Кіріспе

Ежелгі Римнің құқықтық жүйесі (б.з.д. 449 ж. – б.з. 529 ж.)
Римдік католик канондық құқығы

Рим құқығы – ежелгі Римнің құқықтық жүйесі, он екі тақтадан (б.з.д. 449 ж.) бастап, Шығыс Рим императоры Юстиниан I-нің бұйрығымен жасалған Corpus Juris Civilis (б.з. 529 ж.) дейінгі мың жылдан астамғы құқықтық дамуды қамтиды. Рим құқығы азаматтық құқық үшін негізгі құрылымды құрайды, ол бүгінгі күні ең көп қолданылатын құқықтық жүйе, ал терминдер кейде синоним ретінде қолданылады. Рим құқығының тарихи маңызы, оған ықпал еткен көптеген құқықтық жүйелерде, соның ішінде жалпы құқықта латын заң терминологиясының үздіксіз қолданылуынан көрінеді. Батыс Рим империясының ыдырауынан кейін, Рим құқығы Шығыс Рим империясында қолданыста болды. VII ғасырдан бастап, Шығыста заң тілі грек тіліне ауысты. Рим құқығы сондай-ақ 18-шы ғасырдың соңына дейін Батыс Еуропаның көп бөлігінде қолданылған құқықтық жүйені білдірді. Германияда Рим құқығының тәжірибесі қасиетті Рим империясы тұсында (963–1806) ұзақ сақталды. Осылайша, Рим құқығы Батыс континенттік Еуропаның барлық аймақтарында, сондай-ақ Латын Америкасын қоса алғанда, осы Еуропалық елдердің бұрынғы колонияларының көпшілігінде және Эфиопияда заң практикасының негізі ретінде қызмет етті. Ағылшын және аңгло-американдық жалпы құқыққа да Рим құқығының ықпалы тиді, әсіресе олардың латын тіліндегі заңдық сөздігінде (мысалы, stare decisis, culpa in contrahendo, pacta sunt servanda). Шығыс Еуропаға да Corpus Juris Civilis-тің құқықтық ілімдері әсер етті, әсіресе ортағасырлық Румыния (Валлахия, Молдавия және басқа да ортағасырлық провинциялар/тарихи аймақтар) сияқты елдерде, ол римдік және жергілікті құқықтың қоспасынан жаңа жүйені құрды. Сонымен қатар, Шығыс Еуропа заңына ортағасырлық Византия құқықтық жүйесінің «Шарбақтар заңы» да әсер етті.

Ерте дамуы

Он екі кестеге дейін (б.з.д. 754–449) жеке құқық, тек римдік азаматтарға ғана қолданылатын және дінмен байланысты Рим азаматтық заңынан (ius civile Quiritium) тұрды; қатаң формализм, символизм және консерватизм сипаттарымен дамымаған, мысалы, манципация (сату түрі) сияқты ритуалдық практика. Заңгер Секст Помпоний: «Біздің қаламыздың басында халық ешқандай белгілі заңсыз және құқықтарсыз алғашқы іс-әрекеттерін бастады: барлық нәрсе патшалардың билігімен деспотиялық түрде басқарылды» деді. Рим құқығының этруск дінінен, оның ритуалға баса назарынан бастау алғанына сеніледі.

Он екі кесте

Бірінші заң мәтіні – б.з.д. V ғасырдың ортасына жататын Он екі тақта заңы. Плебей трибуны К. Терентилий Арса билердің заңды еркіндікпен қолдануына жол бермеу үшін заңды жазуға енгізуді ұсынды. Сегіз жылдық саяси күрестен кейін плебей әлеуметтік тобы патрицистерді Солон заңдарының көшірмесін алу үшін Афинаға делегация жіберуге көндірді; сондай-ақ олар осындай мақсатта басқа грек қалаларына да делегациялар жіберді. Lex Ogulnia (б.з.д. 300 ж.) плебейлерге белгілі бір діни лауазымдарды иеленуге рұқсат берді; ал Lex Hortensia (б.з.д. 287 ж.) плебейлер жиналыстарының (plebiscita) қаулылары енді бүкіл рим халқына – патрицистер мен плебейлерге міндетті болатынын жариялады. Республика дәуіріндегі тағы бір маңызды заң – б.з.д. 286 жылғы Lex Aquilia, оны қазіргі заманғы зиян келтіру құқығының бастауы деп санауға болады.

