Кіріспе

Жыртқыш түрлер

Стеллер теңіз арыстаны (Eumetopias jubatus, сондай-ақ Стеллер теңіз арыстаны немесе солтүстік теңіз арыстаны деп те аталады) – ірі, құрылымы қауіпті теңіз арыстанының бір түрі. Ол негізінен Тынық мұхитының солтүстік-шығысындағы және Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы теңіз жартастары мен су кеңістіктерінде кездеседі, солтүстік Калифорниядан Орегон, Вашингтон және Британдық Колумбия арқылы Аляскаға дейін таралған. Оның ареалы Солтүстік Тынық мұхиты мен Алеут аралдары арқылы Камчатка, Магадан облысы және Охот теңізіне дейін, оңтүстікке қарай Хонсюдің солтүстік жағалауына дейін созылады. Бұл Eumetopias туысының жалғыз өкілі және құлақты түлендер (Otariidae) тобындағы ең ірісі. Түлендердің ішінде одан ірілері тек морж және екі түрлі теңіз пілі бар. Бұл түрді алғаш 1741 жылы сипаттаған табиғатты зерттеуші және саяхатшы Георг Вильгельм Стеллердің есімімен атаған. Стеллер теңіз арыстандары соңғы онжылдықтарда ғалымдар мен көпшіліктің қызығушылығын тудырды, себебі олардың саны, әсіресе Аляскада, кең аумақта айтарлықтай азайды, бірақ бұл азаюдың себептері толыққанды түсіндірілмеген.

Сипаттама

Ересек жануарлардың түсі көптеген теңіз арыстандарына қарағанда ашық, ақшыл сарыдан қоңырға дейін, кейде қызыл түсті болады. Стеллер теңіз арыстанының балалары қара түсті болып туады, салмағы шамамен 50 кг және бірнеше ай бойы сондай түсті болып қалады. Аналық және еркек жануарлардың екесі де бесінші жылға дейін тез өседі, содан кейін аналықтарының өсуі айтарлықтай баяулайды. Ересек аналықтарының ұзындығы шамамен 2.4 метр, ал орташа салмағы 600-900 кг аралығында болады. Еркектер екіншілік жыныстық белгілері пайда болатын 5-8 жылға дейін өсуін жалғастырады. Еркектер аналықтардан сәл ұзын болады, шамамен 2.8 метрге дейін өседі, орташа ұзындығы 2.5 метрді құрайды. Еркектердің кеудесі, мойны және жалпы дене құрылымы аналықтарға қарағанда кеңірек. Еркектердің салмағы 600-1000 кг аралығында, орташа салмағы 800 кг шамасында болады. Еркектер аналықтардан кең және биік маңдайларымен, жалпақ мұрындарымен және үлкен мойындарындағы қалың, қатаң қылшықтардан тұратын жағасымен де ерекшеленеді. Латынша аты шамамен "кең маңдайлы, жағалы" деп аударылады.

Ауқым

Стеллер теңіз арыстанының таралу аймағы Жапониядағы Хонсюдың солтүстік жағалауынан солтүстіктегі Аляска шығанағына дейін, оңтүстіктегі орталық Калифорния жағалауындағы Ано Нуэво аралына дейін созылады. Бұрын олар оңтүстікке қарай Канал аралдарына дейін көбейтілген, бірақ 1980 жылдан бері онда байқалған жоқ. Генетикалық талдаулар мен жергілікті көші-қон үлгілеріне сүйенсек, әлемдік Стеллер теңіз арыстандары саны дәстүрлі түрде Аляска шығанағының ортасынан өтетін 144° батыс бойлықта шығыс және батыс топтарына бөлінген. Жақындағы мәліметтерге сәйкес, Охоцк теңізі мен Курил аралдарындағы Ресей теңіз арыстандары үшінші азиялық топты құрайды, ал Камчатканың шығыс жағалауы мен Командер аралдарындағы теңіз арыстандары батыс топқа жатады. Жазда Стеллер теңіз арыстандары өздерінің таралу аймағын біршама оңтүстікке қарай жылжытады. Сондықтан, Жапонияда көбеюге арналған жаңадан құрылған ошақтар болмаса да, Хоккайдо айналасында қыс және көктем айларында бірнеше тұрақты демалыс орындары кездеседі. Сонымен қатар, олар Сары теңіз, Бохай шығанағы, Корея түбегі мен Қытай жағалауында да кездеседі. Бұл түрдің ең көне қазба қалдығы Жапонияның Каназава қаласының жанынан табылған және ол ерте плейстоценнің соңына (0,8 миллион жыл бұрын) жатады.

