Кіріспе

Бабил заңдары – клинопись заңдарының бір бөлігі болып табылады және оған қазба жұмыстарынан табылған көптеген археологиялық материалдардың болуына байланысты ерекше зерттеулер жүргізілді. Мыңдаған "шарттар" бар, олардың ішінде түрлі актілер, келісімдер, кепілдемелер, түбіртектер, есептер және ең бастысы – сот судьяларының заңға қатысты шешімдері кіреді. Тарихи жазбалар, патшалық жарғылар мен рескрипттер, хабарламалар, жеке хаттар және жалпы әдебиеттер қосымша мәліметтер береді. Тіпті грамматикалық және лексикографиялық мәтіндерде заң мен дәстүрге қатысты көптеген үзінділер немесе қысқа сөйлемдер кездеседі. "Сумерлік отбасы заңдары" осылай сақталған. Ежелгі Месопотамиямен байланысты басқа мәдениеттер де ортақ заңдар мен прецеденттерді бөлісті, тіпті Кеннет Китчен зерткен және Киелі кітаптағы шарттармен салыстырған шарттардың формасына дейін. Птаххотептің және Шариғат заңдары дәрігерлер, заңгерлер және шеберлер сияқты мамандарға арналған сертификаттарды қамтиды, олар Хаммураби кодексіне ұқсас, кәсіби кінәлар үшін жазаларды белгілейді. Қазіргі кезде танымал болған Хаммураби кодексінің (бұдан әрі тек "Кодекс" деп аталады) табылуы, басқа материалдарды жіктеу және түсіндіруден туындағаннан гөрі, жүйелі зерттеуді мүмкін етті. Басқа көне кодекстердің фрагменттері де бар және жарияланды, бірақ әлі де дәлелдері жетіспейтін көптеген мәселелер бар. Ең ерте жазбалардан бастап, эллинистік кезеңге дейінгі заңдық мәтіндер сақталған, бірақ белгілі бір мәселе бойынша бір кезең үшін толыққанды дәлелдер болса, екіншісі үшін мүлдем болмауы мүмкін. Кодекс көптеген реконструкциялардың негізін құрайды. Ашшурбанипалдың Ниневидегі кітапханасынан табылған фрагменттері және кейінгі Вавилон көшірмелері оның зерттелгенін, тарауларға бөлінгенін, кіріспесінен (бастапқы сөздерінен) Ninu ilu sirum деп аталғанын және он бес жүз жыл немесе одан да көп уақыт бойы қайтадан көшірілгенін көрсетеді. Парсы, грек және парфян шапқыншылықтарына қарамастан, көптеген Вавилон заңдық прецеденттері күшінде қалды, бұл Вавилониядағы жеке өмірге көп әсер етпеді; және ол римдіктерге әсер ету үшін сақталды. Кодекске дейінгі заңдар мен дәстүрлерді "ерте" деп атауға болады, ал Жаңа Вавилон империясының (сондай-ақ парсы, грек және т.б.) заңдарын "кейінгі" деп атауға болады. Ассирия заңдары Вавилондықтардан алынған, бірақ олар басқа жерлерде жоғалғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы ерте ерекшеліктерін сақтап қалды.

Өркениеттің ықпалы

Месопотамияның ерте тарихы – қалалар арасындағы билік үшін күрес туралы айғақ. Әрбір ірі қала өзіне бағынған қалалардан салық пен әскери көмек талап ететін, бірақ олардың жергілікті діни сенімдері мен әдет-ғұрыптарына араласпайтын. Қала құқықтары мен салт-дәстүрлері патшалар мен жаулап алушылардың барлығынан да құрмет көрген. Ежелгі семит тілдес халықтар Месопотамия қалаларына қоныстанғанда, олардың тайпалық әдеттері қала заңдарына енген. Ашшурбанипал мен Шамашшумукин билікке келгенге дейін, бабылдықтар өз қала заңдарына жиырмаға дейін шетелдіктердің бірден қалаға кіруге құқығы бар екенін, бабылдық ерлерге үйленген шетелдік әйелдердің құлдыққа түсірілмейтінін және қалаға кірген итті сотсыз өлтіруге болмайтынын қосты. Бабыл халқы ерте заманнан-ақ көп ұлтты болды және қалалар арасындағы байланыс үздірілмейтін. Әрбір қалада көптеген шетелдік тұрғындар болды. Мұндай еркін қарым-қатынас әдет-ғұрыптардың бірігуіне ықпал еткені сөзсіз. Дегенмен, Хамурабидің таланты арқасында Бабыл оның астанасы болып, бірыңғай заң жүйесімен алып империясын біріктіру мүмкін болды.

