasty. In its origin, therefore, the agnatic principle was limited to the succession to the crown of France. Prior to the Valois succession, Capetian kings granted appanages to their younger sons and brothers, which could pass to male and female heirs. The appanages given to the Valois princes, though, in imitation of the succession law of the monarchy that gave them, limited their transmission to males. Another Capetian lineage, the Montfort of Brittany, claimed male succession in the Duchy of Brittany. In this they were supported by the King of England, while their rivals who claimed the traditional female succession in Brittany were supported by the King of France. The Montforts eventually won the duchy by warfare, but had to recognize the suzerainty of the King of France. This law was by no means intended to cover all matters of inheritance – for example, not the inheritance of movables — only to lands considered "Salic" – and debate remains as to the legal definition of this word, although it is generally accepted to refer to lands in the royal fisc. Only several hundred years later, under the direct Capetian kings of France and their English contemporaries who held lands in France, did Salic law become a rationale for enforcing or debating succession. Shakespeare says that Charles VI rejected Henry V's claim to the French throne on the basis of Salic law's inheritance rules, leading to the Battle of Agincourt. In fact, the conflict between Salic law and English law was a justification for many overlapping claims between the French and English monarchs over the French throne. More than a century later, Philip II of Spain attempted to claim the French crown for his daughter Isabella Clara Eugenia, born of his third wife, Elisabeth of Valois. Philip's agents were instructed to "insinuate cleverly" that the Salic law was a "pure invention". Even if the "Salic law" did not really apply to the throne of France, though, the very principle of agnatic succession had become a cornerstone of the French royal succession; they had upheld it in the Hundred Years' War with the English, and it had produced their kings for more than two centuries. The eventual recognition of Henry IV, the first of the Bourbon kings, further solidified the agnatic principle in France. Although no reference was made to the Salic law, the imperial constitutions of the Bonapartist First French Empire and Second French Empire continued to exclude women from the succession to the throne. In the lands that Napoleon Bonaparte conquered, Salic law was adopted, including the Kingdom of Westphalia, the Kingdom of Holland, and under Napoleonic influence, the House of Bernadotte's Sweden.

Басқа еуропалық қолданбалар

Еуропа тарихындағы бірнеше әскери қақтығыстар саликалық заңды қолданудан немесе оны елемеуден туындады. Карлистік соғыстар Испанияда таққа мұрагердің әйел немесе ер адам болуы керек деген мәселе төңірегінде болды. Австрия мұрагерлік соғысы 1713 жылғы Прагматикалық санкцияға байланысты басталды, онда Австрияның Карл VI, өзі саликалық заңның нәтижесінде қыздарына қарағанда Австрия мұрасын мұра еткен болатын, мұраны тікелей өз қызы Мария Терезияға қамтамасыз етуге тырысты, бұл квази-саликалық заңның іс-әрекетіне мысал еді. Қазіргі Италия Корольдігінде Савой әулеті тұсында таққа отыру саликалық заңмен реттелді. Британдық және Ганноверлік тақтар 1837 жылы Ұлыбритания мен Ганновердің королі Вильгельм IV қайтыс болғаннан кейін бөлінді, себебі Ганновер Британиядан айырмашылығы, квази-саликалық заңды қолданды. Ұлыбритания тағына Вильгельмнің немере қызы Виктория отырды, ал Ганновер тағына Вильгельмнің інісі Эрнест, Камберленд герцогы отырды. Саликалық заң Шлезвиг-Гольштейн мәселесінде де маңызды роль атқарды және Германия мемлекеттерінің князьдықтарының мұрагерлік және некелік шешімдерінде күнделікті түрде маңызды болды, мысалы, Саксония-Веймарды айтуға болады. Еуропалық дворяндар дипломатиялық қарым-қатынастарда, әсіресе некелер туралы келіссөздер жүргізген кезде, саликалық мәселелерге жиі тап болды, себебі жер иелігі (неке арқылы) "әйелдің күйеуіне" өтуі үшін еркек желісінің толығымен тоқтауы қажет еді. Германия мемлекеттерінде әйел билеушілерге қазіргі заманға дейін қарсылық болды. Сол сияқты, 1890 жылы Нидерланд Корольдігі мен Люксембург Ұлы Герцогтігінің тақтары бөлінді, Нидерландының бірінші патшайымы ретінде принцесса Вильгельмина таққа отырды. Саликалық заңның қалдығы ретінде Нидерландының билік басындағы монарх лауазымы әрқашан ресми түрде "Патша" деп аталады, бірақ оның титулы "Патшайым" болуы мүмкін. Люксембург Оранж-Нассау үйінің алыс туысқан агнаттарына, Нассау-Вейлбург үйіне өтті, бірақ бұл үй де екі онжылдықтан кейін еркек желісінен айырылды. Нассау үйінің қалған тармақтарында басқа еркек агнаттар болмағандықтан, Ұлы Герцог Вильгельм IV өзінің қыздарымен алмастырылуына мүмкіндік беретін квази-саликалық мұрагерлік заңын қабылдады.