Тіршілік ету ортасы

Стеллер теңіз арыстандары субарктикалық жағалау суларында тіршілік етеді, себебі аймақтың климаты салыстырмалы түрде салқын. Барлық аулалы жануарлар сияқты, Стеллер теңіз арыстандары да екі ортада тіршілік етеді, уақытын суда және құрлықта өткізеді. Әдетте, Стеллер теңіз арыстандары тамақтану үшін суда болады, бірақ көбею, балапандарын өсіру, түлеу және демалу үшін құрлыққа шығады. Олар көбінесе оқшау аралдарда шоғырланады, себебі бұл жерлерде тіршілік етуге қолайлы жағдай бар. Стеллер теңіз арыстандары оқшау аралдарды таңдайды, өйткені құрлықтағы жыртқыштардан қауіпсіздікке кепілдік алады, оңай терморегуляция жасай алады (салқындату желдерінің арқасында) және теңіздегі жемге оңай қол жеткізеді. Дегенмен, биотикалық және абиотикалық факторлар Стеллер теңіз арыстандарының құрлықта өткізетін уақытына әсер ете алады. Стеллер теңіз арыстандарының құрлыққа шығу орындары мен саны, жемнің болуына, жыртқыштардың санына, толқындар деңгейіне, ауа райына және т.б. байланысты болуы мүмкін. Атка скумбриясы, Тынық мұхитының трескасы, олардың негізгі теңіз ортасынан басқа, кейде сағаларға кіріп, тұзды-тұщы су балықтарымен, мысалы, белугамен қоректенеді. Сирек жағдайларда, олар солтүстік терілі түлендерінің, гаваньдық түлендердің және теңіз суырының балаларына шабуыл жасайды. Мәліметтер көрсеткендей, олардың жемдік түрлерінің спектрі уақыт өте келе кеңейген. Зерттеушілер шабуылдың себептерін анықтай алмаса да, шабуыл жасаған еркектің психозға ұқсас ерекше мінезі болуы мүмкін деген болжам бар. Жүкті аналықтар қонысқа келгеннен кейін көп ұзамай туады, ал жұптасу көбінесе туғаннан кейін бір-екі аптадан соң болады. Егіздер сирек туады. Бір аптадай баласын тастамай күткеннен кейін, аналықтар азық іздеу үшін ұзақ сапарларға шыға бастайды, баласын жаздың соңына дейін қалдырып, содан кейін анасы мен баласы бірге қоныстан шығады. Мұндай аналық күтім отаридтерге тән. Балапандар өскен сайын аналықтардың теңізде азық іздеуге жұмсайтын уақыты артады. Бұл процесс балапандар өздігінен тамақтана алатын қажетті дене салмағы мен энергия қорын жинағанша жалғасады. Санта-Круз қаласындағы Калифорния университетінің зерттеуі бойынша, аталық балапандар аналықтарына қарағанда көбірек сүт ішеді. Бұл отаридтерге тән жыныстық диморфизмге байланысты болуы мүмкін. Ұрпақ өсіру маусымында еркектер аш болады, көбінесе мамырдың ортасынан тамызға дейін бір рет те суға