Кіріспе
Американдық әскери-теңіз офицері (1794–1858)
Мэтью Калбрайт Перри (10 сәуір 1794 – 4 наурыз 1858) – 1812 жылғы соғыс және Мексика-Америка соғысын қоса алғанда, бірнеше соғыста кемелерге қолбасшылық еткен американдық әскери-теңіз офицері. Ол Жапонияның оқшаулану саясатын аяқтаған және 1854 жылы Жапония мен АҚШ арасындағы Канагава шартын жасасуға ықпал еткен Перри экспедициясында жетекші рөл атқарды. Перри теңіз офицерлерінің білімін жетілдіруге мүдделі болды және АҚШ Теңіз академиясының оқу бағдарламасын қалыптастыруға көмектескен шәкірттік жүйесін дамытуға атсалысты. Бу машинасының пайда болуымен ол АҚШ Әскери-теңіз күштерін жаңғыртуды қолдаушы болды және АҚШ-та "Бу кемелерінің әкесі" деп есептелді.
Ұрпағы
Мэтью Перри Перри отбасының мүшесі, Сара Уоллес (туған есімі Александр) (1768–1830) және Әскери-теңіз капитаны Кристофер Реймонд Перридің (1761–1818) ұлы. Ол 1794 жылғы 10 сәуірде Род-Айленд штатының Оңтүстік Кингстаун қаласында дүниеге келген. Оның бауырлары: Оливер Хазард Перри, Реймонд Генри Джонс Перри, Сара Уоллес Перри, Анна Мари Перри (Джордж Вашингтон Роджерстің анасы), Джеймс Александр Перри, Натаниел Хазард Перри және Джейн Твиди Перри (Уильям Батлермен үйленген). Оның анасы Ирландияның Даун графтығында дүниеге келген және шотландтық рыцарь және жер иесі Уильям Уоллестің туысының ұрпағы болған. Оның әкесінің ата-аналары – хирург Джеймс Фриман Перри және Мерси Хазард, Массачусетс штатының Истхэм қаласын құрған губернатор Томас Пренстің ұрпағы. Ол Плимут және Массачусетс шығанағы колонияларында саяси көшбасшы және Плимут губернаторы болды; сонымен қатар, ол «Мейфлауэр» кемесімен келген екі жолаушының – «Мейфлауэр» шартына қол қойған Плимут колониясының басшысы және рухани ағасы Элдер Уильям Брюстер мен Джордж Соулдің ұрпағы болды, олар Сузанна Барбер Перри арқылы байланысты.
Теңіз мансабы
1809 жылы Перри Әскери-теңіз флотында мичман шенін алды және бастапқыда ағасының басқаруымен «Аза» кемесіне бекітілді. Кейін ол «Президентке» тағайындалды, онда коммодор Джон Роджерстің көмекшісі болды. «Президент» 1812 жылғы соғыс ресми түрде жарияланбастан аз бұрын британдық кемеге қарсы жеңіске жетті. Перри 1812 жылғы соғыс кезінде «Президентте» қызметін жалғастырды және Роджерспен бірге Бельвидераға соғыстың алғашқы оғын атқан ұрыста болды. Кейінірек оқ ату нәтижесінде зеңбірек жарылып, бірнеше адам қаза тауып, Роджерс, Перри және басқалары жарақат алды. Перри Стивен Декатур басқаратын «Америка Құрама Штаттары» кемесіне ауысты, содан кейін соғыста көп шайқасқа қатыспады, себебі кеме Коннектикут штатының Нью-Лондон портында тұтқындалған болатын. Соғысты аяқтаған Гент шарты жасалғаннан кейін Перри Жерорта теңізіндегі әртүрлі кемелерде қызмет етті. Перри Екінші Барбария соғысы кезінде коммодор Уильям Бэйнбриджтің қол астында қызмет етті. Содан кейін ол 1819-1820 жылдары Либерия жағалауында патрульдік кезінде USS Cyane кемесімен Африка суларында қызмет етті. Бұл сапардан кейін Перриді Батыс Үндістанда қарақшылық пен құл саудасын тоқтатуға жіберді.