Several military conflicts in European history have stemmed from the application of, or disregard for, Salic law. The Carlist Wars occurred in Spain over the question of whether the heir to the throne should be a female or a male relative. The War of the Austrian Succession was triggered by the Pragmatic Sanction of 1713, in which Charles VI of Austria, who himself had inherited the Austrian patrimony over his nieces as a result of Salic law, attempted to ensure the inheritance directly to his own daughter Maria Theresa of Austria, which was an example of an operation of quasi Salic law. In the modern Kingdom of Italy, under the House of Savoy, succession to the throne was regulated by Salic law. The British and the Hanoverian thrones separated after the death of King William IV of the United Kingdom and of Hanover in 1837 because Hanover practiced quasi Salic law, unlike Britain. King William's niece, Victoria, ascended to the British throne, but the Hanover throne went to William's brother Ernest, Duke of Cumberland. Salic law was also an important issue in the Schleswig Holstein Question and played a day to day role in the inheritance and marriage decisions of common princedoms of the German states, such as Saxe Weimar, to cite a representative example. European nobility would have confronted Salic issues at every turn in the practice of diplomacy, particularly when they negotiated marriages, since the entire male line had to be extinguished for a land title to pass (by marriage) "to a female's husband". Women rulers were anathema in the German states well into the modern era. In a similar way, the thrones of the Kingdom of the Netherlands and the Grand Duchy of Luxembourg were separated in 1890, with the succession of Princess Wilhelmina as the first Queen regnant of the Netherlands. As a remnant of Salic law, the office of the reigning monarch of the Netherlands is always formally known as "King", though her title may be "Queen". Luxembourg passed to the House of Orange Nassau's distantly related agnates, the House of Nassau Weilburg, but that house also faced extinction in the male line less than two decades later. With no other male line agnates in the remaining branches of the House of Nassau, Grand Duke William IV adopted a quasi Salic law of succession to allow him to be succeeded by his daughters.

Әдебиеттік сілтемелер

Шекспир Генрих V пьесасында саликалық заңды сюжеттік құрал ретінде пайдаланады, Генрих V-нің француз тағына талап етуіне француздар осы заң арқылы кедергі келтіргенін айтады. Генрих V Кентербери архиепископынан саликалық заңға қарамастан талаптың қолдау таба алатыны туралы сұраумен басталады. Архиепископ: «Салик жері Германияда, Сала және Эльба өзендерінің арасында», – деп жауап береді, бұл заң француз емес, неміс заңы екенін білдіреді. Архиепископтың Генрихтің талабын ақтауы, Шекспир оны қасақана түсініксіз және сөз көп етіп көрсетеді (комедиялық, сондай-ақ саяси тиімділік үшін), сонымен қатар қате болып табылады, өйткені салиан франктары Төменгі Рейн және Шельда бойында қоныстанды, қазіргі күні көбінесе Фламанд аймағында орналасқан. Джордж Макдональд Фрейзердің «Royal Flash» романында басты кейіпкер Гарри Флэшманға үйленгеннен кейін патша жұбайының мұралық асыл тастардан алған үлесі табыс етіледі. «Герцогиня тіпті жақсырақ алды»; кейіпкер, өзін қиын жағдайда сезініп, «Содан мен түсіндім, және қазір де түсінемін, саликалық заң – өте дұрыс идея еді», – деп ойлайды. Сэр Уолтер Скотттың «Уэверли» романында басты кейіпкердің Эдинбургке алып баратын жылқы мен жол көрсетуші туралы бұрынғы сұрауларын талқылағанда «Салик заңынан» цитата келтіреді. Қонақ үй иесі, әдепті, тыныш, еңбекқор әйел, кешкі асқа тапсырыс алуға келді, бірақ жылқы мен жол көрсетуші туралы сұраққа жауап беруден бас тартты; себебі Салик заңы, көрінеді, Алтын шамдық тұрақтарына дейін де қолданыс тапқан.