Кіріспе

Солтүстік Американың батысында таралған жағалаулық құлақты теңіз жануары. Бұл теңіз арыстанының алты түрінің бірі. Оның табиғи мекені Алясканың оңтүстік-шығысынан Мексиканың орталық бөлігіне дейін, соның ішінде Калифорния шығанағын қамтиды. Калифорния теңіз арыстандары жыныстық ерекшеліктерімен көзге түседі: аталықтары аналықтарынан ірілеу, мойны қалың және сагиттальді қыртысы дамыған. Олар көбінесе құмды немесе тасты жағажайларда демалады, бірақ мариналар мен кемежайлар сияқты адам жасаған ортада да жиі кездеседі. Калифорния теңіз арыстандары түрлі балықтар мен кальмарлармен қоректенеді, ал олардың өзі қашандар мен үлкен ақ акулалардың жеміріледі. Калифорния теңіз арыстандары көп әйелдік көбейіс жүйесіне ие. Мамырдан тамызға дейін аталықтары аумақтарды белгілеп, жұптасу үшін аналықтарды тартып әкеледі. Аналықтары аумақтар арасында еркін қозғалып, аталықтар тарапынан қысымға ұшырамайды. Аналар азық іздеу кезеңдері арасында балаларын емшектің сүтімен қоректендіреді. Калифорния теңіз арыстандары түрлі дыбыстар арқылы, әсіресе, үркіткіш дауыстармен және ана мен бала арасындағы байланыс шақыруларымен қарым-қатынас жасайды. Көбейіс маусымынан тыс уақытта Калифорния теңіз арыстандары көбінесе теңізде жүзеді, бірақ терісін жаңалау үшін жағаға шығады. Калифорния теңіз арыстандары ерекше епті, оларды түрлі тапсырмаларды орындауға үйретуге болады және адамдарға дағдыланған жағдайда олардан қорқу деңгейі төмен. Осы себепті Калифорния теңіз арыстандары зоопарктарда, цирктерде және океанариумдарда көпшілік назарына ұсынылады, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштерінде белгілі бір әскери операциялар үшін оқытылады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) түрдің көптігіне байланысты оны «Тәуекел астында емес» санатына жатқызған. Балық қорларын қорғау мақсатында АҚШ-тың Орегон және Вашингтон штаттары Калифорния теңіз арыстандарының жылдық жою квоталарын белгілейді.

Таксономия

Калифорниялық теңіз арыстанын 1828 жылы француз натуралисі Рене Примвер Лессон сипаттады. Ол Otariidae тұқымдасына жататын басқа теңіз арыстары мен теңіз түлкілерімен топтастырылған. Отаридтер, сондай-ақ құлақты түлкілер деп аталады, олар нағыз түлкілерден сыртқы құлақ қабықшаларымен және пропорционалды түрде үлкен алдыңғы қанаттары мен кеуде бұлшық еттерімен ерекшеленеді. Галапагос теңіз арыстаны мен жойылып кеткен жапон теңіз арыстанымен бірге Калифорния теңіз арыстаны Zalophus туысына жатады, бұл грек сөздері "за" - "күшті" және "лоф" - "жақ" дегенді білдіреді. Бұл аталықтарының ерекшелендіретін сыртқа шығып тұрған сагиттальді қырқасына қатысты. Дәстүр бойынша Галапагос теңіз арыстаны мен жапон теңіз арыстаны Калифорния теңіз арыстанының кіші түрлері болып саналды. Алайда 2007 жылы жүргізілген генетикалық зерттеуде бұл үш түр де бір-бірінен бөлек екені анықталды. Калифорниялық және жапондық теңіз арыстандарының тегі 2,2 миллион жыл бұрын плиоцен кезінде бөлініп кеткен көрінеді. Калифорниялық теңіз арыстаны Галапагос теңіз арыстанынан жыныстық диморфизмінің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Әйелдер мен жасөспірімдердің қоңыр түсті терісі болады, ересек аталықтарда да "биік, күмбезді маңдай" беретін шығыңқы қыртысы бар; Екеуінің де ұзын, тар тұмсықтары бар. Омыртқасының икемділігі Калифорния теңіз арыстанының мойнын артқы қанаттарына жету үшін жеткілікті созуына мүмкіндік береді. Бұл жануардың арқамен бұрылуына және гидродинамикалық дене пішінін сақтауына мүмкіндік береді. Құрлықта қозғалғанда Калифорния теңіз арыстаны артқы қанаттарын алға бұрып, төрт аяғымен жүре алады. Ол алдыңғы қанаттарын сагитталь емес, көлденең бағытта қозғалтады. Сонымен қатар, жерде қозғалу үшін артқы қанаттарынан гөрі басы мен мойны көбірек қолданылады. Калифорния теңіз арыстандары шамамен жылдамдықпен жүре алады.

