Кіріспе

Поляк және американдық кәсіпкер, өнер жинаушы және қайырымдылық жасаушы Хелена Рубинштейн (туған шаңырағы Хая Рубинштейн; 25 желтоқсан 1872 – 1 сәуір 1965) – поляк және американдық кәсіпкер, өнер жинаушы және қайырымдылық жасаушы. Косметика саласындағы кәсіпкер, ол Хелена Рубинштейн Инкорпорейтед косметика компаниясын құрған және оның атауын алған, бұл оны әлемдегі ең бай әйелдердің біріне айналдырды.

Ерте өмір

Рубинштейн поляк еврейлері "Аугуста" Гитте (Гитель) Шейндель Рубинштейн және Нафтоли Герц "Хорас" Рубинштейнтің сегіз қызының ең үлкені болды. Оның әкесі Краковтағы дүкенші, Кіші Польшада тұрған, ол кезде Польшаның 18 ғасырдың соңындағы бөлінісінен кейін Австрия-Мажарстанның билігінде болған. Экзистенциалистік философ Мартин Бубер оның туысы еді. Сондай-ақ ол Рут Раппапорттың анасының туысы да болды.

Австралияға көшіп бару

Режиссер ұсынған үйленуден бас тартқан Рубинштейн 1896 жылы Польшадан Австралияға көшіп келді, онда оның қалтасында ақша да, ағылшын тілін білу деңгейі де төмен еді. Бірақ оның әсем киімдері мен ақшыл терісі қала әйелдерінің назарынан қалыспады, ол ұзақ уақыт өтпей багаждағы сұлулық кремдеріне құмар тұтынушылар тапты. Ол нарықты байқап, өзінің өнімдерін жасауға кірісті. Кремнің маңызды құрамы – ланолин оңай қолжетімді болды. Оның ағасы дүкен иесі болған Батыс Викториядағы Колерайн қаласы, мүмкін, «жаман орын» болған шығар, бірақ ол 75 миллионға жуық қойға мекен болған, олар ланолиннің мол мөлшерін өндірген. Осы қойлар ұлттың байлығы еді, ал Батыс аймақтың ірі мерино қойлары ең жақсы жүн шығарды. Ланолиннің иіссіздігін жасыру үшін Рубинштейн лавандра, қарағай қабығы және су лилияларын сынап көрді. Рубинштейн ағасымен арасы суық болды, бірақ шағын гувернант болып жұмыс істегеннен кейін Мельбурндағы «Қысқы бақ» шайханасында официант болып жұмысқа орналасты. Сонда ол «Карпат тауларынан» әкелінген шөптерді қамтитын «Крем Валазе» өнімдерін іске қосуға қаржы табуға дайын әуесқойды кездестірді. Оның құны он пенс болса, алты шиллингке (72 пенске) сатылды. Клиенттеріне тек Хелена ретінде таныс Рубинштейн көп ұзамай сәнді Коллинс көшесінде салон ашып, клиенттерінің терісі «диагностикаланып», оларға тиісті ем «тағайындалған» ғалым ретінде сұлулықты сата бастады. Келесі қадам Сидней болды, және бес жыл ішінде Австралиядағы бизнесі Лондонда «Валазе» сұлулық салонын ашуға жеткілікті пайда әкелді. Осылайша Рубинштейн әлемдегі алғашқы косметикалық компаниялардың бірін құрды. Оның кәсіпкерлік жобасы үлкен табысқа ие болды, ал өмірінің соңында ол білім, өнер және денсаулық салаларындағы қайырымдылық ұйымдарын қолдау үшін зор байлығын пайдаланды. Рубинштейн бизнесін жылдам кеңейтті. 1908 жылы оның қарындасы Ческа Мельбурн дүкенінің басқаруын өз мойнына алды, ал Рубинштейн 100 000 доллармен Лондонға көшіп, халықаралық кәсіпорынға айналды. (Осы уақытта әйелдер банк несиесін ала алмағандықтан, ақша оның жеке қаржысы болды.)

