Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының әскери-теңіз офицері (1785–1819)
әскери-теңіз командирі

Оливер Хазард Перри (23 тамыз 1785 – 23 тамыз 1819) – американдық әскери-теңіз командирі, Род-Айленд штатының Оңтүстік Кингстаун қаласында туған. Перри отбасының теңіз әулетінің көрнекті өкілі, ол Сара Уоллес Александр мен Америка Құрама Штаттарының теңіз флотының капитаны Кристофер Реймонд Перридің ұлы, сондай-ақ коммодор Мэтью С. Перридің ағасы болды. Перри 1798–1800 жылдардағы Францияға қарсы Квази соғысында Батыс Үндістанда, 1801–1815 жылдардағы Барбария соғысында Жерорта теңізінде, ал Кариб теңізінде қарақшылыққа және құл саудасына қарсы күресте қызмет етті. Бірақ ол 1812 жылғы соғыстағы 1813 жылғы Эри көлі шайқасындағы рөлімен ең көп танылды. Ұлыбританияға қарсы соғыста Перри Пенсильвания штатының Эри қаласында флот құрылысын бақылады. Эри көлі шайқасында американдық күштерді шешуші теңіз жеңісіне жеткізгені үшін ол «Эри көлінің батыры» атағын алды, Конгресс Алтын медалімен және Конгресс тарапынан алғыс айтумен марапатталды. Оның басшылығы Эри көліндегі барлық тоғыз әскери кампанияның сәтті аяқталуына зор үлес қосты, ал бұл жеңіс соғыста батыс майданындағы жағдайды өзгертіп берді. Ол жиі еске алынып, көптеген жерлерге, кемелерге және адамдарға оның құрметіне ат қойылды.

Балалық шағы және ерте өмір

Перри Кристофер (1761–1818) және Сара Уоллес Перридің (қызметтес аты Александр) (1763–1830) бес ұлының үлкені болды. Бала кезінде Перри Род-Айленд штатының Тауэр-Хилл қаласында тұрып, болашақта АҚШ Әскери-теңіз күштері офицері болуына дайындалып, кемелермен жүзіп жүрді. Ол Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласында білім алды. Оның Америкаға алғаш келген атасы – Эдвард Перри, ол Англияның Девон аймағынан шығып, 1650 жылдары әйелі Мэри Фрименмен бірге Массачусетс штатының Сандвич қаласына қоныстанған.

Теңіздегі алғашқы мансабы

Әкесінің ықпалы арқылы Перри 1799 жылғы 7 сәуірде он үш жасында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне мічман болып тағайындалды. Перри 1799 жылғы маусымда әкесінің командалық офицер болған «Генерал Грин» кемесімен бірінші сапарында теңізге шықты. Кеме алғаш рет Кубаға тоқтады, онда американдық сауда кемелерін қабылдап, Гаванадан АҚШ-қа қауіпсіздікпен жеткізу міндеті жүктелді. Перридің «Генерал Грин» кемесіндегі қызметі Франциямен болған соғыс кезінде де жалғасты. Ол алғаш рет 1800 жылғы 9 ақпанда Францияның Гаити колониясының жағалауында, елде көтеріліс болып тұрған кезде шайқасқа қатысты. Бірінші Барбарий соғысы кезінде ол «Адамс» кемесінде қызмет етті, кейін «Наутилус» кемесінің бірінші лейтенанты (басқарушының орынбасары) болды. Содан кейін ол капитан Джон Роджерспен бірге «Конституция» және USS Essex кемелерінде қызмет етті. Ол Ньюпорт және Вестерлиде (Род-Айленд) канонерлік қайықтарды салуға жауапты болды. 1809 жылғы сәуірден бастап ол «Revenge» шлюпына қолбасшылық етті, эмбарго актісін сақтау үшін патрульдік міндеттерді орындады, сондай-ақ Флоридадағы испан аумағында ұсталған американдық кемені қайтару үшін сәтті шабуыл жасады. 1811 жылғы 9 қаңтарда «Revenge» кемесі Род-Айленд жағалауында қалды және жоғалып кетті. «Кемеді құтқара алмайтынын түсінген [Перри] экипажды құтқаруға көңіл бөлді, оларға кемеден түсуге көмектесіп, ол соңғы болып кемені тастап кетті». Кешіккен әскери сот Перриді кінәсіз деп таныды және кеме ұшқышын кінәлі деп тапты. 2011 жылғы қаңтарда су астындағы зерттеушілер тобы кеме батқаннан шамамен 200 жыл өткен соң «Revenge» кемесінің қалдықтарын тапқанын мәлімдеді. 2017 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері «Revenge» кемесінен оқ-дәрілерді құтқарып алды. Әскери сот шешімімен Перриге Әскери-теңіз күштерінен демалысқа шығуға рұқсат берілді. 1811 жылғы 5 мамырда ол 1807 жылы би кешінде танысқан Ньюпорттан, Род-Айлендтен Элизабет Шамплин Мейсонға үйленді.