Калифорния теңіз арыстандары түсті көреді, бірақ бұл көк-жасыл түстер спектрімен шектеледі. Бұл теңіз жағалауындағы тіршілік ортасына бейімделу болуы мүмкін. Теңіз арыстандары су астында өте жақсы естиді, есту диапазоны 0,4–32 кГц. Калифорния теңіз арыстандары су астындағы тербелістерді сезіну және анықтау үшін олардың бауырларын немесе вибриссаларын қолданады. Порт түлкісімен салыстырғанда, Калифорния теңіз арыстанының вибриссалары тегіс және аз маманданған, сондықтан олар гидродинамикалық іздерді қадағалағанда аз тиімді, бірақ олар әлі де жақсы жұмыс істейді.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Калифорниялық теңіз арыстаны Солтүстік Американың батыс жағалауы мен аралдарында, Алясканың оңтүстік-шығысынан Мексиканың ортасына дейін таралған. 2009 жылы митохондриялық ДНҚ тізбектері Калифорния теңіз арыстанының бес ерекше популяциясын анықтады: АҚШ немесе Тынық мұхиттық қоры, Батыс Баха Калифорния немесе Тынық мұхиттық тропикалық қоры, және Калифорния шығанағының оңтүстік, орталық және солтүстік қоры. АҚШ қоры негізінен Канал аралдарында көбейеді, бірақ кейбір көбейту орындары солтүстік Калифорнияда пайда болуы мүмкін, және әйелдер қазір онда жиі кездеседі. Соңғы жылдары Жапон архипелагының маңында бірнеше отариналар тіркелгенімен, олардың нақты тегі белгісіз. Көбею маусымында Калифорния теңіз арыстандары құмды және тасты жағалауларда жиналады. Жылы күндері олар суға жақын жатады. Түнде немесе суық ауа райында олар құрлықтың ішкі жағына немесе биікке қарай жылжиды. 2004 жылы Калифорния штатының Мерсед округінде жолда дені сау теңіз арыстаны табылған, ол Сан-Франциско шығанағынан шамамен жүз шақырым, ал Сан-Хоакин өзенінен жарты шақырымдай қашықтықта болды.