Үш сынып

Кодекс бойынша халықтың барлығы үш топқа бөлінеді: авилум, мушкену және арду. Авилум бастапқыда патша тайпасынан шыққан, толық құқықты азамат, туған, үйленген және қайтыс болған күні тіркелген адам болған. Ол аристократиялық артықшылықтар мен міндеттерге ие болды, сондай-ақ дене жарақаты үшін кек алу құқығы болды, бірақ қылмыстар мен құқық бұзушылықтар үшін ауыр жазаға, жоғары алымдар мен айыппұлдарға тартылды. Бұл топқа патша мен оның сарайы, жоғары лауазымды шенеуніктер, кәсіпшілер мен шеберлер кірді. Уақыт өте келе бұл термин тек құрметті атауға айналды – Кодексте мәртебе маңызды емес болғанда, ол кез келген адамды білдіру үшін қолданылды. Мүлік талабы болған жоқ, сондай-ақ бұл термин нәсілдік емес. Мушкенуді нақты сипаттау өте қиын. Бұл термин уақыт өте келе «тіңкес» деген мағынаны алды, бұл мағына арамей және еврей тілдері арқылы көптеген қазіргі тілдерге өтті. Бірақ Кодекс оны міндетті түрде кедей деп санамаса да, ол жерсіз болуы мүмкін. Ол еркін болды, бірақ дене жарақаты үшін ақшалай өтемақы алуға, кішірек ақы мен айыппұл төлеуге және тіпті құдайларға аз құрбандықтар беруге міндетті болды. Ол қаланың бөлек ауданында тұрды. Оны патша сарайымен байланысты, патшалық зейнеткер ретінде немесе халықтың көп бөлігін құрайтын адам ретінде қарастыруға ешқандай себеп жоқ. Оған қатысты қазіргі заманғы құжаттардағы сілтемелердің аздығы оны одан әрі нақтылауды қиын етеді. Арду – құл, қожайынының мүлігі, өте көп санды топты құрайтын. Ол мүлік сатып алып, тіпті басқа құлдарға да ие бола алатын. Оның қожайыны оны киіндіріп, тамақтандырып, дәрігерлік қызмет төледі, бірақ оған келген зиян үшін төленген өтемақыны өзі алды. Оның қожайыны көбінесе оған құл қызды әйел ретінде тауып берді (сол кезде туған балалар құл болып туды), көбінесе оны үйге (фермамен немесе кәсіппен) орналастырып, одан жыл сайынғы жалдау ақысын алды. Әйтпесе, ол еркін әйелге үйленуі мүмкін (сол кезде туған балалар еркін болар еді), ол оған қожайыны тигізе алмайтын қалыңдық әкелуі мүмкін, ал ол қайтыс болған кезде оның мүлкінің жартысы оның иесіне мұрагер ретінде өтетін. Ол өз еркіндігін қожайынынан сатып алу арқылы немесе босатылып, ғибадатханаға бағышталуы немесе тіпті асырап алу арқылы алуға болатын, онда ол амелуға айналып, мушкену емес болатын. Құлдар шетелден сатып алынды, соғыста тұтқынға алынды немесе борыш немесе қылмыс үшін еркінен айырылды. Құл көбінесе қашып кетті; егер ұсталса, ұстаған адам оны қожайынына қайтаруға міндетті болды, ал Кодекс қожайын ұстаған адамға төлеуге тиіс екі шекел сыйақыны белгіледі. Бұл құлдың орташа құнының оннан бір бөлігіне тең еді. Құлды ұстап немесе оған жасырынғандық үшін өлім жазасы қарастырылды. Оған қала қақпасынан қашып кетуге көмектесу де сол сияқты жазаланды. Құлдың денесінде хирургиялық операциясыз алынбайтын, кейіннен иесінің аты таңбаланған немесе күйдірілген таңба болды. Екінші жағынан, Ассириядағы және оның бағынышты провинцияларындағы үлкен иеліктерде көптеген крепостнойлар болды, көбінесе бағынышты халықтар, тұтқынға алынған тұтқындар немесе бұрынғы құлдар; олар өңдеген жерге байланған және иелікпен бірге сатылды, бірақ өздерінің жері мен мүлкіне ие бола алды. Вавилонияда крепостнойлардың іздері аз, егер мушкену шынымен крепостной болмаса.

Құдайлардың тұрғын азаматтары

Қаланың құдайы бастапқыда жердің иесі деп есептелді, ол оны суармалы егістік жердің ішкі шеңберімен және жайылымның сыртқы жиегімен қоршады; қала тұрғындары оның жалға алушылары еді. Құдай мен оның өкілі, патша, ұзақ уақыттан бері жалға алу құқығын бұзбай, табиғи өнімдер, мал, ақша немесе еңбек сияқты белгілі бір төлемдерге қанағат тұтты. Ең ертедегі ескерткіштердің бірінде патшаның ұлы үшін үлкен мүлікті сатып алғаны, оған нақты баға төлегені және көптеген иелеріне қымбат киімдер, күміс заттар мен құнды жиһаз сыйлағаны айтылады. Заң кодексі жердің толыққанды жеке меншігін мойындайды, бірақ дін қызметкерлері мен саудагерлерге жерді иелену құқығын береді; бірақ сатылған барлық жерлерге белгілі бір төлемдер қатысты. Дегенмен, патша жарлық арқылы осы төлемдерден босата алатын, бұл мемлекетке қызмет еткендерге сыйлық берудің жиі қолданылатын тәсілі еді. Осы жарлықтардан жерге қатысты міндеттер туралы білеміз. Мемлекет әскерге адамдарды, жұмыс күшін, сондай-ақ табиғи өнімдерді талап етті. Белгілі бір аумақтан садақшы және оның қалқан ұстаушысы (екеуінің де қалқанын көтеріп жүретін) берілуі керек еді, сондай-ақ оларды жорықпен қамтамасыз етуге міндетті болды. Бұл аумақ б.з.д. 8 ғасырда «садақ» деп аталды, бірақ бұл практика одан да ертерек кезеңге жатады. Кейінірек, белгілі бір аумақтардан атты әскер де талап етілді. Адам белгілі бір рет қызмет етуге міндетті болды, бірақ жер жыл сайын адам беруге тиіс еді. Бұл қызметті көбінесе құлдар мен тәуелді шаруалар орындады, бірақ амелу (немесе мушкену) де соғысқа қатысты. Садақтар ондық және жүздік топтарға бөлінді. Жұмыс күші азырақ реттелді. Өзен жағалауындағы жер иелері арналарды, көпірлерді, кеме тоқтау орындарын және т.б. жөндеуге міндетті болды. Хаммураби хаттарында көбінесе босату туралы талаптар жазылған. Дін қызметкерлері мен мал бағушылар әскери қызметтен босатылды. Мемлекет барлық егіннің, малдың және т.б. белгілі бір бөлігін талап етті. Патшаның елшілері кез келген азаматтың мүлкін қолхатпен алып қоюға құқылы болды. Сонымен қатар, әрбір қаланың өз акциздік алымдары, кедендік баждар, паромдық төлемдері, жол және су бағалары болды. Патшаның жердің иесі болуы тоқтады, егер ол мұндай болған болса. Оның жеке меншігі, патшалық мүлігі және барлық азаматтарынан алған кірісі болды. Жоғары лауазымды шенеуніктердің иеліктері мен ресми резиденциялары болды. Заң кодексі белгілі бір топтардың феодалдық жағдайын реттейді. Олар патшадан үй, бақ, егістік, мал және жалақы алды, оның орнына патшаның тапсырмаларын орындауға міндетті болды. Олар қызметті басқа біреуге тапсыруға құқылы емес еді, өйткені мұндай іс өлім жазасымен жазаланды. Шетелге жіберілгенде, олар иелікті сақтап, міндеттерін орындау үшін қабілетті ұлын тағайындай алатын. Егер ұлы болмаса, мемлекет уақытша орынбасар тағайындады, бірақ әйеліне өзін және балаларын асырау үшін кірістің үштен бірін берді. Иелік басқаға берілмейтін мүлік еді; оны сатуға, кепілге беруге, айырбастауға, жалға беруге, сыйлауға немесе азайтуға болмайтын. Басқа жерлер мемлекеттен жалға алынды. Ата-баба мүлігі қатаң түрде отбасымен байланысты болды. Егер иесі сатқысы келсе, отбасы сатып алу құқығын сақтап қалды, және оны жүзеге асыру мерзімі шектеусіз болды.