Ки-Уэсттің ашылуы
Перри 1821-1825 жылдары 12 зеңбірекпен жабдықталған "Акула" шхунасын іске қосып, оған қолбасшылық етті. Ол Батыс Африка станциясына құл саудасын тоқтату үшін американдық және британдық бірлескен патрульдерді қолдау үшін жіберілді. 1815 жылы Гаванадағы испан губернаторы Ки-Вест аралын испан Флоридасындағы Сент-Огастин қаласының Хуан Пабло Саласына берді. Флорида АҚШ-қа өткеннен кейін, Салас 1821 жылы Ки-Вестті американ бизнесмені Джон У. Симонтонға 2000 долларға сатты. Симонтон Вашингтонда Ки-Вестте әскери-теңіз базасын құру үшін лобби жасады, бұл оның стратегиялық орналасуын пайдалану және аймаққа заң мен тәртіп орнату үшін болды. 1822 жылдың 25 наурызында Перри "Акула" шхунасымен Ки-Вестке келді және АҚШ туын орнатып, Флорида кілтін Америка Құрама Штаттарының аумағы деп ресми жариялады. Перри Кейо-Уэсоны әскери-теңіз министрі Смит Томпсонның құрметіне "Томпсон аралы" деп, ал портын әскери-теңіз комиссарлары кеңесінің төрағасы Роджерс құрметіне "Порт Роджерс" деп атады. Алайда, екі атау да қалыптаспады. 1826-1827 жылдары Перри коммодор Роджерстің флот капитаны қызметін атқарды. Перри 1828 жылы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласына қайтып, жағалаудағы қызметке кірісті, ал 1830 жылы "Конкорд" соғыс кемесінің командасын қабылдады. Осы кезеңде, Ресейдің Кронштадт портында болғанда Перриге Ресей империясының әскери-теңіз флотына қызмет ету ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. 1833-1837 жылдары ол Нью-Йорк теңіз арсеналында (кейін Бруклин теңіз арсеналы) екінші офицер болып жұмыс істеді және осы қызметтен кейін капитан шеніне көтерілді.
Бу флотының атасы
Перри теңіз біліміне шын ынта тілеп, жаңа теңізшілерді даярлау үшін шәкірттік жүйені қолдады және АҚШ Теңіз академиясының оқу бағдарламасын құруға көмектесті. Ол Әскери-теңіз күштерін жаңғыртудың жақтаушысы болды. Капитандыққа жеткеннен кейін, ол Әскери-теңіз күштерінің екінші бу кемесі – «Фултонды» салуды бақылады және оның құрылысы аяқталғаннан кейін оған қолбасшылық етті. Оны «Бу кемелі теңіз күштерінің әкесі» деп атады, ол Американың алғашқы теңіз инженерлері корпусын ұйымдастырды және 1839-1841 жылдары Нью-Джерси жағалауындағы Сэнди-Хук маңында «Фултонды» басқарып тұрғанда, АҚШ-тың алғашқы теңіз артиллериялық мектебін өткізді.
Комодор дәрежесіне көтерілу
Перри 1840 жылғы маусым айында коммодор атағын алды, сол кезде Әскери-теңіз министрі оны Нью-Йорк теңіз кеме жасау орнының (жарының) коменданты етіп тағайындады. 1857 жылға дейін АҚШ Теңіз күштерінде капитаннан жоғары шен болған жоқ, сондықтан коммодор атағы үлкен маңызға ие болды. Ресми түрде офицер эскадрилья басқару қызметі аяқталғаннан кейін өзінің толық шеніне қайта оралуға тиіс болды, бірақ іс жүзінде коммодор атағын алған офицерлер, Перри сияқты, осы атақты өмір бойы сақтап қалды. Бруклинде қызмет еткен кезінде ол Винегар-Хиллдегі А үйінде тұрды, бұл ғимарат бүгінгі күнге дейін сақталған. 1843 жылы Перри Африка эскадрильясына басшылық етті, оның міндеті Вебстер-Эшбертон шарты бойынша құл саудасын тоқтату болды және ол 1844 жылға дейін осы іспен айналысты.