Тамақ және жыртқыш

Калифорниялық теңіз арыстандары теңіз өнімдерінің әртүрлі түрлерін жейді, негізінен кальмар мен балықты, кейде моллюскаларды. Көбінесе жейтін балық және кальмар түрлері: лосось, меке, Тынық мұхитының балықтары, анчоус, сельдь, тас балық, лампарей, иттің балығы, базарлық кальмар. Олар көбінесе материктік жағалаулар, континенттік шельф және теңіз таулары маңында азықтанады. Сонымен қатар, теңіз түбінде де іздейді. Калифорниялық теңіз арыстандары кейде дельфиндердің артынан ілесіп, олардың аң аулауын пайдаланады. Ересек аталықтары су температурасы көтерілгенде жағадан шалқары қашықтыққа дейін азықтана алады. Олар сондай-ақ Боневилл бөгетіндегі және балықтардың бөгеттер мен шлюздардан өту үшін кезек күтуі керек басқа да жерлерде балықтардың сатысының астында стальбасты және лососьты жеуді үйренген. Калифорниялық теңіз арыстандарын киіктер мен үлкен акулалар аулайды. Монтерей шығанағында Калифорниялық теңіз арыстандары, сүтқоректілерді жейтін киіктердің ең көп таралған азығы болып табылады. Калифорниялық теңіз арыстандары киіктің арқалық қанатына сезіктенеді және тіпті жергілікті балықтарды жейтін киіктермен кездескенде де сақ болады. Калифорниялық теңіз арыстандары үлкен ақ акулалардың да жиі кездесетін олжасы. Олардың денелерінде үлкен ақ акулалар мен қысқа тұмсықты мако акулаларының шабуылдарынан қалған іздер табылды. Акулалар Калифорниялық теңіз арыстандарына, олар су бетінде демалып жатқанда, тұзаққа түсіріп шабуыл жасайды. Егер Калифорниялық теңіз арыстандары артқы жағынан шабуылға ұшыраса, аман қалып, жағалауға жету ықтималдығы жоғары.

Ұрық көбейту және бала тәрбиесі

Калифорниялық теңіз арыстандары мамыр мен тамыз айлары аралығында топтасып көбейеді, олар көбейетін орындарына келген кезде. Аумақ белгілеген кезде аталар көбею мүмкіндігін арттыру үшін, мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы осы орында қалуға тырысады. Осы кезеңде олар аш қалады, энергия алу үшін май қабатынан – құрмызылдан күш алады. Атаның дене мөлшері мен шыдамдылығы өзінің аумағын тиімді қорғауына мүмкіндік береді; атасы неғұрлым ірі болса, соғұрлым көп май жинақтай алады және соғұрлым ұзақ күте алады. Калифорниялық теңіз арыстанының атасы әдетте өзінің аумағын 27 күнге жуық уақыт сақтайды. Аналықтардың бала туу аралығы ұзақ болғандықтан, аталар аналықтар бала туғаннан кейін ғана аумақтарын белгілей бастайды. Осы уақытта көптеген төбелес болады. Содан кейін аталар аумақтық шекараларын сақтау үшін ритуалдық көрсетулерге (дыбыстар, бас сілкіну, тіке қарау, қорқыту сияқты әрекеттер) сүйенеді. Бұл уақытта температура 30 °C (86 °F) жоғары көтерілуі мүмкін болғандықтан, аталардың аумағында су болуы қажет. Кейбір аумақтар, әсіресе тік жартастарға жақын жерлерде, су астында орналасқан. Аумақ белгілеуге сәтті болмаған Калифорниялық теңіз арыстандары теңізге айдалады немесе жақын жағажайға жиналады. Олар тым агрессивті немесе белсенді аталардан аулақ жүреді. Аталар аналықтардың аумақтарын тастауына кедергі келтіре алмайды.

Калифорниялық теңіз арыстанының аналықтарында 12 айлық көбею циклі бар, ол 9 айлық жүктілік пен ұрықтанған жұмыртқаның 3 айлық кешіктірілген енгізілуінен тұрады, содан кейін маусым немесе шілде айында бала туады. Бұл түр үшін бала туу аралығы ерекше ұзақ, Калифорния жағалауындағы теңіз арыстандары үшін 21 күн, ал Калифорния шығанағындағы теңіз арыстандары үшін 30 күннен астам. Ересек балалар кейде аналықтарымен бірге тамақ іздеу сапарларына қатысады. Калифорниялық теңіз арыстанының аналықтары аз дауыс шығарады. Олардың дауысы, аталарға қарағанда жоғары және қысқа, агрессивті жағдайларда қолданылады. Аналықтардың басқа агрессивті дыбыстарына "қышқыл", "құсық" және "ырылдау" жатады. Аналық Калифорниялық теңіз арыстаны баласын шақырғанда шығаратын дыбыс "бала тарту шақыруы" деп аталады, ол "күшті" және "қауғалы" деп сипатталады. Балалар осыған ұқсас құрылымды "аналық жауап шақыруы" арқылы жауап береді. Балалар ойнағанда немесе қиындыққа тап болғанда маңырау немесе айқайлай алады.