Неке және балалар Лондон мен Париж

1908 жылы ол Лондонда поляк тегінен шыққан американдық журналист Эдвард Уильям Титусқа тұрмысқа шықты. Олардың екі ұлы болды: Рой Валентин Титус (Лондон, 12 желтоқсан 1909 – Нью-Йорк, 18 маусым 1989) және Хорас Титус (Лондон, 23 сәуір 1912 – Нью-Йорк, 18 мамыр 1958). Олар ақырында Парижге көшіп, 1912 жылы ол салон ашты. Оның күйеуі жарнама мәтіндерін жазуға көмектесіп, шағын баспа үйін құрды, «Леди Чаттерлидің ғашығы» романын жариялады және танымал модель Алиса Приннің (Кики де Монпарнас) «Кикидің естеліктері» атты естеліктерін аудару үшін Самуэль Путнэмді жұмысқа алды. Рубинштейн әсем кештер ұйымдастырып, әдемі әңгімелермен танымал болды, мысалы, мас француз елшісі Эдит Ситвелл мен оның інісі Сачевереллге ашуланып: «Vos ancêtres ont brûlé Jeanne d'Arc!» деді. Француз тілін жақсы білмейтін Рубинштейн қонақтардың біріне елшінің не айтқанын сұрады. «Ол: Сендердің ата-бабаларың Жанна д'Аркты өртеп жіберді деді», – деді ол. Рубинштейн: «Жарайды, біреу істеуі керек еді», – деп жауап берді. Тағы бір кеште Марсель Пруст одан герцогиня қандай макияж тағатынын сұрады. Ол оны бірден қуып шықты, себебі «одан моль иісі келді». Рубинштейн кейін: «Мен оның танымал болатынын қалай білуім мүмкін еді?» – деп еске алды.

АҚШ-қа көшіп бару

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Титуспен бірге Нью-Йорк қаласына көшіп барды. 1915 жылы ол ел бойынша желісі бар косметикалық салондардың алғашқысын ашты. Рубинштейн шексіз американдық нарықты ашты және күшті бәсекелестерге қарамастан, оны тиімді пайдаланды. Осылайша, ол косметика индустриясының тағы бір белгілі өкілі Элизабет Арденмен қатал бәсекелестікке түсті. Рубинштейн мен Арден, 18 айдың арасында қайтыс болған, әлеуметтік жағынан өрлеуге ұмтылған әйелдер еді. Екеуі де тиімді маркетинг, сәнді қаптама, шағын формадағы косметологтардың тартымдылығы, жұлдыздардың қолдауы, жоғары бағаның құндылығы және тері күтіміне қатысты жалған ғылымды насихаттаудың маңыздылығын жақсы білді. Арденмен бәсекелестік оның өмірінің соңына дейін жалғасты. Рубинштейн өзінің қарсыласы туралы: «Оның қаптамасы мен менің өнімдерім болғанда, біз әлемді билейтін едік» деді. 1917 жылдан бастап Рубинштейн өнімдерін өндіру және көтерме саудамен айналысуды қолға алды. Салондарда өткізілетін «Әдемілік күні» үлкен сәттілікке ие болды. Рекламасындағы Рубинштейннің суреті орта жастағы, басқа ұлт өкіліне ұқсайтын манекенге жатты. 1928 жылы ол американдық бизнесін Lehman Brothers компаниясына 7,3 миллион долларға (2022 жылы 127 миллион долларға) сатты. Ұлы экономикалық дағдарыс басталғаннан кейін, ол құны төмендеген акцияларды 1 миллион доллардан кем бағаға сатып алып, компанияның құнын ақыры 100 миллион долларға дейін арттырды және АҚШ-тың онға жуық қаласында салон мен дүкендер желісін құрды. Осы оқиға және Рубинштейннің ерте кәсіпкерлік жолы Гарвард бизнес мектебінде зерттелді. Оның 715-ші Бесінші авенюдегі спа-салонында мейрамхана, спортзал және суретші Жоан Мироның кілемдері болды. Ол суретші Сальвадор Далиден ұнтақ қорабын және 1943 жылы өзінің портретін, «Принцесса Артхильд Гуриель Хелена Рубинштейн» деген атпен салуды тапсырды. Оның портретін салған басқа суретшілер: 1957 жылы Грехем Сазерленд (қазір Австралияның Ұлттық портрет галереясында сақталады, Хелена Рубинштейн қоры үшін салынған), Мари Лоренсен (1934, қазір АҚШ Ұлттық портрет галереясында), Рауль Дюфи (1930), Роберто Монтенегро (1941). Рубинштейн Австралияға соңғы сапарынан кейін 1957 жылы Уильям Добелл оның сегіз портреттен тұратын сериясын салды.