Сот үкімдері

Еуропалық құқықтық мәдениетке Римнің ең маңызды үлесі жақсы жазылған заңдарды қабылдау емес, кәсіби заңгерлер класының (prudentes немесе jurisprudentes, жеке тұлға – prudens) пайда болуы және заң ғылымының қалыптасуы болды. Бұл Грек философиясының ғылыми әдістерін заң саласына қолдану арқылы, бірақ гректердің өзі ешқашан ғылым ретінде қарастырмаған, кезең-кезеңімен жүзеге асырылды. Дәстүр бойынша, римдік заң ғылымының бастауы Гней Флавиймен байланысты. Флавий б.з.д. 300 жыл шамасында сот ісін бастау үшін сотта айтылуға тиіс сөздерді қамтитын формулярларды жариялаған делінеді. Флавийден бұрын бұл формулярлар құпия сақталған және тек дін қызметкерлері ғана білген. Оларды жариялау дін қызметкерлері емес адамдарға осы заң мәтіндерінің мағынасын зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл оқиғаның шындығына сену немесе сенбеу, заңгерлер б.з.д. II ғасырға дейін белсенді болды және заң туралы еңбектер жазылды. Республика дәуіріндегі белгілі заңгерлердің қатарында заңның барлық саласын қамтитын ауқымды трактат жазған Квинт Муций Скевола және Марк Туллий Цицеронның досы Сервий Сулпиций Руф бар. Осылайша, Римде өте күрделі құқықтық жүйе және жетілдірілген құқықтық мәдениет Рим республикасы б.з.д. 27 жылы Принципаттың монархиялық жүйесімен ауыстырылар кезде қалыптасқан еді.

Классикалық дәуірге дейінгі кезең

201-27 жылдар аралығында заман талабына сай икемді заңдар дамиды. Ескі және ресми ius civile-ге қосымша, жаңа құқықтық санат құрылады: ius honorarium, оны «заңды қолдау, толықтыру немесе түзету үшін жарлықтар шығару құқығы бар магистраттар енгізген заң» деп анықтауға болады. Бұл жаңа заңмен ескі формализмнен бас тартылып, ius gentium-ның жаңа, икемді принциптері қолданылады. Заңды жаңа қажеттіліктерге бейімдеуді құқықтық тәжірибе, магистраттар, әсіресе преторлар жүзеге асырды. Претор заң шығарушы болғандықтан, ол жарлық шығарғанда (magistratuum edicta) жаңа заңдар жасамады. Бірақ оның шешімдерінің нәтижелері құқықтық қорғауға ие болды (actionem dare) және көбінесе жаңа заң ережелерінің бастауы болды. Претордың ізбасары бұрынғы претордың жарлықтарымен міндетті түрде байланысты болмады, алайда, пайдалы деп дәлелденген ережелерді бұрынғы жарлықтардан алды. Осылайша, жарлықтан жарлыққа (edictum traslatitium) өтетін тұрақты мазмұн қалыптасты. Осылайша, уақыт өте келе, азаматтық заңмен қатар, оны толықтырып, түзетіп, жаңа преторлық заң жүйесі пайда болды. Шындығында, преторлық заңды белгілі римдік құқықшысы Папиниан (142–212 жж.) былай анықтады: «Ius praetorium est quod praetores introduxerunt adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis gratia propter utilitatem publicam» («преторлық заң – бұл преторлардың азаматтық заңды қоғамдық пайда үшін толықтыруға немесе түзетуге енгізген заңы»). Соңында, азаматтық заң мен преторлық заң Corpus Juris Civilis құрамына біріктірілді.