Асыл тұқымды емес қызмет

Көбейту маусымынан тыс уақытта еркектер түрдің солтүстік шегіне азық іздеу үшін көшіп кетеді, ал ұрғашылары көбейту орындарына жақын жерде тамақтанады. Калифорниялық теңіз арыстандары жасанды белгі тілінде оқытылғанда, қарапайым синтаксис пен командаларды түсіну қабілетін көрсетті. Дегенмен, Калифорниялық теңіз арыстандары белгілерді семантикалық немесе логикалық тұрғыдан сирек қолданды. 2011 жылы Ронан атты Калифорниялық теңіз арыстанының музыкалық ырғаққа сәйкес бас қимылдауы тіркелді. Мұндай "ритмдік үйлесім" бұрын тек адамдарда, попугайларда және дауыстық еліктеу қабілетіне ие басқа да құстарда ғана байқалған. Калифорниялық теңіз арыстандарының интеллектуалдық қабілеттері мен оқытылуға бейімділігіне байланысты, цирктер мен теңіз сүтқоректілері саябақтарында түрлі трюктар көрсету үшін пайдаланылады, мысалы, мұрындарына доптарды лақтырып ұстау, баспалдақпен жүгіру немесе музыкалық үн шығару. Тренерлер жануарларды балықпен сыйлап, оларды орындауға ынталандырады. Допты теңестіру үшін тренерлер Калифорниялық теңіз арыстанына допты лақтырады, осылайша ол кездейсоқ түрде тепе-теңдікке жетіп немесе допты мұрнына ұстап, не істеу керектігін түсінеді. Калифорниялық теңіз арыстаны бір жылдық жаттығудан өткеннен кейін ғана көпшілік алдында өнер көрсетеді. Алайда, оның жадысы үш айлық үзілістен кейін де әрекетті орындауға мүмкіндік береді. Кейбір ұйымдар, мысалы, АҚШ-тың Адамгершілік Қоғамы және Дүниежүзілік Жануарларды Қорғау ұйымы, Калифорниялық теңіз арыстандарын және басқа да теңіз сүтқоректілерін ойын-сауық мақсатында пайдалануға қарсы шығады, бұл трюктардың "олардың табиғи мінез-құлқының шамадан тыс өзгерісі" екенін және көрермендердің назарын жануардың табиғи емес ортасынан аударатынын мәлімдейді. Калифорниялық теңіз арыстаны АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Теңіз сүтқоректілері бағдарламасында, теңіз миналарын және жау шабуылдаушыларын анықтау сияқты әскери мақсаттарда қолданылады. Персия шығанағында жануарлар АҚШ әскери кемесіне жақындап келе жатқан шабуылдаушылардың артынан жүзіп, шабуылдаушының аяғына арқанмен бекітілген құрылғыны орната алады. Әскери-теңіз күштерінің өкілдері Калифорниялық теңіз арыстандары осыны секундтар ішінде, жау не болғанын түсінбестен жасай алады дейді. PETA сияқты ұйымдар мұндай операциялар жануарларды қауіпке ұшыратады деп санайды. Алайда, Әскери-теңіз күштері Калифорниялық теңіз арыстандары миссиясын аяқтағаннан кейін алынып тасталатынын мәлімдейді.