Ғибадатхана

Ғибадатхана өте маңызды орынға ие болды. Ол өзінің иеліктерінен, ондықтан және басқа да белгіленген алымдардан, сондай-ақ құрбандықтардан (дәстүрлі үлес) және адалдардың басқа да сыйлықтарынан – ақша мен тұрақты сыйлықтардан өзге, түрлі табиғи өнімдердің көп мөлшерінен кіріс алды. Ірі ғибадатханаларда көптеген лауазым иелері мен қызметшілер болды. Бастапқыда, әрбір қала бір ғибадатхананың төңірегінде шоғырланған болуы мүмкін, және әрбір отбасы басшысы онда қызмет етуге және кірісімен бөлісуге құқылы болды. Қала өскен сайын, бір ғибадатханада (немесе оның қақпасында) жылына белгілі бір күнге бару құқығы белгілі бір отбасыларға беріліп, отбасы ішінде кепілге салуға, жалға беруге немесе ортақ пайдалануға айналды, бірақ мүлкінен айырылмады. Осы талаптарға қарамастан, ғибадатханалар үлкен астық сақтау орындары мен қоймаларға айналды, сонымен қатар қала мұрағаты қызметін атқарды. Ғибадатхананың міндеттері де болды. Егер азамат жауға түсіп, өзін құтқара алмаса, оның қаласының ғибадатханасы оны босатуға міндетті болды. Кедей шаруалар тұқым, астық немесе орақшыларға қажетті жабдықтарды қарызға алу үшін ғибадатханаға келетін – осы алдын ала берілген қарыздарды ол пайызсыз қайтаратын. Патшаның ғибадатханаға қатысты билігі меншік емес, әкімшілік сипатта болды. Ол одан қарыз ала алатын, бірақ басқа қарыз алушылар сияқты қайтарып беруге міндетті болды. Ондық Құдайға жері үшін төленетін жалдама ретінде қарастырылған секілді. Барлық жерлер ондық төлегені анық емес; мүмкін, тек ғибадатханамен ерекше байланысы бар жерлер ғана солай болған шығар. Кодекс Құдайға қызмет етуге арналған адамдар тобы туралы айтады, олар вестальдар немесе иеродулдар еді. Вестальдар пәктікке ант беріп, үлкен монастырда бірге тұрды, тавернаға кіруге тыйым салынды және басқа да құлшынып табынушылармен бірге көптеген жеңілдіктерге ие болды.

Мүліктік құқық

Кодексте мүлікті жоюдың көптеген жолдары танылған: сату, жалға беру, айырбастау, сыйлық, бағыштау, сақтауға беру, қарыз немесе кепілдік, олардың барлығы келісімшарт арқылы жасалған мәмілелер болатын. Сату – сатып алу ақшасына мүлікті беру (жайылымдық мүлік жағдайында, ол бір таяқ, кілт немесе иелік құжатымен көрсетілетін), ал екеуіне де түбіртектер берілетін. Егер несие берілсе, ол қарыз ретінде қарастырылып, сатушы сатып алушыға қайтарылуға тиіс қарыз ретінде кепілдік берді, осыған байланысты міндеттеме хаты берілді. Кодекс тек құжаттармен немесе кейбір жағдайларда куәгерлердің куәлігімен расталған талаптарды қабылдайды. Сондықтан келісімшарттар мен түбіртектерді сақтау Вавилон үшін өте маңызды болды – тіпті бұл өмір мен өлім мәселесі болуы мүмкін еді. Сатып алушы сатушының құқығына сенімді болуы керек еді. Егер ол куәгерлерсіз, тіпті кәмелетке толмаған немесе құлдан мүлік сатып алса (немесе сақтауға алса), ол ұры ретінде жазаланатын (§7). Егер сатып алынған зат ұрланса және заңды иесі оны қайтарып алса, ол сатушыны және сату құжатын немесе оған куә болған куәгерлерді ұсыну арқылы сатып алуын дәлелдеуі керек еді. Әйтпесе, ол ұры деп танылып, жазаланатын. Егер ол сатып алуын дәлелдесе, мүлікті қайтаруға тиіс еді, бірақ сатушыға қарсы шағымдануға құқылы болар еді немесе сатушы қайтыс болған жағдайда, оның мүлкінен бес еселенген соманы талап ете алатын. Егер ол шетелден құл сатып алса, ол бұрын Бабылдан ұрланып немесе тұтқынға түскенін білуі мүмкін еді; онда ол оны бұрынғы иесіне өтемақысыз қайтаруға тиіс еді. Егер ол феодалдық иелікке немесе қамқорлықтағы мүлікке тиесілі мүлік сатып алса, оны қайтаруға тиіс еді және төлеген ақшасын жоғалтатын. Ол бэнну ауруына шалдыққан құлды бір ай ішінде (кейін жүз күн ішінде) сатып алудан бас тарта алатын және жаңадан сатып алынған әйел құлын үш күн бойы сынаққа қоюға құқылы еді. Мүлік құқығындағы ақаулар немесе жасырын міндеттемелер кез келген уақытта сатуды жарамсыз етеді.