Мексика-Америка соғысы
1845 жылы коммодор Дэвид Коннердің "Үй эскадрильясының" басқарушылық қызмет мерзімі аяқталды. Алайда, Мексика-Америка соғысының басталуы салдарынан билік соғыс кезінде қолбасшыны алмастырудан бас тартты. Коннердің орнын кейіннен басатын Перри, командирдің орынбасары болып тағайындалды және "Миссисипи" кемесінің капитаны болды. Перри мексикалық Фронтера қаласын басып алды, Табаскоға қарсы демонстрация жасады, бірақ Сан-Хуан-Баутиста шайқасында полковник Хуан-Баутиста Траконисқа ұтылып, 1846 жылдың 14 қарашасында Тампико қаласын басып алуға қатысты. Ол жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Норфолкке (Виргиния штаты) қайта оралуға мәжбүр болды және Веракрусқа десант түсірілген кезде әлі де сол жерде болды. АҚШ-қа оралуы жоғары бастықтарына "Үй эскадрильясының" басқарушысы Коннердің орнын басу туралы бұйрық беруге мүмкіндік берді. Перри флотына оралды, ал оның кемесі теңізден Веракрус қамалын қолдады. Веракрус түскеннен кейін Винфилд Скотт құрлыққа ішкері жылжыды, ал Перри қалған мексикалық порты қалаларына қарсы шабуылға шықты. Перри "Москит флотын" құрып, 1847 жылдың сәуірінде Тукспанды басып алды. 1847 жылдың маусымында ол жеке өзі Табаскоға шабуыл жасады, 1173 сарбаздан тұратын десант күшін жағалауға шығарып, Сан-Хуан-Баутиста қаласына шабуылдап, мексикалық әскерді жеңіп, қаланы басып алды.
Перри экспедициясы: Жапонияның ашылуы, 18521854
1852 жылы Перриге Америка президенті Миллард Филлмор американдық сауда үшін жапон порттарын ашуды күштеп жүзеге асыру миссиясын тапсырды, қажет болған жағдайда канонерлік дипломатияны қолдану арқылы. Америка Құрама Штаттары мен Қытай арасындағы сауданың өсуі, американдық кит аулаушылардың Жапония жағалауындағы суларда болуы және Азиядағы еуропалық державалардың ықтимал көмір станцияларын монополиялауының күшеюі – осы факторлардың барлығы ықпал етті. Кемеге ұшыраған шетелдік теңізшілер түрмеге қамалып немесе өлім жазасына кесілді, олардың қауіпсіз оралуы – бір талап болды. Америкалықтар сондай-ақ тағдырдың айқындығы (manifest destiny) тұжырымдамасымен және батыс өркениетінің және христиан дінінің артықшылықтарын Азияның, өздері санаған, дамылмаған елдеріне таңу ниетімен жетектелді. Жапондықтар голландтардың Перри сапары туралы ескерткенін білді, бірақ 250 жылдық ұлттық оқшаулану саясатын өзгертуге дайын болмады.