Мәртебе

IUCN Калифорния теңіз арыстанын "көптеген және өсіп келе жатқан популяциясының мөлшеріне" байланысты "Төменгі қауіптілік" санатында тіркеді. Баллард шлюздерінде және Бонневилл бөгетінде бірнеше Калифорния теңіз арыстанын жоюға рұқсаттар берілді, онда 5 жыл ішінде жылына 92 Калифорния теңіз арыстанын өлтіруге болады. Табиғатты қорғау қызметкерлері теңіз арыстанын бомбалар, резеңке оқтар және қапшықтармен қорғауға тырысып, нәтижеге қол жеткізе алмады. Теңіз арыстанын аумақтан қууға жасалған әрекеттер де тиімсіз болды. Сынаушылар Калифорния теңіз арыстанын өлтіруге қарсылық білдірді, өзендегі ойын-сауық және коммерциялық балық аулаудың салдарынан және гидроэлектр станцияларының жұмыс істеуіне байланысты рұқсат етілген өлім-жітім деңгейінің шабаққа үлкен қауіп төндіретінін көрсетті. Бұл жануарлар адам жасаған ортаны пайдаланады, мысалы, кеме тоқтату орындарын. Көптеген кеме тоқтату орындары бірнеше Калифорния теңіз арыстанының салмағына шыдауға арналмаған, бұл айтарлықтай қисайтулар мен басқа да проблемаларға әкеледі. Жабайы табиғатты басқарушылар жануарларды бақылау үшін әртүрлі әдістерді қолданды және кейбір қалалық шенеуніктер кеме тоқтату орындарын қайта жобалады, осылайша олар оларға жақсы төтеп бере алады.

2015 жылы Калифорния жағалауындағы теңіз арыстандары

2015 жылдың қаңтар және ақпан айларында Калифорния жағалауының бірнеше бөлігінде 1450 нашар тамақтанған немесе ауырған Калифорния теңіз арыстанының балапандары табылды, ал болжамдар өлген балапандардың санын одан да көп екенін көрсетеді. Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқару басқармасы Тынық мұхитының жағалау суларының бұрын-соңды болмаған жылылығын, Тынық мұхитының онжылдық құбылысымен және Эль-Ниньомен байланысты, осының себебі болуы мүмкін деп атап көрсетті. Су температурасының жоғарылауы анчоу, сардина және скумбрияның мөлшерін азайтты, олар Калифорния теңіз арыстанының балапандарының емізу кезеңіндегі негізгі тамақ көзі болып табылады. Бұл көптеген Калифорния теңіз арыстанының балапандарының аштан қалуына, ал басқалары азық іздеп ертерек ашық суға шығып, өліп қалды. Осыған бірнеше ай бұрын, 2014 жылдың жазында, су температурасының жоғарылауына байланысты ұқсас жағдайлар салдарынан Кассиннің көптеген құс балапандары ұшып кеткен кезде қырылды.

Орегон және Вашингтон штаттарының жыл сайынғы өлтірулері

2018 жылдың қараша айында Орегон штаты Вилламет шарлауығының астында жылына 93 Калифорния теңіз арыстанын өлтіруге рұқсат алды. Осыған ұқсас бағдарлама аясында Орегон мен Вашингтон 2019 жылдың қаңтарына дейін Колумбия өзенінде 150-ден астам Калифорния теңіз арыстанын өлтірді. Екі жағдайда да мақсат – жергілікті балық популяцияларын (мысалы, форель немесе лосось) теңіз арыстандарынан қорғау. 2020 жылдың тамызында федералды үкімет Орегон, Вашингтон және Айдахо штаттарына, сондай-ақ алты аймақтық тайпаға Колумбия өзенінің алабындағы жойылу қаупі төнген балық түрлерін аулаған теңіз арыстандарын қырқуға рұқсат берді, бұл келесі бес жылда 540-қа дейін Калифорния теңіз арыстаны мен 176 Стеллер теңіз арыстанын өлтіруге мүмкіндік берді. 2020 жылдан 2023 жылдың сәуір айына дейін Орегон осы бағдарлама аясында 99 теңіз арыстанын өлтірді.