Кіріспе

Құлақсыз тұнбалар, немесе фоцидтер – тұнбалардың (Pinnipedia) шежіресіндегі үш негізгі топтың бірі. Барлық нағыз тұнбалар Phocidae тұқымдасына жатады (/f//oʊ//s//ᵻ//d//iː/). Оларды кейде теңіз арыстандары мен теңіз түлкілерінен (Otariidae тұқымдасы) ажырату үшін "қозғалмалы тұнбалар" деп те атайды. Тұнбалар екі жарты шардың мұхиттарында тіршілік етеді және тропикалық монах тұнбаларын есептемегенде, көбінесе полярлық, субполярлық және қоңыржай климат аймақтарында кездеседі. Байкал тұнбасы – тек тұщы суда тіршілік ететін тұнбалардың жалғыз түрі.

Эволюция

Ең ерте белгілі құлақсыз тұмсық – Италияның Олигоценнің соңынан немесе Миоценнің (Аквитан) ең басындағы Noriphoca gaudini. Бұрын көптеген зерттеушілер фоцидтердің отаридтер мен одобенидтерден тәуелсіз дамығанына, ал олардың Potamotherium сияқты сусар тәрізді жануарлардан, Еуропаның тұщы сулы көлдерінде мекендегендерден пайда болғанына сенген. Дегенмен, соңғы дәлелдер барлық жүзбектердің (сопақшалардың) бір жалғыз атадан, мүмкін Enaliarctos-тан шыққандығын, оның мустелидтер мен аюларға ең жақын болғандығын күшеп көрсетеді. Бұрын монах тұмсықтары мен піл тұмсықтары Тынық мұхитқа Солтүстік және Оңтүстік Америка арасындағы ашық бұғаздар арқылы бірінші болып енген деп есептелген. Қазіргі кезде монах тұмсықтары, піл тұмсықтары және Антарктида тұмсықтарының барлығы оңтүстік жарты шарда пайда болған және олардың қазіргі таралу аймақтарына оңтүстік ендіктерден тараған болуы мүмкін деп саналады.

Таксономия

1980 және 1990 жылдары фоцидтердің морфологиялық филогенетикалық талдауы әртүрлі туыстардың бір-бірімен байланысы туралы жаңа қорытындыларға әкелді. Кейінгі молекулалық филогенетикалық талдаулар екі фоцид суботбасының (Phocinae және Monachinae) монофилиясын растады. Монахиналар (оларды "оңтүстік" теңіз түлкілері деп атайды) үш тайпадан тұрады: Лободонтини, Мирунгини және Монахини. Антарктикадағы төрт туыс: Гидрурга, Лептонихотес, Лободон және Омматофока Лободонтини тайпасының құрамына кіреді. Мирунгини тайпасын теңіз пілдері құрайды. Монах теңіз түлкілері (Monachus және Neomonachus) – Монахини тайпасының бөлігі. Сол сияқты, Phocinae суботбасы ("солтүстік" теңіз түлкілері) үш тайпаны да қамтиды: Erignathini (Erignathus), Cystophorini (Cystophora) және Phocini (қалған барлық фоциндер). Жақында Phoca туысынан бес түр бөлініп, үш қосымша туыс пайда болды. Балама ретінде үш монахина тайпасы туыс деңгейіне көтерілді, соның салдарынан теңіз пілдері мен Антарктида теңіз түлкілері фоциндерге жақынырақ болып табылады.

Сыртқы анатомия

Ересек фоцидтердің ұзындығы жүзікті теңіз түленің ұзындығы мен салмағынан басталып, Carnivora отрядының ең ірі мүшесі – оңтүстік піл түленіне дейін өзгереді. Фоцидтердің тістері құрлықта тіршілік ететін Carnivora өкілдеріне қарағанда аз, бірақ олардың күшті кәдімгі тістері сақталған. Кейбір түрлерінде мүлдем азу тістері болмайды. Тіс формуласы:

Отаридтер жылдамдығымен және маневрлеу қабілетімен белгілі болса, фоцидтер тиімді, үнемді қозғалысымен танымал. Бұл фоцидтердің көпшілігіне құрлықтан алыс азық іздеуге және жем ресурстарын пайдалануға мүмкіндік береді, ал отаридтер көбею орындарына жақын, бай өнімді аймақтарға тәуелді. Фоцидтер денелерін бүйірлей қозғалтып, артқы қанаттарын толыққанды пайдалана отырып жүзеді. Алдыңғы қанаттары негізінен бағытталған қозғалыс үшін, ал артқы қанаттары белдікке байланысқандықтан, оларды денесінің астына алып келіп, олармен жүруге мүмкіндік жоқ. Олар терілі түйін және теңіз арыстандарынан жақсырақ аэродинамикалық пішінге ие, сондықтан ұзақ қашықтықтарға тиімді жүзе алады. Дегенмен, артқы қанаттарын төмен қарай бұра алмағандықтан, құрлықта өте қиындықпен қозғалады, алдыңғы қанаттары мен құрсақ бұлшық еттерін пайдаланып иықтап жүреді. Фоцидтердің тыныс алу және қан айналымы жүйелері терең суға сүңгіп түсуге бейімделген, олар тыныс алмай ұзақ уақыт су астында бола алады. Сүңгіген кезде ауа өкпеден жоғарғы тыныс алу жолдарына итеріледі, онда газдар қанға сіңіп кетпейді. Бұл түленді декомпрессиялық аурудан қорғайды. Ортаңғы құлақтың ішкі қабырғасы қанмен толған қуыстармен жабылып, сүңгіген кезде қысымды тұрақты ұстауға көмектеседі, ал ішкі мүшелік қабықша одан әрі аэродинамикалық пішінге ие болуға мүмкіндік береді. Терінің астында тегіс май қабаты орналасқан. Фоцидтер дене температурасын реттеу үшін қан ағынын осы қабатқа бағыттай алады.