Лизинг

Жер иелері көбінесе өздері жерлерін өңдеген, бірақ шаруа жалдап алуға немесе жерді жалға беруге де мүмкіндік болған. Шаруа жерді тиісінше өңдеуге, орташа егін алуға және даланың жақсы жағдайда болуын қамтамасыз етуге міндетті болған. Егер егін құлап кетсе, Кодекс белгілі бір мөлшерде қайтаруды бекіткен. Жерді белгілі бір жалдама төлемімен жалға беруге болады, онда Кодексте кездейсоқ шығын жалға алушының жауапкершілігінде екендігі айтылған. Егер пайданы бөлісу шартымен жалға берілсе, жер иесі мен жалға алушы шығынды алдын ала келісілген үлес мөлшеріне пропорционалды түрде бөліседі. Егер жалға алушы жалдамасын төлеп, жерді жақсы күйде ұстаса, жер иесі оған араласуға немесе кіріс табу үшін басқа біреуге жалға беруіне тыйым сала алмайды. Бос жатқан жерлерді мелиорациялау үшін жалға алуға болады, жалға алушы үш жыл бойы жалдама төлемейді және төртінші жылы белгіленген жалдама төлейді. Егер жалға алушы жерді мелиорацияламаса, Кодекс оның жерді жақсы жағдайда тапсыруға және заңмен белгіленген жалдама төлеуге міндетті екенін айтады. Бау-бақшалар да осылайша және осы шарттар бойынша жалға берілген, бірақ құрма бақтары үшін төрт жылдық тегін пайдалануға рұқсат етілген. Метаер жүйесі, әсіресе діни жерлерде кең таралған. Жер иесі жерді, еңбек күшін, жыртуға арналған өгіздерді, суару машиналарын, арбаларды, астық себуге және басқа да құралдарды, астық тұқымын, жұмысшыларға арналған азық-түлік пен малға арналған жем-шөппен қамтамасыз етеді. Шаруа, немесе басқарушы, әдетте өзіне тиесілі басқа жерлері де болған. Егер ол тұқымды, азық-түлікті немесе жем-шөпті ұрласа, Кодекс оның саусақтарын кесуге міндеттейді. Егер ол құралдарды иеленсе немесе сатса, немесе малды жақындатса немесе жалға берсе, оған ауыр айыппұл салынады және төлемді өтемеген жағдайда, оны даладағы малмен жыртылуға үкім шығарылуы мүмкін. Жалдама келісімшарт бойынша белгіленеді. Бұл аймақта суару шаруашылығы үшін өте маңызды. Егер суарушы өзен арнасын жөндемей немесе суару жолын ашық қалдырып, су тасқынына себеп болса, ол көршілерінің егініне келтірілген зиянды өтеуге немесе шығынды төлеу үшін отбасымен бірге сатылуға тиіс. Суару машиналарын, су шелектерін немесе басқа да ауыл шаруашылығы құралдарын ұрлау ауыр айыппұлмен жазаланады. Үйлер әдетте бір жылға жалға берілген, бірақ ұзақ мерзімге де жалға беруге болады, жалдама жарты жыл сайын алдын ала төленеді. Келісімшартта үйдің жақсы күйде болуы және жалға алушының оны солай ұстауы міндетті екені көрсетілген. Ағаштан жасалған есіктер мен есік жақтауларын алып тастауға болады, және жалға алушы өзінің кірерлік мүліктерін алып келуге және алып кетуге құқылы. Кодекске сәйкес, егер үй иесі мерзімі біткенге дейін үйге қайта кірсе, ол жалдаманың тиісті бөлігін қайтаруға міндетті. Жерді үй немесе басқа ғимараттар салу үшін жалға алуға болады, жалға алушыға сегіз немесе он жыл бойы жалдамасыз пайдалануға рұқсат беріледі; одан кейін ғимарат үй иесінің меншігіне өтеді.

Жалға алынған жұмысшылар

Құлдар көп болғанымен, көбінесе егін жинау кезінде жалдамалы жұмысшылар қажет болатын. Бұл келісімшарт негізінде жасалатын, жұмыс беруші әдетте алдын ала төлем жасап, жұмыстың орындалуын қамтамасыз ету үшін кепіл талап ететін. Малдарды жер жыртуға, суармалы машиналарды іске қосуға, тасымалдауға, астық саууға және басқа да жұмыстарға жалдауға болады. Заң кодексі егіншілерге, өгізшілерге, далалық жұмыскерлерге, сондай-ақ өгіздер мен есектерге белгілі бір жалақы мөлшерін бекітті. Көптеген мал бастары болды. Малдың бағып-қағуын қойшыға тапсыратын, олардың қабылдамасын алып, жайылымға шығаратын. Кодекс оның жалақысын да белгіледі. Ол малдың күтіміне толық жауапкершілік алып, бұқаның орнына бұқа, қойдың орнына қой қайтаруға міндетті және оларды дұрыс көбейтуге тиіс болды. Малға қатысты адалсыздық жасаған жағдайда он еселенген өтемақы төленуге тиіс, бірақ ауру немесе жыртқыштардан туған залал мал иесінің мойнында болды. Қойшы өзінің салдарынан болған залалды толығымен өтеуге міндетті. Егер ол малды егістікке жіберсе, төрт есе өтемақы төлеуге тиіс, ал егер оларды егістікке бағыттап, жаюға рұқсат берсе, он екі есе өтемақы төлеуге тиіс болды.

Қарыз

Саудада тауармен төлеу әлі де жиі кездесетін, бірақ келісімшарттар көбінесе ақша төлемін талап ететін, қажетті валютаны – Вавилон, Ларса, Ассирия, Кархемиш сияқтыларды көрсететін. Дегенмен, Кодекс борышкерге заңмен белгіленген мөлшерде өніммен төлеуге мүмкіндік беру керектігін айтады. Егер борышкерде ақша да, егін де болмаса, кредитор тауарды қабылдаудан бас тартпауы тиіс. Қарыз борышкердің өзіне кепілдік ретінде берілген. Кодекс борышкердің астығын алып қоюға тыйым салады; кредитор оны қайтарумен қатар, заңсыз әрекеті үшін талап ету құқығынан да айырылады. Қарыз үшін негізсіз алып қою, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған өгізді алып қою айыппұлмен жазаланады. Егер борышкер қарызын өтеу үшін ұсталса, ол әйелі, баласы немесе құлынды манципиум, яки қарызын жұмыс істеу арқылы өтеу үшін кепіл ретінде ұсына алады. Кредитор әйелді немесе баланы манципиум ретінде үш жылдан артық ұстай алмайды. Егер манципиум кредитордың қолында туған себептерден қайтыс болса, кредиторға ешқандай талап қоюға болмайды; бірақ егер оның өліміне кредитордың қатысы болса, ол ұл үшін ұл беруге немесе құлдың құнына төлеуге міндетті. Ол құл-жігітті сата алады, бірақ қожайынынан бала туған құл-қызын сата алмайды, оны иесі сатып алуға тиіс. Борышкер өз мүлкін кепілге бере алады, ал келісімшарттарда көбінесе жер, үй немесе егін кепілге қойылады. Алайда, Кодекс борышкердің өзі егінді жинап, оның өнімінен кредиторға төлеуі керектігін айтады. Егер егін шықпаса, төлем кейінге шегеріледі және сол жылға пайыз есептелмейді. Егер борышкер жерді өзі өңдемесе, ол оның өңделу құнына төлейді, бірақ егер жер бұрыннан өңделген болса, ол өзі жинап, егіннен қарызын төлейді. Егер егінші өнім алмаса, келісімшарт бұзылмайды. Кепілдіктер көбінесе заттың құны қарыз сомасына тең болғанда жасалады, бірақ антикреттік кепілдік жиірек кездеседі, онда кепілдіктің пайдасы қарыздың пайызын өтеуге қолданылады. Борышкердің барлық мүлкі қарызды төлеу үшін кепілдік ретінде берілуі мүмкін, бірақ оның ешқайсысы кредитордың қолына өтпейді. Бабылда борышкер қарызын өтейтініне немесе кепілдік беруші оның жауапкершілігін қабылдайтынына жеке кепілдіктер берілетін.