1812 жылғы соғыс

1812 жылғы соғыс басталғанда, британдық Корольдік теңіз флоты Хьюрон көлінен басқа, Ұлы көлдерді бақылап отырды. АҚШ теңіз флоты Шамплейн көлін бақылап отырды. Американың теңіз күштері өте шағын болғандықтан, британдықтар Ұлы көлдер мен Нью-Йорк штатының солтүстік су жолдарында көптеген табыстарға қол жеткізді. Эри көлінде Перри, Онтарио көлінде Исаак Чонси және Шамплейн көлінде Томас Макдонаф сияқты командирлердің атқарған рөлдері теңіз күш-жігері үшін өте маңызды болды. Теңіз тарихшысы Э. Б. Поттер "сол кездегі барлық теңіз офицерлері Нельсонның шайқастарын жан-жақты зерттегенін" атап көрсетті. Оливер Перри де осыдан ерекшеленбеді. Перри шайқас жақындап келе жатқанын сезіп, "капитандарына шайқас жоспарларын түсіндіруде Нельсонның үлгісін арнайы қолданды". Оливер Х. Перри, USS Lawrence кемесінен берілген жалпы бұйрық.

Эри көлінің батыры

1813 жылғы 10 қыркүйекте Перридің жасағы Эри көлі шайқасында Корольдік теңіз күштерінің эскадрильясына қарсы сәтті флоттық операция жүргізді. Осы шайқастың бастапқы кезінде Перри: «Жеңіске қол жеткізуге мүмкіндік болса, мен оны жеңемін» деген сөзді айтқан. Алғашқыда оқ атысу британдықтардың пайдасына болды. Перридің флагманы «Лоренс» шайқаста қатты зақымданып, британдық командир Роберт Хериот Барклей Перри оны тапсырады деп ойлап, американдық кемеден жалауын түсіруді сұрап кішкентай қайық жіберді. Содан кейін ол өзінің әскеріне Ниагараға командасын беру үшін, қатты оқ астында шамамен 0,8 километр (жарты миль) қашықтықты жүзіп өтуге бұйрық берді. Перри Ниагараның командирі капитан Джесси Эллиотты басқа шхуналарды жақын араға шақыруға жіберді, ал өзі Ниагараны зақымдалған британдық кемелерге бағыттады. Трафальгардағы Нельсон сияқты, «Ниагара» да қарсыластардың қатарын бұзды. Перридің жасағы Барклейдің кемелерін тиімді қарсылық көрсете алмай берілгенше атқылады. Ниагарада шайқаста жеңіске жеткенімен, ол британдықтардың өз жауынгерлерінің қаншалықты ауыр жазаға ұшырағанын көру үшін, қайтадан қолға түскен «Лоренс» палубасында британдықтардың капитуляциясын қабылдады. Наполеонның Трафальгар шайқасы сияқты теңіз шайқастарымен салыстырғанда, жеңіс көлемі шағын болғанымен, стратегиялық маңызы зор болды, бұл Канадаға шабуыл жасауға мүмкіндік берді және Огайо алқабының барлығын қорғады. Британдық эскадрильяның жоғалуы тікелей Темза шайқасына, Харрисон армиясының британдық күштерді жеңіске жеткізуіне, Текумсе мен Раундхедтің қаза болуына және олардың үнділік одағының ыдырауына әкелді. Маргарет Форстер Стюарт атты әйел шайқас туын жасау үшін шақырылды. Кейіннен Чонси Ниагараға командалық міндет тапсырғанда, Эллиотт: «Егер ол Эри көліне жіберілетінін білген болса, оның таңдауы басқаша болар еді» деді. Уильям Тейлордың 1813 жылғы 15 қыркүйектегі хаты. Эллиот пен Перридің «Ниагара» палубасындағы кездесуі қысқа болды. Эллиотт күнің қалай өтіп жатқанын сұрады. Перри: «Жаман» деп жауап берді. Содан кейін Эллиотт Перридің кішкентай қайығын алып, шхуналарды біріктіруге ұсыныс жасады, ал Перри келісті.