Классикалықтан кейінгі құқық

III ғасырдың ортасына қарай, жоғары деңгейдегі құқықтық мәдениеттің дамуы үшін жағдайлар қолайсыз бола бастады. Императорлардың саяси өмірдің барлық саласын тікелей бақылауға көшуімен жалпы саяси және экономикалық ахуал нашарлады. Республикалық конституцияның белгілі бір ерекшеліктерін сақтап келген Принципат саяси жүйесі, Доминаттың абсолюттік монархиясына айнала бастады. Құқық ғылымының және заңды абсолюттік монархтың саяси мақсаттарына жету құралы емес, ғылым ретінде қарастыратын заңгерлердің болуы, жаңа тәртіпке үйлеспеді. Әдеби еңбектердің жазылуы дерлік тоқтап қалды. III ғасырдың ортасынан кейін небары бірнеше заңгердің есімдері белгілі. Империяның шығыс бөлігінде құқық ғылымы мен құқық білімінің дамуы белгілі бір деңгейде сақталғанмен, батыста классикалық құқықтың көптеген нюанстары ескерілмей, ақырында ұмытылды. Классикалық құқық, со-аталған "халықтық" құқықпен алмастырылды.

Заңдар ұғымы

Азаматтық құқық, халықтар құқығы және табиғи құқық. Ius civile («азаматтық құқық», бастапқыда ius civile Quiritium) – римдік азаматтарға және Претор Урбаниге, яғни азаматтарға қатысты істерді қарау құзыретіне ие тұлғаларға қолданылған жалпы заңдар жиынтығы. Ius gentium («халықтар құқығы») – шетелдіктерге және олардың римдік азаматтармен араласуына қатысты жалпы заңдар жиынтығы. Претор Перегрин – азаматтар мен шетелдіктерге қатысты істерді қарастырған тұлғалар. Jus naturale – заңгерлердің барлық адамдардың неге белгілі бір заңдарға бағынатынын түсіндіру үшін жасаған тұжырымдама. Олардың жауабы – «табиғи құқық» барлық тірі жандарға ортақ сана сезімін сіңіреді. Ius scriptum және ius non scriptum. Іс жүзінде ius scriptum (жазба заң) ius non scriptum (жазба емес заң) –нан жасалу тәсілімен ерекшеленеді, ал жазылған-жазылмағандығы емес. Ius scriptum – заң шығарушы орган жасаған заңдар жиынтығы. Заңдар leges және plebiscita (Плебейлер Кеңесінен шыққан) деп аталады. Римдік заңгерлер ius scriptum құрамына билердің жарлықтарын (magistratuum edicta), Сенаттың кеңесін (Senatus consulta), заңгерлердің пікірлерін (responsa prudentium) және императордың қаулыларын (principum placita) да қосады. Ius non scriptum – әдет-ғұрыптан туындаған және уақыт өте келе міндетті болған жалпы заңдар жиынтығы. Ius commune және ius singulare. Ius singulare (ерекше құқық) – белгілі бір адамдар, нәрселер немесе құқықтық қатынастар тобы үшін арналған ерекше заң (сондықтан ол құқықтық жүйенің жалпы ережелерінен ерекшелік болып табылады), жалпы, қалыпты құқықтан (ius commune) өзгеше. Мұның мысалы – әскерилер наурыз жорығы кезінде жазған өсиеттер туралы заң, олар қалыпты жағдайда азаматтардан талап етілетін салтанатты рәсімдерден босатылады. Ius publicum және ius privatum. Ius publicum – мемлекеттік құқық, ал ius privatum – жеке құқық, онда мемлекеттік құқық рим мемлекетінің мүдделерін қорғауға, ал жеке құқық жеке тұлғаларды қорғауға бағытталған. Рим құқығында ius privatum жеке, мүліктік, азаматтық және қылмыстық құқықты қамтиды; сот процесі жеке процесс (iudicium privatum) болды; ал қылмыстар жеке (мемлекеттік қудалауға ұшыраған ең ауыр қылмыстардан басқа). Мемлекеттік құқық рим мемлекетінің соңына жақын жеке құқықтың кейбір салаларын ғана қамтиды. Ius publicum міндетті құқықтық ережелерді сипаттау үшін де қолданылды (қазіргі кезде ius cogens деп аталады – бұл термин қазіргі халықаралық құқықта қолданылып, одан ауытқуға болмайтын міндетті нормаларды білдіреді). Бұл ережелерді тараптардың келісімімен өзгертуге немесе жоюға болмайды. Өзгертілуі мүмкін ережелер қазіргі кезде ius dispositivum деп аталады, олар тараптар мүлікті бөліскенде қолданылмайды және оларға қайшы келеді.