Бірінші сапар (1853)
Перри 1853 жылғы 8 шілдеде Жапониядағы Эдо шығанағының кіреберісінде Урагаға жетті. Осы шешуші сәтте оның әрекеттері Жапонияның бұрынғы батыс кемелерімен болған байланыстарын және жапондық иерархиялық мәдениет туралы білгендерін мұқият зерттеу нәтижесінде қалыптасты. Ол келген кезде Перри кемелеріне жапондық бекіністерін Едо астанасына қарай бағыттап, қаруларын Урага қаласына бұруға бұйрық берді. Перри жапондықтардың елден кетуі немесе тек шетелдіктерге ашық болған Нагасаки портына баруы туралы талаптарын қабылдамады. Ол сондай-ақ 73 зеңбірегінен Америка Тәуелсіздік күнін мерекелеу үшін бос оқтар атты. Перридің кемелері жаңа Paixhans зеңбіректерімен жабдықталған, олар әрбір оқпен зор жарылыс тудыруға қабілетті еді. Ол сондай-ақ жергілікті шенеуніктердің қарсылығына қарамастан, кемелерінен жағалау мен айналасындағы суларды зерттеу жұмыстарын жүргізуге бұйрық берді. Осы уақытта сёгун Токугава Иэёси ауырып, денсаулығы сырғатып, елдің астанасына бұрын-соңды болмаған қауіп-қатерге қалай тойтарыс беру керектігі туралы үкіметтік шешімсіздікке алып келді. 11 шілдеде Родзю Абэ Масахиро уақытты күтіп, американдықтардан хатты қабылдау жапон егемендігін бұзу болып табылмайтынын шешті. Бұл шешім Урагаға жеткізілді, және Перриден флотын оңтүстік-батысқа қарай Курихама жағасына жылжытуы сұралды, онда оған 14 шілдеде қонуға рұқсат берілді. Перри қатысушы делегаттарға хатты тапсырғаннан кейін, келесі жылы жапондықтардың жауабын алу үшін қайтып келемін деп уәде етіп, Гонконгқа аттанды.
Екінші сапар (1854)
Жапонияға қайтып бара жатқанда Перри Тайвань деп қазір белгілі Формозадағы Килунгтің жанында он күнге тіреліп тұрды. Перри мен оның экипажы Формозаға түсіп, сол аймақтағы көмір кендерін өндіру мүмкіндігін зерттеді. Ол есептерінде Формозаның сауда үшін ыңғайлы, аралық орналасқан жер екенін атап көрсетті. Перридің есептерінде аралдың қорғануға өте қолайлы екені және Кубаның Америкада испандықтар үшін жасағандай, зерттеулер үшін база ретінде қызмет ете алатыны жазылған. Формозаны басып алу АҚШ-қа Еуропаның маңызды сауда жолдарына монополиясын тойтарыс беруге көмектесер еді. АҚШ үкіметі Перридің Формозаға құқық талап ету туралы ұсынысына жауап бермеді. Перри өз флотын басқару үшін Мексика-Америка соғысында бірге қызмет еткен офицерлерді таңдады. Командир Франклин Бьюкенен "Сусквеханнаның" капитаны, ал Джоэл Эббот (Перридің оң қол бастығы) "Македонияның" капитаны болды. Командир Генри Адамс "Флот капитаны" лауазымымен штаб бастығы қызметін атқарды. Майор Джейкоб Зейлин (болашақта АҚШ Теңіз корпусының бастығы) жоғары дәрежелі теңіз офицері болды және "Миссисипиге" орналастырылды. Перри 1854 жылдың 13 ақпанында, уәделенген бір жылдың орнына жарты жылдың ішінде, он кемемен және 1600 адаммен оралды. Американдық басшылық күш көрсетуді "қорқытуға" және "шығыс халықтарын таң қалдыруға" бағытталды. Бастапқы қарсылықтан кейін Перриге 8 наурызда қазіргі Йокогама қаласының жанындағы Канагаваға түсуге рұқсат берілді, ал 31 наурызда Канагава шартына қол қойылды. Перри американдық толық өкілетті ретінде, ал Хаяши Акира, сондай-ақ Дайгаку но Ками атағымен белгілі, жапон тарапынан қол қойды. Келісімге қол қою рәсіміне жапон тарапынан кабуки спектаклі, ал американ тарапынан әскери оркестрдің музыкасы мен қаралаған музыканттар қосылды. Содан кейін Перри Хоккайдоның солтүстік аралындағы Хакодате және Шимода қалаларына сапарлады, олар келісімде американдық кемелерді қабылдауға ашық болатын екі порт ретінде белгіленген. АҚШ коммодоры Мэтью Перридің 1854 жылы Жапонияға жасаған екінші сапарының жапондық жағынан суреттелген жазбасы бар қолмен жазылған парша Лондонның Британ мұражайында сақтаулы.
