Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Джон Лоример Уорден (12 наурыз 1818 – 19 қазан 1897) – АҚШ Азамат соғысының Әскери-теңіз офицері. Ол 1862 жылғы 9 наурызда Вирджиния штатының Хэмптон-Роудс аймағында өткен Хэмптон-Роудс шайқасына қатысты, бұл темір кемелердің арасындағы алғашқы шайқас болды. Осы кластағы Одақтың жалғыз соғыс кемесі «Монитор» командалық құрамында Уорден Конфедерацияның «Вирджиния» кемесіне қарсы тұрды, ол екі Одақ кемесін батырып, тағы екеуіне зақым келтірген бумен жүретін фрегат еді. Төрт сағаттық шайқастан кейін екі кеме де бір-бірінің бронясын бұзуға мүмкіндік таппай, кері шегінді.

Бастапқы өмірі

Уорден Нью-Йорк штатының Скарборо қаласында дүниеге келген. Ол Нью-Йорк штатының Датчесс округіне қарасты Швартвутвилл қаласында өсті және USS Monitor кемесінің капитанының кеңсе қызметкері Дэниел Тоффидің әпкесі Оливия Тоффиге үйленді. 1834 жылдың 10 қаңтарында әскери-теңіз флотына мічман болып тағайындалды. Ол алғашқы үш жылын Бразилия бекетіндегі "Эри" соғыс шлюпінде өткізді. Содан кейін ол қысқа мерзімге басқа шлюпка бекітілді, одан кейін Пенсильвания штатының Филадельфия қаласындағы Әскери-теңіз мектебінде жеті айлық оқу курсына жіберілді. 1840 жылдың шілдесінде ол теңізге қайта оралды және екі жыл бойы Тынық мұхиты эскадрильясымен қызмет етті. 1844 және 1846 жылдар аралығында Уорден Вашингтондағы Әскери-теңіз обсерваториясында орналасқан. Мексика-Америка соғысы кезінде ол батыс жағалауда, негізінен "Саутгемптон" көмекші кемесінде, бірақ басқа кемелерде де жүзіп жүрді. 1850 жылы ол тағы екі жылдық қызметке Теңіз обсерваториясына оралды. Келесі тоғыз жыл Уорденді Кариб және Жерорта теңіздерінде бірнеше круиздер жасаған теңіз қызметімен толтырды.

Азамат соғысындағы қызмет

1861 жылдың басында Вашингтонға жеткізілген ол, сәуір айында Форт Пикенс нығайту туралы құпия хабарларды Пэнсаколадағы соғыс кемелеріне жеткізуге бұйрық алды. Солтүстікке қайтар жолда Уорден Алабама штатының Монтгомери қаласының жанында тұтқындалды және шамамен жеті айдан кейін босатылды.

Монитордың басқаруын алу

Түрмеде болғаннан кейін әлі де ауырып жүргенімен, лейтенант Уорден 1862 жылдың 16 қаңтарында жаңа темірлі "Монитор" кемесіне командалық етуді қабылдады. Ол Лонг-Айлендтегі Бруклиндегі Гринпойнт құрылыс алаңына барып, кеменің аяқталуын қадағалады. Жаңа әскери кемені 25 ақпанда Нью-Йорк теңіз портында пайдалануға берді және екі күннен кейін Хэмптон Роудсқа аттанды. Бірақ рульдің істен шығуы салдарынан темір кеме жөндеуге Нью-Йоркке қайта оралды. 6 наурызда ол тағы оңтүстікке бет алды, бұл жолы Сет Лоу сүйреп әкелді. 8 наурыз күні түстен кейін "Монитор" Вирджиния штатының Кейп Генриына жақындады, сол кезде Хэмптон Роудс ішінде Конфедерацияның "CSS Вирджиния" темір кемесі Одақтың ағаштан жасалған блокадалық флотына қиындық тудырды. Сол шайқаста Оңтүстік кемесі "Камберленд" шлюпі мен "Конгресс" фрегатын батырып, "Миннесота" бу кемесіне ауыр зақым келтірді, содан кейін Сеуэлл нүктесінің артына шегінді. Оқиға орнына кеш келген Уорден мен оның кемесі құлаған "Миннесотаға" көмектесуге кірісті.

Темір кемелер шайқасы

9-сы күні таңертең Вирджиния тағы да Сеуэлл нүктесінен шығып, Хэмптон-Роудстағы Федералды флотты жоюды аяқтады. Конфедерацияның темір кемесі Миннесотаға жақындағанда, Уорден Мониторды құрлыққа отырған кеме көлеңкесінен шығарып, Вирджиниямен теңіз соғысына түсті, бұл соғыс теңіз соғысы тарихын өзгертіп жіберді. Екі темір қабықталған кеме төрт сағат бойы Хэмптон-Роудс каналының тар арнасында маневр жасап, бір-біріне оқ-дәрілер төгіп, көзге көрінбейтіндей әсер етті. Соғыс басталғанына үш сағат өткен соң, Конфедерацияның снаряды ұшқыш кабинасының жанында жарылып, Уорденнің бетіне жарақат келтіріп, оны жартылай соқыр қылды. Ол басқаруды бірінші офицері Сэмюэл Д. Гринге жүктеді. Шамамен бір сағаттан кейін Монитор уақытша соғыстан шығып, қайта оралғанда Вирджиния да соғыстан шығып кеткенін көрді. Бұрынғыдай бумен жүретін, броньды кемелер арасындағы алғашқы шайқас тең түсті.