Мемлекеттік құқық

Рим Республикасының конституциясы немесе mos maiorum ("ата-бабалардың дәстүрі") – негізінен сот шешімдері арқылы беріліп келген, жазбаға түспеген нұсқаулар мен қағидалар жиынтығы еді. Рим конституциясынан туындаған ұғымдар бүгінгі күнге дейін конституцияларда сақталып келеді. Мысалдарға: тексерулер мен тепе-теңдік, биліктердің бөлінуі, вето құқығы, обструкция, кворум талаптары, өкілдік мерзімінің шегі, импичмент, қаржыны басқару құқығы және мерзімді сайлаулар жатады. Тіпті АҚШ сайлау коллегиясындағы блоктық дауыс беру сияқты, қазіргі конституциялық ережелердің кейбіреулері де Рим конституциясының идеяларынан бастау алады. Рим Республикасының конституциясы формалды немесе тіпті ресми емес еді. Оның конституциясы көбінесе жазбаға түспеген және Республиканың өмірі бойында үнемі өзгеріп отырды. Б.з.б. I ғасырында Рим конституциясының күші мен заңдылығы біртіндеп әлсіреп бара жатты. Тіпті Рим конституционалистері, мысалы, сенатор Цицерон да Республиканың соңына қарай оған адал болуға деген ниеттерін жоғалтты. Актиум шайқасы мен Марк Антонийдің өлімінен кейін Рим Республикасы құлағанда, Рим конституциясының қалдықтары да Республикамен бірге жойылды. Бірінші Рим императоры Август, конституцияның институттарын пайдаланып, Империяны билейтін конституцияның бар екенін көрсетуге тырысты, мысалы, Августың императорлық провинцияларға деген билігін негіздеу үшін бұрынғы билік өкілеттіктерін қайта қолдану және Августың трибун өкілеттігін алуын ақтау үшін әртүрлі магистратуралардың мерзімін ұзарту. Конституцияның сақталуына сенім Рим империясының өмірінде де жалғасты.

Жеке құқық

Стипуляция рим құқығындағы келісімнің негізгі түрі болды. Ол сұрақ-жауап форматында жасалды. Келісімнің нақты мәні даулы болды, төменде көрсетілгендей. Rei vindicatio – талапкердің өзіне тиесілі нәрсені жауапкерден қайтаруды талап ететін заңдық шара. Бұл шара талапкер нәрсенің иесі болғанда ғана қолданылуы мүмкін, ал жауапкер талапкердің нәрсені иеленуіне кедергі келтірген жағдайда. Талапкер жауапкерді жазалау үшін actio furti (жеке шара) қозғауға да құқылы болды. Егер нәрсені қайтарып алу мүмкін болмаса, талапкер жауапкерден залапты өтеуді талап ете алады, бұл үшін condictio furtiva (жеке шара) көмегіне жүгінеді. Actio legis Aquiliae (жеке шара) көмегімен талапкер жауапкерден залапты өтеуді талап ете алады. Rei vindicatio ius civile-ден туындаған, демек ол тек римдік азаматтарға ғана қолжетімді болды.