Сауда

Сауда өте кеңінен дамыған еді. Әдетте саудагер өз тауарын немесе ақшасын саудаға шығатын орын іздейтін агентке сеніп тапсыратын. Керуендер империя шегінен әлдеқайда артық жерлерге саяхаттайтын. Кодекс талап еткендей, агент алған барлық нәрсенің тізімін жасап, қолхат беруі керек еді. Тізімге енгізілмеген нәрсе үшін ешқандай талап етіле бермейтін. Агент ешқандай пайда таппаса, алған ақшасын екі есе қайтаруға міндетті болды; егер аз пайда тапса, ол кемшілікті толтыруға тиіс еді. Бірақ саяхатында тонау немесе зорлық-зомбылық салдарынан туған шығынға ол жауапты емес еді. Агент қайтып келген соң, қарыз берген саудагер оған берілген нәрсеге қолхат беруі керек. Агент жасаған жалған жазбалар немесе талаптар үшін үш есе, ал қарыз беруші саудагер үшін алты есе жаза тартатын. Әдетте пайда келісімшарт бойынша бөлінетін, көбінесе тең бөлінетін. Керуендер тауарды агентке алдын ала беру (тауарды агентке алдын ала жеткізу) ісін көптеп жасады. Тасымалдаушы жүкке қолхат беріп, барлық жауапкершілікті өз мойнына алып, жеткізілгенде қолхат талап ететін. Егер ол міндеттемесін орындамаса, бес есе төлейтін. Ол көбінесе алдын ала төленеді. Сақтау, әсіресе астық сақтау үшін, алпысынан бір бөлігі алынатын. Сақтаушы барлық тәуекелді өз мойнына алып, жетіспеушілік үшін екі есе төлейтін, бірақ ол дұрыс куәлікпен расталған қолхат бермесе, талап етуге болмайтын. Евфрат және канал жүйесіндегі су көлігі ерте заманнан бері өте маңызды болды. Кемелердің тоннажы олардың қанша астық көтере алатынына қарай есептелетін, олар барлық түрлі тауарларды тасымалдау үшін үнемі жалданатын. Кодекс кеме жасау бағасын белгілейді және кеме жасаушының бір жылға теңізге лайықты екендігіне кепілдік беруін талап етеді. Сондай-ақ, кеме мен экипаж жалдау ақысын да белгілейді. Кеме бастығы жүк пен кемеге жауапты болды, барлық шығынды өтеуге тиіс еді. Егер ол кемені қайтадан жүзбеге келтірсе де, батып кеткені үшін құнының жартысын төлеуге міндетті болды. Егер кемелер соқтығысса, тоқтаған кемеге келген зиян үшін жүріп келе жатқан кеме жауапты болады. Кодекс ішімдік саудасын да реттеді – сыраға әділ баға белгілеп, мейрамхана иесінің (әйел) тәртіпсіздікке немесе опасыздыққа жол беруын тыйым салды, мұндай іс үшін өлім жазасы қарастырылған. Ол қылмыскерлерді сарайға жеткізуге міндетті болды, бұл тиімді және қолжетімді полиция жүйесінің бар екенін көрсетеді. Банкір арқылы немесе сақтауға ақша салып, оған қолхат алу арқылы төлеу жиі кездесетін. Қарыздық міндеттемелер сауда-саттыққа жататын мүлік ретінде қарастырылатын. Ғибадатханалар немесе бай жер иелері шұғыл қажеттіліктер үшін берген аванстар үшін сирек пайыз алған, бірақ бұл метаер жүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін. Қарыз алғандар жалға алушылар болған болуы мүмкін. Мұндай қарыздарға өте жоғары пайыздық мөлшерлемелер (20% -дан 30% -ға дейін) алынатын. Саудагерлер (кейде тіпті ғибадатханалар) қарапайым бизнес несиелерін беріп, 20% -дан 30% -ға дейін пайыз алды.

Неке

Неке сатып алу түрінде сақталды, бірақ мәнінде ерлі-зайыпты болып бірге өмір сүру шарты еді. Жастардың некесі көбінесе туыстары арасында келісілетін – күйеу жігіттің әкесі, қалыңдық бағасын және басқа сыйлықтарды күйеу жігіт қалыңдық әкесіне салтанатты түрде табыс ететін. Бұл қалыңдық бағасы әдетте әкесі оны үйленген кезде қызына беріп, содан кейін күйеу жігіттің меншігіне қайтарылатын еді, оның ішінде қыздың мұрасының бір бөлігі болған құдайы да бар еді. Қалыңдық бағасы тараптардың мәртебесіне қарай әртүрлі болды, бірақ құлдың құнынан жоғары болды. Заң бойынша, әке күйеу жігіттің сыйлықтарын қабылдағаннан кейін қызын бермесе, сыйлықтарды қайтаруға міндетті еді. Егер күйеу жігіттің досы оның жала жапса, неке шартынан бас тартқан жағдайда да қалыңдық бағасы қайтарылуы керек еді, және заңда жала жапқан адам осы қызға үйленбеуі керек екені айтылған (сол арқылы жаласынан пайда көре алмайды). Керісінше, егер күйеу жігіт ойын өзгертсе, сыйлықтарынан айырылатын еді. Құдайы жылжымайтын мүлікті де қамтуы мүмкін, бірақ көбінесе жеке заттар мен үй жиһаздарынан тұратын. Ол әйелге өмір бойы тиесілі болып, балалары болса оларға берілетін, болмаса күйеуі қайтарғанда отбасына қайтарылатын еді, күйеуі оны бермеген болса қалыңдық бағасын есептеп алатын немесе берген болса қайтаратын. Неке рәсімінде қол ұстасу және күйеу жігіттің қабылдау туралы формуласын айту болды, мысалы: «Мен ақсүйек ұлмын, күміс пен алтын төбеңе толады, сен менің әйелім боласың, мен сенің күйеуің боламын. Мен сені бақтың жемісі сияқты ұрпақпен сыйлаймын». Рәсімді еркін адам жүргізуі керек еді. Неке шарты – әйелдің әйел емес екенін заңда белгілеген – әдетте әр тарап екіншісінен бас тартқан жағдайда туындайтын салдарды көрсететін. Бұл шарттар міндетті түрде заңмен сәйкес келе бермейтін. Тағы да көптеген шарттар қосылуы мүмкін еді: мысалы, әйелдің енесіне немесе бірінші әйеліне қызмет етуі керек. Ерлі-зайыптылар сыртқы жауапкершілік, әсіресе қарыз бойынша біртұтас жауапкершілікке ие болды. Ер адам әйелінің некеге тұрмас бұрын алған қарыздары үшін де, өзінің қарыздары үшін де жауапты болды, бірақ оны манципиум ретінде пайдалана алатын (жоғарыда қараңыз). Сондықтан заңда неке шартына әйелдің күйеуінің некеге дейінгі қарызы үшін ұсталмауы туралы ереже енгізілді, бірақ ол күйеуінің некеге дейінгі қарызына жауапты емес екенін және кез келген жағдайда екеуі де некеден кейін алынған барлық қарыздар үшін жауапты екенін айтты. Ер адам әйелінің мүлкінің бір бөлігіне өмір бойы иелік ету құқығын беріп, оны сүйікті баласына мұра қалдыруға рұқсат бере алатын, бірақ әйел мүлкін отбасына қалдыра алмады. Үйленгенімен, ол әрқашан әкесінің үйінің мүшесі болып қалатын – оны көбінесе А-ның әйелі деп емес, В-ның қызы немесе С-ның анасы деп атайтын.