Байланыс

Отаридтерден өзгеше, нағыз теңіз түлкілері "қайыру" арқылы қарым-қатынас жасамайды. Олардың орнына, суды соғып, қоңырлайды.

Көбею

Фоцидтер уақытының көп бөлігін теңізде өткізеді, бірақ олар құрлыққа немесе мұз жинап, көбейіп, бала туу үшін қайта оралады. Жүкті аналықтар ұзақ уақыт бойы теңізде азық іздеп, май қорын жинақтап, кейін көбейту орнына оралады, онда жинаған энергиясын баласына сүт беруге жұмсайды. Алайда, жалпы тұнбалар аналары отаридтерге тән стратегияны көрсетеді, яғни сүт беру кезеңдері арасында қысқа сапарлар жасап азық іздейді. Фоцид анасының азық іздейтін жері көбінесе көбейту орнынан жүздеген шақырым қашықтықта болғандықтан, ол бала емізген кезде аша тұруға мәжбүр. Ораза мен сүт берудің осы үйлесімі анаға тамақтанбай (көбінесе су ішпей) тұрып, баласына көп мөлшерде энергия беруді талап етеді. Аналар сүт беру кезінде өздерінің метаболизм қажеттіліктерін де қамтамасыз етуі керек. Бұл – бұлқылы киттердің стратегиясының кіші нұсқасы, олар арктикалық азық алаптарынан тропикалық көбею/бала күту аймақтарына және кері жолға айлар бойы көшіп бара жатып ораза ұстайды. Фоцидтер қалың, майға толы сүт өндіреді, бұл оларға қысқа мерзім ішінде баласына көп мөлшерде энергия беруге мүмкіндік береді. Бұл анаға қорын толықтыру үшін теңізге уақтылы оралуға мүмкіндік береді. Монах тұмсығының сүт беру кезеңі 5-7 аптаға созылса, капотты тұмсықтың сүт беру кезеңі 3-5 күнге дейін ғана созылады. Анасы сүт беруді аяқтап, баласын көбейту орнында қалдырып, азық іздейді (егер мүмкіндік болса, балалар сүт беруді жалғастыра береді). Ұйықтаған, туыс емес аналықтардан сүт сорып алатын "сүт ұрлаушылар" жиі кездеседі, бұл көбінесе анасының баласының өліміне әкеледі, себебі бір аналық бір ғана баланы қоректендіре алады.

Өсу және жетілу

Жас түлкінің тамақтануында калория мөлшері өте жоғары болғандықтан, ол май қорын жинақтайды. Түлкі баласы азық іздеуге дайын болмас бұрын анасы оны тастап кетеді, ал түлкі баласы жетіліп келе жатқанда апталар бойы, тіпті айлар бойы өзінің майын пайдаланады. Теңіз жануарлары сияқты, теңіз түлкілері де тиімді суға батып, азық іздеу үшін қажетті оттегі қорын, жүзу бұлшықтарын және жүйке жолдарын дамытуға уақыт қажет. Осы кезеңде түлкі балалары әдетте тамақ жемейді және су ішпейді, бірақ кейбір полярлық түрлері қарды жейді. Тамақтанғаннан кейінгі ораза екі аптадан бастап солтүстік піл түлкісінде 9-12 аптаға дейін созылады. Фоцидтердің балаларына осы ұзақ оразаны көтеруге мүмкіндік беретін физиологиялық және мінез-құлықтық бейімделулер, барлық сүтқоректілер арасындағы ең ұзақтарының бірі, қазіргі зерттеулердің және талдаулардың тақырыбы болып табылады.

Тамақтандыру стратегиясы

Фуцидтер кем дегенде төрт түрлі тамақтану стратегиясын пайдаланады: сору арқылы, ұстап жырту арқылы, сүзіп тамақтану және тесіп тамақтану. Осы тамақтану стратегияларының әрқайсысына бас сүйек, жамбас және тіс морфологиясының ерекшеліктері көмектеседі. Дегенмен, морфологиялық мамандануға қарамастан, көптеген фуцидтер мүмкіндікті пайдаланушылар болып табылады және олжаны ұстап жеу үшін бірнеше стратегияны қолданады. Мысалы, Hydrurga leptonyx барс тұмсығы пингвиндерді аулау үшін ұстап жырту стратегиясын, шағын балықтарды жеу үшін сору стратегиясын, ал крильді ұстау үшін сүзіп тамақтану стратегиясын қолданады.