Мәртебе

Римдік құқық жүйесінде адамның қабілеттері мен міндеттері оның құқықтық мәртебесіне (статусына) байланысты болды. Адам шетелдіктерден өзгеше, римдік азамат (status civitatis) болуы мүмкін, немесе құлдардан өзгеше, еркін (status libertatis) болуы мүмкін, немесе римдік отбасында белгілі бір мәртебеге ие болуы мүмкін (status familiae) – отбасы басшысы (pater familias) ретінде, немесе басқа біреудің билігіндегі адам (alieni iuris) сияқты.

Сот ісі

Рим құқығының тарихын үш процедуралық жүйеге бөлуге болады: legis actiones, формулярлық жүйе және cognitio extra ordinem. Бұл жүйелердің қолданылған кезеңдері бірін-бірімен тоғысып, нақты шекаралары болған жоқ. Дегенмен, legis actio жүйесі XII кестелер заманынан (б.з.д. 450 ж. шамамен) б.з.д. II ғасырдың соңына дейін басым болды, формулярлық процедура Республиканың соңғы ғасырынан классикалық кезеңнің соңына дейін (б.з. 200 ж. шамамен) негізгі қолданысқа ие болды, ал cognitio extra ordinem классикалық кезеңнен кейін пайда болды. Аталған мерзімдер процедуралардың түрлерін түсінуге көмектесетін құрал ретінде қарастырылады, емес, бір жүйе тоқталып, екіншісі басталатын қатаң шекара ретінде. Республика кезінде және Рим сот жүйесі бюрократияланғанға дейін судья көбінесе жеке тұлға (iudex privatus) болған. Ол Римнің ер азаматы болуы тиіс еді. Тараптар судьяны өзара келісіммен тағайындауға немесе “album iudicum” деп аталатын тізімнен таңдауға құқылы болды. Олар екі тарапқа да қанағаттандыратын судья табылғанға дейін тізімді қарап шықты, егер мұндай судья табылмайтын болса, тізімдегі соңғысын таңдауға мәжбүр болды. Ешкім сотқа қатысуға заңдық міндеттеме алған жоқ. Судья сот процесін жүргізуде кең өкілеттіктерге ие болды. Ол барлық дәлелдерді қарастырып, әділетті деп санаған шешімді шығарды. Судья заңгер немесе құқық маманы болмағандықтан, істің техникалық аспектілері бойынша заңгермен кеңесе алатын, бірақ заңгердің жауабымен міндетті емес еді. Сот процесінің соңында, егер оған бірдеңе түсініксіз болса, ол түсініксіздігіне ант беру арқылы үкім шығарудан бас тарта алатын. Сондай-ақ, сот шешімін шығару үшін белгілі бір мерзім болды, ол техникалық мәселелерге (іс түрі және т.б.) байланысты еді. Кейіннен бюрократизация кезінде бұл процедура жойылды және оның орнына “extra ordinem” процедурасы енгізілді, ол танымдық процедура деп те аталады. Бүкіл іс бір рет судьяның қарауында өтті. Судья іс жүргізуге және шешім шығаруға міндетті болды, ал шешім жоғары тұрған судьяға шағымдануға болады.