Ажырасу

Ажырысу күйеудің құқығы болған, бірақ ол қалың малдың құнын қайтаруға тиіс еді, егер әйел бала туған болса, олардың күтімі оған берілетін. Одан кейін ол оған мүліктен кіріс беруге, сондай-ақ өзі мен балаларын өсіргенше асырау үшін заттар беруге міндетті болды. Ол олардың балаларымен бірге жәрдемақыны тең бөлісіп алатын (және көрінетіндей, оның қайтыс болғандағы мүлкінен де үлес алатын) және қайтадан тұрмысқа шығуға құқылы болды. Егер ол бала тумаса, күйеуі оған қалың малдың құнын қайтарып беретін, немесе бұрын төленбеген жамалының орнына бір мина күміс төлейтін. Соңғысы – оның оны тастауы үшін келісімшартта белгіленген айып ақысы. Егер күйеуі әйелінің жаман әйел болғанын дәлелдей алса, заң оған оны қууға, сонымен қатар балаларын және оның қалың малын өзінде қалдыруға рұқсат берді; немесе оны өз үйінде құлға айналдырып, тамақ пен киіммен қамтамасыз ете алатын. Әйел күйеуіне қатыгездік көрсеткені және немқұрайлылық танытқаны үшін шағымдана алатын, және егер дәлелдесе, сот арқылы ажырасып, қалың малын өзімен бірге алып кете алатын. Күйеуі бұл үшін жазаланбас еді. Егер әйел өзінің шағымын дәлелдей алмаса, бірақ жаман әйел екені анықталса, ол суға батырылып өлтірілетін. Егер әйел күйеуінің қасақана кеткендігіне байланысты (соғысқа шақырылған сияқты) күтімсіз қалса, ол басқа ер адаммен бірге тұруға құқылы болды, бірақ күйеуі қайтып келгенде оған қайта оралуға тиіс еді, екінші одақтан туған балалар өз әкелерімен қалатын. Егер әйелге күтім болса, некелік парызды бұзу – адалдыққа қиянат саналатын. Күйеуінің әйелін қасақана тастауы немесе жер аударылуы некеді әйелге ешқандай жазасыз бұзатын. Егер ол қайтып келсе, әйел оған қайта оралуға міндетті де емес, тіпті рұқсат та жоқ еді.

Жесірлік

Жесір әйел күйеуінің орнын басып, отбасында оның үйінде тұрып, балаларын тәрбиеледі. Ол соттың рұқсатымен ғана қайта үйлене алатын болды, онда судья қайтыс болған күйеуінің мүлкін тізімдеп, оны және оның жаңа күйеуін балаларының мүддесі үшін сенімді сақтауға тапсыратын. Олар мүлктен ешқандай затты сата немесе сыйға беруге құқылы емес еді. Егер ол қайта үйленбесе, күйеуінің үйінде тұрып, балалары жетілген соң, оның мүлкін бөліскенде балалардың үлесін алатын. Ол өзінің қалың малын және күйеуі оған берген барлық мүлікті сақтап қалады. Бұл мүлік оның қайтыс болғаннан кейін балаларына көшеді. Егер ол қайта үйленсе, оның барлық балалары оның қалың малын тең бөліседі, ал бірінші күйеуінің мүлкі тек оның балаларына тиесілі болады, немесе егер оған құқық берілсе, олардың ішіндегі біреуін таңдауға мүмкіндік алады.

Балалы болу

Моногамия қағида болған, ал баласы жоқ әйел күйеуіне бала туғызу үшін қызметші қыз бере алатын. Ол қызметші қызының иесі болып қала берді, және оны қайтадан құлдыққа салуға құқылы болды, бірақ егер ол күйеуінен бала туса, оны сата алмайтын. Егер әйел осылай істесе, заң күйеуіне басқа әйел алуға рұқсат бермейтін, ал егер істемесе, рұқсат етілетін. Басқа әйел, бірақ төмен дәрежелі әйел ретінде қарастырылатын. Бірінші әйелдің оған билігі болмайтын. Басқа әйел еркін әйел болған, көбінесе некеге тұру үшін садақа беріліп, оның балалары заңды мұрагерлер болып есептелген. Ол әйелге берілген шарттар бойынша ғана ажыраса алатын. Әйел созылмалы ауруға шалдықса, күйеуі оны бірге салған үйінде асырауға міндетті болған, егер ол қалың малын алып, әкесінің үйіне қайтуды жөн көрмесе, бірақ ол қайтадан үйленуге құқылы болған. Жаңа әйелдің балалары да заңды мұрагерлер болып есептелген. Құл қыздан бала тудыруға ешқандай кедергі болмаған. Осы балалар еркін болған, ал анасы, оны кепілге беруге болатын болғанымен, сатылмаған, және қожайыны өлген кезде еркін болып санатын. Оның балалары әкесінің куәгерлер алдында мойындауы арқылы заңды болып есептеліп, көбінесе асырап алынған. Олар әкесінің мүлкін тең бөлісіп алған, бірақ асырап алынбаса, әйелінің балалары бөлісіп, бірінші таңдау құқығына ие болған. Ғибадатхана қызметкерлері балалы болмауы керек еді, бірақ олар үйленуге және көбінесе үйленуге құқылы болған. Кодексте әйел күйеуіне қызметші қыз беруі қарастырылған. Еркін әйелдер құлдарға үйленсе де, оларға қалың мал берілуі мүмкін еді. Балалары еркін болған, ал құл өлген кезде әйел қалың малын және күйеуімен бірге жинаған мүлкінің жартысын өзі мен балалары үшін алып, қалған жартысын қожайын, құлының мұрагері ретінде алған. Әкесі балаларына үйленгенге дейін басшылық еткен. Олардың еңбегі үшін ақы төлеуге құқылы болған. Оларды жұмысқа жіберіп, жалақысын алып, қарызға беріп, тіпті бірден сата алатын. Анасы жоқ болғанда аналар да, екі ата-анасы да қайтыс болған ағалар да бірдей құқықтарға ие болған. Әкесі үйленген балаларына асырауға міндетті болмаған, бірақ олар әкесі өлгеннен кейін мұрагерлік құқығын сақтап қалған. Қызын күйеуге беруге ғана емес, оны құдайға арнап, діни қызметкер немесе кәнизақ болуға беруге де құқылы болған. Бұл мәселелерде ол таңдау жасауға құқылы болмаған, көбінесе бала кезінде шешілген. Есейген қыз, мүмкін, үйленуден гөрі, діни қызметкер болуды қалаған, және әкесі оның тілегін орындауға қарсы бола алмаған. Мұндай жағдайда әкесі оған қалың мал берген. Егер ол бұлай істемесе, оның өлімінен кейін ағалары оны беруге міндетті болған, егер ол әйел, кәнизақ немесе діни қызметкер болса, толық бала үлесін берген, ал егер ол діни қызметкер немесе Мардук діни қызметкері болса, бала үлесінің үштен бір бөлігін берген. Соңғылары мемлекеттік салықтардан босатылып, мүлкін толығымен басқаруға құқылы болған. Басқа қыздардың барлығы да өмір бойына қалың малдан пайдалану құқығына ие болған, егер балалары болмаса, отбасыларына қайтарылған немесе балалары болса, балаларына берілген. Алайда әкесі қызына өзінің мүлкін сүйікті ағасына немесе апасына қалдыруға құқық беретін құжатты жасауы мүмкін болған. Қыздың мүлкін әдетте ағалары басқарған, бірақ егер олар оны қанағаттандыра алмаса, ол үй басқарушысын тағайындай алатын. Ол үйленсе, күйеуі оны басқарған. Ұлдар да үйленгеннен кейін өз үлестерін алған көрінеді, бірақ содан кейін әкесінің үйінен әрдайым кетіп қалмайтын, әйелдерін сонда әкелуі мүмкін еді. Бұл балалар некелерінде жиі кездесетін жағдай.