АҚШ-қа оралу (1855)
Перри Америка Құрама Штаттарына оралғанда, Конгресс оған Жапониядағы қызметінің құрметіне 20 000 доллар (1855 жылғы 20 000 доллар қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең) сыйлық беруге дауыс берді. Ол осы ақшаның бір бөлігін «Америка эскадрасының Қытай теңіздері мен Жапонияға жасаған экспедициясының баяны» деген үш томдық еңбекті дайындауға және жариялауға жұмсады. Денсаулығы нашарлай бастағанда, ол Алыс Шығыстағы қызметі үшін сыйақы ретінде зейнеткерлік тізімде контр-адмирал дәрежесіне көтерілді.
Соңғы жылдар
Нью-Йорк қаласындағы қабылдаған үйінде өмір сүрген Перридің денсаулығы нашарлай бастады, себебі ол көп ішімдік ішуден бауыр циррозымен ауырды. Перри алкоголиктің соңғы сатысында болғаны белгілі, бұл оның өліміне себеп болған денсаулық проблемаларын ушықтырды. Ол сонымен қатар қатысты артриттен де зардап шекті, бұл оны жиі мазалады және кейде қызметтік міндеттерін орындаудан алды. Перри өмірінің соңғы жылдарын Жапония экспедициясы туралы естеліктерін дайындаумен өткізді және 1857 жылдың 28 желтоқсанында олар аяқталғанын хабарлады. Екі күннен кейін ол соңғы лауазымынан босатылды, ол Теңіз күштерінің тиімділігі жөніндегі кеңес мүшелігіне тағайындалды. 1858 жылдың 4 наурызында Нью-Йорк қаласында жүрекке тараған ревматизмнен, подагра және алкоголизмнің салдарынан қайтыс болды. Алғашқыда Нью-Йорктегі Боуэридегі Әулие Марк шіркеуінің жеріндегі мазарға жерленген Перридің денесі 1839 жылы қайтыс болған қызы Аннаның денесімен бірге 1866 жылдың 21 наурызында Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Арал зиратына көшірілді. 1873 жылы Перридің жесірі Ньюпорттағы оның қабірінің үстіне әсем ескерткіш орнатты.
Ескерткіштер
1901 жылы 14 шілдеде Япония Перриге ескерткіш орнатты, ол коммодор алғаш қоныс тепкен жерде тұрғызылды. Ескерткіш Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды және қазір Японияның Йокосука қаласындағы Перри паркі деп аталатын шағын теңіз жағалауындағы саябақтың орталық бөлігі болып табылады. Саябақта 1854 жылғы оқиғаларға арналған шағын мұражай бар. Мэтью С. Перри атындағы бастауыш және жоғары мектеп Ивакунидегі Теңіз корпусының әуе базасында орналасқан. Оның туған жері Ньюпорттағы Тринити шіркеуінде мемориалдық тақта және Туро паркінде Перридің мүсіні орнатылған. Оны Джон Куинси Адамс Уорд жобалаған, 1869 жылы орнатылған және оның қызы салтанатты түрде ашты. Ол Ньюпорттың Арал зиратында, ата-анасы мен бауырының қасында жерленген. Оның өміріне қатысты көрмелер мен зерттеу жинақтары Әскери-теңіз колледжінің мұражайында және Ньюпорт тарихи қоғамында сақталған. Нью-Джерси штатының Трентон қаласындағы Перри көшесі оның құрметіне аталған. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің (1970 және 1980 жылдары сатып алынған) кемелері Перридің ағасы, коммодор Оливер Хазард Перридің есімімен аталады. Құрғақ жүк пен оқ-дәрі тасымалдайтын кемелердің тоғызыншы кемесі деп аталды.