Шығыс

IV ғасырда империяның орталығы грек шығысына көшкенде, ресми римдік заңнамада грек тіліндегі көптеген құқықтық ұғымдар пайда болды. Бұл ықпал тіпті адамдар мен отбасы құқығында да байқалады, ол дәстүрлі түрде заңның ең аз өзгеретін бөлігі болып саналады. Мысалы, Константин ежелгі римдік патриоттық билік ұғымына шектеулер қоя бастады, яғни отбасының еркек басшысының өзінен кейінгі ұрпақтарына билік ету құқығын, олардың мүліктік құқыққа ие болуы мүмкін екенін мойындады. Ол, көрінерік, грек-эллинистік құқығындағы әкелік биліктің әлдеқайда қатаң қағидаларына мойын бұрды. 8 ғасырдың басында. 9 ғасырда императорлар Василий I және Дана Лев VI Юстиниан кодексінің бөліктері – Кодекс пен Дигесттің грек тіліне біріктірілген аудармасын тапсырыс берді, ол Базилика деп аталды. Юстиниан кодексінде және Базиликада сақталған римдік құқық Византия империясының құлауынан және түріктердің басып алуынан кейін де Грекияда және Шығыс православие шіркеуінің соттарында заң жүзеге асырудың негізі болып қала берді. Сиро-римдік заң кітабымен бірге, ол 1931 жылға дейін Эфиопияда қолданылған Фетха Негестің негізін де құрады.

Батыс елдерінде

Батыс аймақта Юстинианның саяси билігі Италия және Испанияның кейбір бөліктерімен шектелді. Алайда, германдық патшалар шығарған заң кодекстерінің кейбіреулерінде ертедегі шығыс римдік кодекстердің ықпалы анық байқалады. Көптеген ерте герман мемлекеттерінде римдік азаматтар белгілі бір уақытқа дейін римдік заңдармен басқарыла берді, тіпті түрлі герман тайпаларының мүшелері өздерінің кодекстеріне бағынышты болды. Кодекс Юстиниан және Юстиниан институттары Батыс Еуропада мәлім болды және Теодосий II-нің бұрынғы кодексімен бірге, бірнеше германдық заң кодекстері үшін үлгі болды. Дегенмен, Дижест бөлігі Италияда Дижест қолжазбасының 1070 жыл шамасында қайта табылуына дейін бірнеше ғасыр бойы назарсыз қалды. Бұл көбінесе глоссаторлардың жұмысы арқылы жасалды, олар өз түсініктемелерін жолдар арасында (glossa interlinearis) немесе шеткі жазбалар түрінде (glossa marginalis) жазды. Осы кезден бастап ғалымдар ежелгі римдік заң мәтіндерін зерттей бастады және олардан алған білімдерін басқаларға үйретті. Бұл зерттеулердің орталығы Болонья болды. Сол жердегі құқық факультеті біртіндеп Еуропаның алғашқы университетіне айналды. Болоньяда (содан кейін көптеген басқа жерлерде) римдік заңды оқыған студенттер римдік заңның көптеген ережелерінің күрделі экономикалық мәмілелерді реттеуге, бүкіл Еуропаға қолданылатын дәстүрлі ережелерге қарағанда жақсырақ сәйкес екенін анықтады. Осы себепті римдік заң, немесе одан алынған кейбір ережелер, Рим империясының құлауынан кейін ғасырлар өткен соң заң практикасына қайта енгізіле бастады. Бұл процеске көптеген патшалар мен княздар белсенді түрде қолдау көрсетті, олар университетте оқыған заңгерлерді кеңесшілер және сот қызметкерлері ретінде жұмысқа алды және «Патша заңдарға бағынбайды» (Princeps legibus solutus est) сияқты ережелерден пайда табуға тырысты (бұл сөз тіркесін алғаш рет римдік заңгер Ульпиан айтқан). Орта ғасырларда римдік заңның танымалдылығына бірнеше себеп болды. Римдік заң мүліктің құқықтық қорғалуын, заңды субъектілердің теңдігін және олардың өсиеттерін реттеді, сондай-ақ заңды субъектілерге өз мүлкін өсиет арқылы иеліктен шығару мүмкіндігін берді. 16-шы ғасырдың ортасына қарай көптеген еуропалық елдердің заңдық тәжірибесінде қайта жаңғырылған римдік заң басым болды. Римдік заң, канондық заң және германдық әдет-ғұрып, әсіресе феодалдық заң элементтерін біріктірген құқықтық жүйе пайда болды. Бұл құқықтық жүйе, континенттік Еуропаның барлығына (және Шотландияға) ортақ болды және Ius Commune деп аталды. Бұл Ius Commune және оған негізделген құқықтық жүйелер ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде көбінесе азаматтық құқық деп аталады. Тек Англия мен Скандинавия елдері ғана римдік заңды толық қабылдауға қатыспады. Мұның бір себебі - римдік заң қайта ашылған кезде ағылшын құқықтық жүйесі континенттік әріптестерінен гөрі дамыған болатын. Сондықтан римдік заңның практикалық артықшылықтары континенттік заңгерлерге қарағанда ағылшын заңгерлеріне аз түсінікті болды. Нәтижесінде, ағылшын жалпы құқығының жүйесі римдік негіздегі азаматтық құқыққа параллель дамыды, оның практиктері Оксфорд немесе Кембридж университеттерінде канондық немесе азаматтық құқықтағы дәрежелерді алудың орнына Лондондағы сот инндерінде оқыды. Римдік-канондық заңның элементтері Англияда шіркеулік соттарда және тікелей емес, теңдік жүйесін дамыту арқылы болды. Сондай-ақ, римдік заңның кейбір тұжырымдары жалпыға ортақ заңға енген. Әсіресе 19-шы ғасырдың басында ағылшын заңгерлері мен судьялары континенттік заңгерлерден және тікелей римдік заңнан ережелерді және идеяларды алуға дайын болды. Римдік заңды практикалық қолдану және Еуропалық Ius Commune дәуірі ұлттық кодекстер жасалғанымен аяқталды. 1804 жылы Францияның азаматтық кодексі күшіне енді. 19-шы ғасырда көптеген еуропалық мемлекеттер француз үлгісін қабылдады немесе өздерінің кодекстерін жасады. Германияда саяси жағдай ұлттық заңдар кодексін құруды мүмкін емес етті. 17-шы ғасырдан бастап Германиядағы римдік заңға отандық (әдеттегі) заң қатты әсер етті және ол usus modernus Pandectarum деп аталды. Германияның кейбір жерлерінде римдік заң 1900 жылы Германияның азаматтық кодексі (Bürgerliches Gesetzbuch, BGB) күшіне енгенге дейін қолданыла берді. Колониалды кеңею азаматтық құқық жүйесін таратты.