Ажырасу және қайта үйлену

1938 жылы Елена ажырасқаннан кейін, принц Арчил Гуриелли Чконияға (кейде Куриелли Чкония деп те жазылады; Грузияда 1895 жылдың 18 ақпанында туылған, Нью-Йоркте 1955 жылдың 21 қарашасында қайтыс болған) үйленді. Оның грузин дворяндығына қатысты аналық тарапынан тамырлары шамалы күңгірт болды, себебі ол Гурияның дворяндық Чкония әулетінің атағы жоқ мүшесі болып дүниеге келген. Бұл амбициялы жас жігітті әжесінің шын атағын иеленуге итермеледі. Гуриелли Чкония Рубинштейннен 23 жас кіші еді. Рубинштейн патшалық титулға құштар болғандықтан, оған әуес болып, жас сүйіктісінің құрметіне ерлерге арналған косметика желісін құрды. Кейбір деректер бойынша, бұл неке – маркетингтік әрекет болған, соның ішінде Рубинштейннің өзін «Хелена, Гуриелли принцессасы» деп таныстыруы мүмкін еді. Рубинштейн жұмысқа дайын тамақ алып баратын, көп нәрседе үнемшіл болған, бірақ сәнді киімдер мен құнды өнер туындылары мен жиһаздарды сатып алатын. Ол Тель-Авив өнер мұражайындағы қазіргі заманғы өнерге арналған Хелена Рубинштейн павильонын ашты және 1957 жылы Австралияда Хелена Рубинштейн атындағы өнер стипендиясын құрды. 1953 жылы ол қайырымдылық қор – Хелена Рубинштейн қорын құрды, ол денсаулық сақтау, медициналық зерттеулер және оңалту салаларындағы ұйымдарға қаржылай көмек көрсетті. Оның мүлкінің бір бөлігі, африкалық және көркем өнер туындылары, люциттен жасалған жиһаз және қызғылт түсті матамен қапталған викториандық жиһаз 1966 жылы Нью-Йорктегі Parke Bernet галереясында аукционға сатылды. Рубинштейннің атақты сөздерінің бірі: «Жаман әйелдер жоқ, тек жалқаулар ғана бар». Мари Дж. Клиффорд оның эксклюзивті сұлулық салондары мен олардың сол кездегі мода, өнер галереялары, интерьер және модернизмнің түрлері арасындағы шекараларды қалай бұзғаны туралы ғылыми зерттеу жүргізді. Энн Кэрол Гроссман мен Арни Рейсманның «The Powder & the Glory» (2009) атты толық метражды деректі фильмі Рубинштейн мен Элизабет Арден арасындағы бәсекелестікті көрсетіп береді. 1973 жылы Helena Rubinstein, Inc. компаниясы Colgate Palmolive компаниясына сатылды. 1980 жылдары бренд АҚШ нарығынан жоғалып кетті. 1984 жылы оны L'Oréal сатып алды. L'Oréal компаниясын сатып алу үлкен дау тудырды, себебі компанияның негізін қалаушы Эжен Шулер соғыс кезінде жақын серіктес болған, ал содан кейін L'Oréal бұрынғы нацистерді жұмысқа алуымен танымал болды. Сатып алуды ұйымдастырған Жак Коррезе олардың бірі болды: ол Париждегі еврейлердің мүлкін тартып алуға қатысқан. Бренд 1999 жылы АҚШ нарығына қайта оралды, бірақ Азия, Еуропа және Оңтүстік Америкада жаңадан өркендегеніне қарамастан, пайда әкелмеді. АҚШ филиалы 2003 жылы жабылды. 2011 жылдан бері L'Oréal брендті өте жоғары сапалы тері күтіміне арналған өнімдер желісі ретінде қайта позициялап келеді. 2023 жылдың қазіргі күніне дейін жоғары сапалы Helena Rubinstein өнімдері АҚШ-та қолжетімді емес, бірақ халықаралық нарықтарда сатылады. Қор ұзақ жылдар бойы Нью-Йорк қаласының PBS телеарнасы WNET-тің балалар бағдарламаларын қолдады. Манхэттендегі еврей мұражайында 2014 жылдың 31 қазанынан 2015 жылдың 22 наурызына дейін «Хелена Рубинштейн: сұлулық – күш» атты көрме ұйымдастырылды.

Өнерді қолдау

1958 жылы Эрика МакГилкрист Мельбурн университетінің Әйелдер колледжіндегі жұмысы үшін бір реттік Рубинштейн қабырғалық сурет сыйлығымен марапатталды, ал 1958 жылы Фрэнк Ходжкинсон мен 1960 жылы Чарльз Блэкманға Хелена Рубинштейн стипендиясы табысталды. Хелена Рубинштейн портрет сыйлығы – австралиялық суретшілер салған портреттер үшін жыл сайын 300 фунт стерлинг сомасындағы жүлде, және көбінесе Батыс Австралиядағы Клод Хотчин галереясында өткізілді.

Танымал мәдениетте

Вудхедтің кітабына негізделген 2016 жылғы «War Paint» мюзиклі оның бәсекелесі Элизабет Арденмен араздасуын көркемдеп бейнелейді. Чикагодағы Гудман театрында көрсетілгеннен кейін, бұл қойылым 2017 жылдың 6 сәуірінде Бродвейдегі «Nederlander» театрында ашылды, онда Патти Лупон Рубинштейн рөлін, ал Кристин Эберсоул Арден рөлін сомдады. Австралиялық драматург Джон Мистоның «Lip Service» комедиясы Рубинштейннің өмірі мен мансабын, сондай-ақ Элизабет Арден және «Revlon» компаниясымен араздасуын суреттейді. «Lip Service» премьерасы 2017 жылдың 26 сәуірінде Лондонның «Park» театрында «Madame Rubinstein» деген атаумен, ал сол жылдың тамызында Сиднейдің «Ensemble» театрында өтті.