Бала асырап алу

Бала асырап алу кең таралған, әсіресе әкесі (немесе анасы) баласыз болғанда немесе барлық балалары өсіп, үйленіп кеткенін көргенде. Бала асырап алудың мақсаты – қартайған ата-анаға күтім жасау болды. Бұл келісімшарт арқылы жасалатын, онда ата-ана қандай мүлікті қалдыру керектігі және қандай күтім күтілетіні нақты көрсетілетін. Егер туған балалары болса, олар әдетте өз үміттерін қысқартатын келісімге келісетін. Кейде олар асырап алынған балаға мүліктің иесін беруге келісіп, оған күтімді жүктеуге дайын болатын. Егер асырап алынған бала парыздық міндеттерін орындамаса, келісімшарт сот арқылы жойылды. Құлдарды да жиі асырап алатын, бірақ егер олар мойындамаса, қайтадан құлдыққа түсірілетін. Шеберлер өз кәсібін үйрену үшін жиі ұл асырап алатын. Олар ұлының еңбегінен пайда көретін. Егер шебер ұлына кәсібін үйретпесе, ұлы оны сотқа шақырып, келісімшартты жоюға құқылы болатын. Бұл шәкірттікке ұқсас форма болды, және шәкірттің туыстық қатынасы бар-жоғы белгісіз. Егер адам бала асырап алып, кейін үйленіп, өз отбасын құрса, ол келісімшартты бұзуға құқылы еді және асырап алынған балаға мүліктің үштен бір бөлігін беруге міндетті, бірақ жылжымайтын мүлікті емес. Мүлік тек заңды отбасы мүшелеріне ғана берілуі мүмкін еді. Вестальдер көбінесе қартайғанда күтім жасау үшін басқа вестальдерді қыздар ретінде асырап алатын. Бала асырап алу үшін туған ата-ананың келісімі қажет еді, олар әдетте балаға берілген құжатқа қол қоятын, соның арқасында бала оларға енді талап ету құқығынан айырылатын. Бірақ вестальдердің, иеродулдардың, кейбір сарай қызметкерлерінің және құлдардың өз балаларына ешқандай құқығы болмады және олар қарсылық білдіре алмады. Жетімдер мен заңсыз туған балалардың қарсылық білдіруге ата-анасы болмады. Асырап алынған баланың алғыссыздығы заңмен қатаң жазаланды: егер әйелдің асырап алынған баласы асырап алған ата-анасын тастап, биологиялық әкесінің үйіне оралса, оның көзі шығарылатын. Егер асырап алынған бала асырап алған ата-анасын өз әке-шешесі деп мойындамаса, оның тілі шығарылатын. Асырап алынған бала толыққанды мұрагер болып есептелді, келісімшарт оған тіпті аға баланың мәртебесін беруге мүмкіндік беретін. Көбінесе ол қалдық мұрагер болып табылатын.

Мұрагерлік

Барлық заңды балалар әкесі қайтыс болған кезде оның мүлкін тең бөлісіп алатын, бірақ үйленбеген ұлға қалыңмал, қызға құдалық немесе әкесінің сүйікті балаларына берген мүлігі ескерілетін. Тұңғыш ұлға артық құқық берілмейтін, бірақ ол көбінесе мұрагерлік қызметін атқарып, әрбір баланың алған үлесін есептеп, теңестіретін. Ол тіпті өз үлесінен басқаларына қосымша да берді. Егер екі жесір болса және олардың заңды балалары болса, екі отбасы да әкесінің мүлкін тең бөлісетін, бірақ кейінірек бірінші отбасы екі бөліктен бір бөлігін алды. Ұлдары болмаған жағдайда қыздар ұлдардың құқықтарына ие болатын. Балалар өз аналарының мүлкін де бөлісіп алатын, бірақ әкесінен тумаған анасының мүлкіне құқықтары болмайтын. Ертеде әке ұлын мұрадан толығымен айыруға құқылы болған, бірақ Кодекс соттың келісімін талап етті, және тек ұлдың қайталап әкесіне қарсы шығуы жағдайында ғана. Ертеде әкесінен бас тартқан ұлдың маңдай шашы қырқылып, құл екенін білдіретін белгі салынған және құл ретінде сатылуы мүмкін еді; ал анасынан бас тартқан ұлдың маңдай шашы қырқылып, үлгі ретінде қала бойынша көрсетіліп, үйінен қуылған, бірақ құл ретінде қараланбаған.