Бүгін

Бүгінде Рим құқығы заңдық тәжірибеде қолданылмайды, бірақ Оңтүстік Африка және Сан-Марино сияқты кейбір елдердің заң жүйелері әлі де ескі jus commune негізінде салынған. Дегенмен, заңдық тәжірибе кодекске негізделген жағдайларда да, Рим құқығынан туындаған көптеген қағидалар қолданылады: ешбір кодекс Римдік дәстүрден толығымен үзілген емес. Керісінше, Рим құқығының ережелері одан да үйлесімді жүйеге енгізіліп, ұлттық тілде жазылған. Сондықтан, қазіргі заң жүйелерін түсіну үшін Рим құқығын білу қажет. Осы себепті, азаматтық құқық жүйесіндегі заң студенттері үшін Рим құқығы әлі де міндетті пән болып табылады. Осы мақсатта, студенттердің білімін арттыру және олардың халықаралық байланыстарын нығайту үшін жыл сайынғы Халықаралық Рим құқығы соталы процесі ұйымдастырылды. Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерде жеке құқықты біріктіру жөніндегі қадамдар қолданылып жатқанда, бұрынғы jus commune – Еуропаның барлық аймақтарында заңдық тәжірибеге ортақ негіз болған, бірақ көптеген жергілікті ерекшеліктерге мүмкіндік берген – көптеген адамдар үшін үлгі ретінде қарастырылуда.