Басқа да соғыс уақытындағы командалар

Ұрыс аяқталғаннан кейін Ворден жарақаттарынан айығу үшін жағаға көшті. Осы қалпына келтіру кезеңінде ол алғыс білдірген ұлттың құрметін, АҚШ Конгресінің ресми алғысын және командирлік шеніне ие болды. 1862 жылдың соңында ол "Монтаук" темір кемесінің басқаруын қолға алып, 14 желтоқсанда Нью-Йоркте оны құрамына енгізді. Айдың соңында Ворден жаңа кемесін оңтүстікке қарай Оңтүстік Каролина штатындағы Порт-Рояль портынан Оңтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясына қосу үшін алып кетті. 1863 жылдың 27 қаңтарында ол кемесімен Форт-МакАллистерді бомбалауға жетекшілік етті. Бір айдан кейін, жаңадан капитан болған Ворден кемесін Огичи өзеніне бағыттап, "Рэтлзнейк" (бұрынғы CSS Nashville) конфедерациялық каперін тауып, бес тиімді оқпен жойды. Оның соңғы қатысуы 1863 жылдың 7 сәуірінде болды, ол кезде "Монтаук" Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласына жасалған шабуылға қатысты.

Соғыстан кейінгі мансап және соңғы жылдары

Чарльстон шабуылынан кейін көп ұзамай капитан Уорден Нью-Йоркте темір кемелер құрылысымен байланысты жағалаудағы қызметке жіберілді. Бұл тапсырма 1860 жылдардың соңына дейін жалғасты. 1868 жылдың мамыр айында ол коммодор дәрежесіне көтерілді. 1869 жылы коммодор Уорден бес жылдық мерзімге АҚШ Әскери-теңіз академиясының суперинтенданты болып кірісті. 1872 жылы Уорден контр-адмирал дәрежесіне өкілді. 1873 жылы ол АҚШ Әскери-теңіз институтының алғашқы президенті болды. 1870 жылдардың соңында ол Еуропалық эскадрильяға қолбасшылық етті, Солтүстік Еуропаның порттарына сапар шекті және 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Шығыс Жерорта теңізінде патрульдік тартты. Ол қайтадан жағалауға оралып, теңіз қызметіндегі емтихан комиссиясының мүшесі және зейнеткерлер кеңесінің төрағасы ретінде карьерасын аяқтады. 1886 жылдың 23 желтоқсанында зейнеткерлікке шыққанда, Конгресс оған өмір бойы толық теңіз жалақысын беруге келісім берді. Адмирал Уорден АҚШ-тың адал легионының әскери ордені, Америка революциясының ұлдары, АҚШ Әскери-теңіз ордені және шетелдік соғыстардың әскери орденінің мүшесі болды. Контр-адмирал Уорден 1897 жылдың 19 қазанында пневмониядан қайтыс болғанға дейін Вашингтон қаласында тұрды. Вашингтондағы Сент-Джон епископаль шіркеуінде жерлеу рәсімінен кейін ол Нью-Йорк штатының Паулинг қаласындағы Паулинг зиратына жерленді. Ол Оливия Тоффиге (1820–1903) үйленген, ол және олардың төрт баласының үшеуі одан аман қалды. Оның үлкен ұлы Джон Лоример Уорден кіші (1845–1873), Азамат соғысы кезінде АҚШ армиясында ерікті капитан, кейіннен 1873 жылы қайтыс болғанға дейін тұрақты армияда бірінші лейтенант болып қызмет етті. Екінші ұлы – Уолл-стриттегі акция брокері Дэниел Тоффи Уорден (1847–1914). Уорденнің екі қызы болды: Грейс Уорден (1852–1905) және Оливия Стил Уорден (1856–1933). Уорденнің жесірі және Дэниелден басқа барлық балалары онымен бірге Нью-Йорктің Паулинг қаласында жерленді.

Tiffany & Co. қылышы

Монитор мен Вирджиния шайқасынан кейін Нью-Йорк штаты өз батырын Tiffany & Co компаниясынан жасалған, алтын мен күміспен әшекейленген арнайы семсерді тапсыру арқылы құрметтеді. Семсердің сабына римдік теңіз құдайы Нептун бейнесі салынған, ал оған алтын жалатылған қыны мен алтынмен тігілген белдік қоса берілді, оның құны 550 долларға бағаланған (2022 жылғы инфляцияға орай 16 128 доллар). 1912 жылы, Ворденнің қайтыс болғаннан кейін он бес жыл өткен соң, оның отбасы семсерді Теңіз академиясына сыйға берді, ол 1931 жылға дейін, ұрланғанға дейін онда сақталды. Одан кейін жүргізілген теңіз тергеулері ешқандай нәтиже бермеді. Семсер алты он жылдан астам уақыт бойы жоғалып кетті, 1998 жылы ФБР PBS Antiques Roadshow бағдарламасының бірнеше дилерлерін тергеуді бастағанда табылды. 2002 жылы үш адам 1 миллион долларлық еске алу заттары бойынша алаяқтық жасағаны үшін түрмеге жабылды. ФБР бағалаушылардың құжаттарын одан әрі зерттеуді жалғастырды, ұрланған басқа да заттарды іздеді. Семсерді бағалаушы сатып алып, кейін коллекционерге сатқан. ФБР семсердің ұрланғанын растағаннан кейін, ол тәркіленіп, Теңіз академиясына қайтарылды.

Есімдес

Форт-Ворден Вашингтон штатының Порт-Таунсенд қаласында орналасқан, ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінің төрт кемесі оның құрметіне USS Worden деп аталған. АҚШ Әскери-теңіз академиясының парад алаңы оның есімімен аталады. Азамат соғысы ардагерлері ұлдарының «Джон Л. Уорден» 150-ші лагері Нью-Йорк штатының Пекскилл қаласында орналасқан, бұл оның Паулинг қаласындағы қабірінен көп алшақ емес.