кірмейді, осы кезде ұрық өсіру орындарының құрылымы бұзыла бастайды және жануарлардың көпшілігі ашық теңізге кетеді және ареал бойынша таралады. Тамақтан айырудың жасы әртүрлі болады; балапандар аналарымен төрт жылға дейін бірге бола алады. Аналар өздерінің жаңа туған балаларына тамақтандыратын қыздарын тамақтандырған жағдайлар тіркелді, бұл сүтқоректілер арасында өте сирек кездеседі. 1983 жылы Ано Нуэвода жүргізілген зерттеуде аналықтардың күтімге қатысуы мен баласымен өткізген уақыты баланың тамақтану қажеттіліктері мен емізу тиімділігіне байланысты екені анықталды. Аналықтар құрлықта 21 сағат, теңізде 36 сағат өткізді. Балапандар өскен сайын аналықтар теңізде көбірек уақыт өткізе бастады. Балапандар жетілген сайын, әсіресе туғаннан кейінгі алтыншы аптада, анасының теңізде өткізетін уақыты 30 пайызға азайды. Балапандардың белсенділігі мен дене шынықтыруы мен сүт сүту уақыты, жасы және жынысы арасында ешқандай байланыс жоқ. Олардың сүт сүту уақыты, жасы және жынысы энергияны пайдаланумен байланысты емес. Сумен белгіленген зерттеулер балапандардың сүт қабылдау мөлшері олардың өлшемімен тікелей байланысты екенін көрсетті. Көбірек сүт ішкен балапандар сүт ішпегендерге қарағанда салмағы артық болды. Бұл зерттеулер көрсеткендей, аналықтардың құрлықта балаларымен өткізетін уақыты балаларының сүт сүту қабілетіне және тамақтану қажеттіліктеріне байланысты. Бұрын балапандардың өндірісінің төмендігі аналықтардың тамақтану стрессінің артуымен байланысты болған. Бұл Аляскада таралған Стеллер теңіз арыстанының азаюына ықпал етті деп есептелді. 2007 жылы Стеллер теңіз арыстандары туралы жүргізілген зерттеуде алға қарай жылжыту күшінің басым бөлігі алдыңғы қанатының қозғалыс циклының итеру фазасында пайда болатыны анықталды. Бұрын құлақты түлендердің зерттеулері бойынша, алға қарай қозғалатын күш алдыңғы қанаттардың бастапқы қозғалысы немесе соңғы сүйреуге негізделген жүзу кезеңінде пайда болады деп болғанымен, 2007 жылғы зерттеу көрсеткендей, осы кезеңдерде аз немесе ешқандай жылжыту күші пайда болмады. Теңіз арыстандарының жүзу өнімділігі қозғалыстардың ұзақтығы мен қарқындылығының өзгеруі арқылы реттеледі, олардың тізбегін өзгертпей. Жылдамдық және бұрылудың ең аз радиусы бойынша критерийлерді пайдалана отырып, Стеллер теңіз арыстандарының маневрлеу қабілеті басқа құлақты түлендерге ұқсас, киттерге қарағанда жоғары, ал көптеген балықтарға қарағанда төмен.