Венесуэлаға жіберілген және қайтыс болған

1818 жылы Перри Ньюпорттағы Вашингтон алаңындағы үлкен үйді сатып алды, ол 1750 жылы саудагер Питер Булойд үшін салынған еді. Үй 1865 жылға дейін Перри отбасының меншігінде болды және қазірде антиквариат кітапханасы болып жұмыс істейді. 1819 жылы Перри «Джон Адамс» фрегаты, «Констелляция» фрегаты және «Нонсуч» шхунасымен бірге Венесуэланың Ориноко өзеніне сапар жасады. 15 шілдеде ол пираттыққа қарсы күресу үшін келді, сонымен бірге Венесуэла Республикасымен және Буэнос-Айрес Республикасымен достық қарым-қатынасты сақтап тұрды. Судағы тереңдігі аз болғандықтан, Перри өзінің штаб-квартирасын USS Nonsuch кемесіне көшіріп, президент Симон Боливармен пираттыққа қарсы келісімге қол жеткізу үшін Ангостураға дейін өзен бойымен жүзіп кетті. 11 тамызда, Боливар (Жаңа Гранаданы азат етумен айналысқандықтан) қатыспаған кезде, вице-президент Франсиско Антонио Зеамен тиімді келісімге қол қойылды. Бірақ шхуна өзенмен төмен қарай бағыт алғанда, экипаждың көп бөлігі, Перри сияқты, сары қызылшаға шалдықты. Экипаж Тринидадқа медициналық көмекке жетуге тырысқанына қарамастан, коммодор 1819 жылдың 23 тамызында, кеме Пария шығанағына кіргенде және Порт-оф-Испанияға жақындағанда, 34 жасқа толған күні USS Nonsuch кемесінде қайтыс болды. Ол Порт-оф-Испанияда зор құрметпен жерленді, ал «Нонсуч» экипажы салтанатты қарауылда тұрды. Кейіннен 1826 жылы оның денесі АҚШ-қа қайтарылып, Ньюпортқа (Род-Айленд штаты) жерленді. Бастапқыда Ескі Орталық Көперісте жерленген, оның денесі ақырында Ньюпорттың Арал Көперіне көшірілді. Грузия штатының Саванна қаласындағы Перри көшесі оның құрметіне аталған.

Суреттер

"Комодор Оливер Хазард Перри" (1818–1828) Гилберт Стюарт және Джейн Стюарт, Толедо өнер мұражайы, Толедо, Огайо. Перридің Эри көліндегі жеңісі (1865) Уильям Генри Пауэллдің, Ротонда, Огайо штатының әкімшілік үйі, Колумбус. Өлшемдері: Эри көлі шайқасы (1873) Уильям Генри Пауэлл, АҚШ Капитолийі, Вашингтон, Колумбия округі. Өлшемдері: Оливер Хазард Перридің портреті (1900), Гари Мелчерс, Атқарушы кабинет, Род-Айленд штатының әкімшілік үйі. Эри көлі шайқасы (1911), Эдвард Перси Моран. Эри көлі шайқасы, 10 қыркүйек 1813 ж. (1959) Чарльз Роберт Паттерсон және Говард Б. Френч, АҚШ Әскери-теңіз академиясы, Аннаполис, Мэриленд.

Деректі фильм

2016 жылы Лу Реданың (Вьетнам HD, The Blue and the Gray) өндіргені «Біз жаумен кездестік» толықметражды деректі фильмінің түсірілім жұмыстары басталды, оның 2017 жылғы көктемде көрсетілімге шығуы жоспарланған.

Халық әндері

1820 жылы Энтони Филипп Генрих Генри К. Льюис жазған сөздерге саз болған "Коммодор О. Х. Перри есіміне арналған ода" әнін шығарды.