Неке адалдығын бұзу

Зина жасаған екі тарап та суға батырып жазаланды; бірақ күйеуі әйеліне кешірім бергісі келсе, патша араласып, оның серігін де кешіруге мүмкіндік берілді. Ана мен бала арасындағы туысқа жақын қатынас үшін екеуі де өртеліп өлтірілді; өгей анамен болған жағдайда, ер адам мұрадан айырылды; қызымен болған жағдайда, ер адам жер аударылды; келінімен болған жағдайда, ол суға батырылды; ұлының құдасымен болған жағдайда, ол айып төледі. Жақын адамы үшін күйеуін өлтірген әйел дарға асылды. Болашақ қайын атасының алдауына ұшыраған қыз құдалық ақшасын алып, отбасына қайтып, қалағанынша үйленуге құқылы болды.

Жазалау

Қылмыстық кодексте заңның басты қағидасы lex talionis болды. Көзге көз, тіске тіс, денеге дене - бұл амелуға жасаған шабуылдың жазасы еді. Атасына ұрлық жасаған немесе сенім артқан адамның қолы кесіліп, басқа баламен алмастырған анасының сүті кесіліп, әке мен ананы мойындамаған адамның тілі өшірілетін (Елам келісімшарттарында жалған куәлік үшін де осындай жаза қолданылған). Хирургтің қолынан айырылып, адам өміріне немесе аяғына залал келтіргені, немесе құлдың белгісін жойған от жағушы қолы өте ұқсас. Бостандықта жүрген адамды ұрып-соққан немесе қожайынынан бас тартқан құл есту және мойынсұнудың белгісі болған құлағынан айырылды. Ал егер біреуді жалған айыптап, өлімге душар етсе, сол адам өлім жазасына кесілетін. Алдамшы куәгерге тағы басқа куәгерге жасағысы келген қылмыс үшін де дәл осындай жаза қолданылған. Бұл Кодекстің осы бөлімінде ұрлық және басқа да қылмыстар үшін өлім жазасы еркін тағайындалды: сарай немесе ғибадатхана қазынасына кіруді қамтитын ұрлық үшін, кәмелетке толмағаннан немесе құлдан заңсыз сатып алу үшін, ұрланған тауарларды сату немесе оларды алу үшін, ашық жерде жалпы ұрлық үшін (көптеген рет қалпына келтіру орнына) немесе оны алу үшін, жалған талап ету үшін, ұрлау үшін, қашқан құлдарға көмектесу немесе баспана беру үшін, ұстап тұру немесе оларды иелену үшін, қарақшылық үшін, арақ-шарапты алаяқтықпен сату үшін, біреудің мейрамханасында қылмыстық келісім туралы хабарламау үшін, жеке қызмет көрсетуді тапсыру және өкілге ақы төлеуден бас тарту немесе өкілді жібермеу, алымдарды заңсыз пайдалану үшін, патшаның капитандарының біреуіне зиян келтіру немесе тонау үшін, құрылыс жүргізу арқылы өлімге әкелгені үшін. жаман үй иесі. Өлімнің түрі бұл жағдайларда нақты көрсетілмеген. Бұл жаза басқа адамды өлімге душар еткен қылмыскерге де тағайындалды. Өлім жазасының түрі келесі жағдайларда нақтыланды: қамауға алу: ұрлық үшін (қылмыс жасалған жерде), кейін патшаның тас жолына кіргені үшін, құл таңбасын жойғаны үшін, күйеуінің өліміне әкелгені үшін; жану: өз анасымен инцест жасағаны үшін, весталь кіргені немесе мейрамхана ашқаны үшін, өртеніп жатқан үйді тонағаны үшін (отқа тасталған); суға бату: неке адалдығын бұзғаны үшін, қызды зорлағаны үшін, екі әйелді алу, әйел ретінде жаман мінез-құлық, келінін азғырғаны үшін. Lex talionis-тің қызықты кеңейтілуі - бұл кредитордың ұлының өлімі, өйткені оның әкесі борышкердің ұлының өліміне себепші болды; құрылысшының ұлы, өйткені оның әкесі үй иесінің ұлының өліміне себепші болды; бір адамның қызының өлімі, өйткені оның әкесі басқа адамның қызын өлімге ұшыратты. Әрине, келісімшарттарда жоғарыда айтылғандай қылмыстық істерге қатысты ештеңе айтылмайды, бірақ неке келісімшарттарында әйелдің күйеуінен бас тартқаны үшін, оны өлтіру, басу, ғибадатхананың мұнарасынан немесе шыңынан құлап түсу, темір семсермен өлтіру сияқты жазалар белгіленеді. Бізде бұл істердің бәрінде жазалаушы туралы дәлел жоқ. Қызмен инцест жасағаны үшін жер аударылды; өгей анамен инцест жасағаны үшін немесе ұлынан тыс қайта-қайта әрекет жасағаны үшін мұрадан айырылды. Алты жүзге жуық соққыға лайық болғандар, мысалы, амелу, жоғары тұрған адамға қатыгездікпен шабуыл жасаған. Бәлкім, құлдыққа түсірумен теңестірілген) таңбалау - тұрмысқа шыққан әйелді немесе весталды жамандаған үшін жазалау. Ал, жемқор судья биліктен біржола айырылды. Алыпсатар әйел мен баласыз балалардың басына құлдық түсті. Түрмеге қамау әдеттегі жағдай, бірақ Кодексте айтылмаған. Ең көп таралған жаза - айыппұл. Бұл кодекс бойынша мушкенуге немесе құлға (оның қожайынына төленген) дене жарақаты үшін, мүлікке келтірілген залал үшін немесе келісімшартты бұзғаны үшін беріледі. Өзгелерге тиесілі, заңсыз сатып алынған немесе абайсызда зақымдалған тауарларды қалпына келтіру әдетте айыппұлмен бірге жүргізіліп, бірнеше қалпына келтіру түрін алды. Бұл айып, қылмыстың ауырлығына қарай, екі есе, үш есе, төрт есе, бес есе, алты есе, он есе, он екі есе, тіпті отыз есе болуы мүмкін. Кодексте ниеттің маңыздылығы ескерілген. Егер біреу біреуді қастандықпен өлтірсе, онда ол мұны әдейі істемегеніне ант етуі керек, содан кейін ол тек марқұмның дәрежесіне сәйкес айыппұл төлейді. Кодексте кісі өлтіргені үшін қандай жаза тағайындалатыны айтылмаған, бірақ өлім жазасы жиі тағайындалады, сондықтан біз кісі өлтірген адамның өлім жазасына кесілгеніне күмәндана алмаймыз. Егер адам тек қана жарақат алып, қасақана соққы бермесе, онда дау-дамай кез�...