Суға түсу

Ұзақ уақыт су астында болу үшін Стеллер теңіз арыстандары апноэ, брадикардия және шеткі қан тамырларының тарылуын көрсетеді. Бұл оларға оттегі қорын максималды деңгейге жеткізіп, суға батқанда тиімді түрде азық табуға мүмкіндік береді. Осы бейімделулерге қоса, олардың қалың май қабаты мен сыртқы жүні су астында денесін жылудан сақтайды. Стеллер теңіз арыстандарының суға бату метаболизмі мен мінез-құлқын зерттеу үшін Ванкувер аквариумынан жаттығудан өткендер Британдық Колумбия университетінің Ашық су зерттеу станциясында ашық мұхитқа жіберілді. Стеллер теңіз арыстандарының суға батулары, егер олар бірнеше рет суға батса, энергия тұрғысынан шығынды болады. Стеллер теңіз арыстандарының аэробикалық суға бату лимиті олардың тамақтану жағдайы мен қоректенуіне байланысты екені анықталды.

Байланыс

Көптеген аулалы жануарлар сияқты, Стеллер теңіз арыстандары да ауада дауыстап сөйлейді. Ересекті ата теңіз арыстандары аумақтық мінез-құлқының бір бөлігі ретінде әртүрлі дауыстар шығарады, соның ішінде ескерту ретінде қызмет ететін қарқыр, өксік, сызыр және сыбдыр сияқты дыбыстарды қолданады. Ата және ана теңіз арыстандары су астында да дыбыстар шығарады, олар су үстіндегі дыбыстарына ұқсас, олардың ішінде щылтыр, қағуы және қарқыр сияқты дыбыстар бар. Олардың дауыстылығының негізгі функциясы – әлеуметтік мінез-құлық. Сонограммадан алынған мәліметтерге сәйкес, Стеллер теңіз арыстандары су астында дискретті, төмен жиілікті импульстар шығарады, олар ауадағы ата теңіз арыстанының "қарқыр" аумақтық дыбысына ұқсайды. Бұл су астындағы дауыстардың жиілігі секундына 20–30 импульсқа жетеді. Аналық теңіз арыстандары үшін дауыстылық өте маңызды, себебі аналар азық іздеп оралғанда, көпшілікке толы көбейту аймағында өз балаларын табуы керек. Анасы мен баласы басқа теңіз арыстандарынан ерекшелену үшін, есімдер сияқты ерекше шақыруларды қолданады. Олардың ауадағы дауыстары қойдың маңырауы мен айғайына ұқсас деп сипатталған. Стеллер теңіз арыстандарының жыныстық диморфизмі болғандықтан, олардың есту қабілеті әртүрлі, бұл есту құрылымдарының мөлшерімен байланысты болуы мүмкін. Аналықтардың есту сезімталдығы аталықтардан жоғары, мүмкін, олар балапандарының жоғары жиілікті шақыруларын есту үшін. Стеллер теңіз арыстанының есту диапазоны олардың негізгі жыртқышы – қасқыр китінің су астындағы дыбыстарын ести алатынын көрсетеді.

Адамдармен өзара іс-қимыл

Стеллер теңіз арыстаны ертедегі қауымдар ет және басқа да тауарлар үшін аң аулаған, олардың таралған ареалы адамдар қоныстанған жерлермен беттескенде. Тамақ пен киімнен өзге, олардың терісі байдаркалар мен каяктарды қаптауға қолданылды. Аляскадағы кейбір жергілікті қауымдарда 300-ге дейін немесе одан да аз малдың тіршілік үшін аулануы бүгінге дейін жалғасуда. Кейде балықшылар теңіз арыстандарын қасақана өлтіреді, оларды балық қорына бәсекелес және қауіп төндіретін жануарлар деп есептейді. Жаздың басында Боневилл бөгетіне дейін өңірге дейін жүзеді. Калифорния теңіз арыстанына қарағанда олардың саны аз болғанымен, балық популяциясын басқару және бақылаумен айналысатын агенттіктер арасында алаңдаушылық сақталып тұр; Стеллер теңіз арыстандары Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңмен қорғалғандықтан, олар Аляскадағы қарқынды зерттеулердің нысаны және көптеген саяси және ғылыми пікірталастардың орталығына айналды. Олардың күрт азаюының бір себебі Аляска шығанағындағы Аляскалық минтай, сельдь және басқа балық түрлерінің шамадан тыс аулануы деп саналады. Бұл, негізінен, "қоқым тамақ гипотезасынан" туындайды, ол олардың рационында майлы сельдь мен капелиннен минтай мен камбала сияқты азырақ майлы балыққа ауысуын көрсетеді, соның салдарынан майды сіңіру және жинақтау қабілеті шектеледі. Басқа гипотезаларға косаткалар мен акулалардың жемтілігінің күшеюі, климаттың өзгеруіне байланысты жемшөп түрлерінің құрамының өзгеруінің жанама әсері, аурулар немесе ластағыштардың әсері, балықшылардың атуы және т.б. жатады. Бұл азаю, әрине, зерттеу жұмысында әлі толық анықталмаған өзара байланысты факторлардың кешеніне байланысты. Бұл түрдің азаюының тағы бір ықтимал себебі тамақтану стресі гипотезасымен байланысты. Жемшөптің жетіспеушілігі популяцияның төмендеуімен сәйкес келеді. Әсіресе аналықтарында, жеткіліксіз мөлшердегі қоректік заттар жүктілікті толық мерзімге жеткізбеуге әкеп соқты. 2013 жылдың қазанында шығыс Стеллер теңіз арыстаны соңғы жылдары үлкен популяциялық өсімге байланысты АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер тізімінен алынып тасталды.