Кіріспе

Америка экономисі, Новая Шотландия судьясы және саясаткері Лаухлин Бернард Кьюри (8 қазан 1902 – 23 желтоқсан 1993) – канадалық экономист, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде президент Франклин Рузвельттің басты экономикалық кеңесшісі ретінде белгілі. Рузвельт қайтыс болғаннан кейін ол Колумбияға Дүниежүзілік банк алғашқы зерттеу миссиясын жетектеді және соңында онда қоныстанып, Колумбия үкіметінің экономикалық кеңесшісі болды. Дегенмен, бұл тұрақты көшіру толығымен ерікті болған жоқ, себебі АҚШ 1954 жылы оның паспортын жаңартпады. Мүмкін, бұл екі советтік дезертирлер және советтік агенттер жіберген тоғыз жартылай шифрланған хабарламада оның есімі айтылғандықтан болды, бірақ оған ешқашан қылмыстық іс қозғалған жоқ және оның біліп-біліп ынтымақтасқан-ынтымақтаспағаны туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Балалық шағы мен білімі

Кьюри 1902 жылғы 8 қазанда Новая Шотландиядағы Батыс Дублинде, сауда кемелерінің операторы Лохлин Бернард Кьюри мен мектеп мұғалімі Элис Эйзенхауэр Кьюри отбасында дүниеге келді. 1906 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, оның отбасы жақын жердегі Бриджвотерге (Новая Шотландия) көшті, және оның мектеп білімі көбінесе сонда өтті. Кьюри отбасымен Массачусетске көшіп келген кезде зейінді оқуға бейімділігін (мысалы, түнгі уақытта оқу) көрсетті, бірақ демалыс үшін "педальға басып" автомобильдерді жүргізді. Ол сондай-ақ туыстары бар Калифорнияда оқыды. 1920-1922 жылдары Кьюри Эдвин Каннан, Хью Далтон, Артур Лайон Боули және Гарольд Ласки басшылығымен Лондон экономика мектебінде білім алды. 1925 жылы бакалаврді бітіргеннен кейін ол Гарвард университетіне оқуға түсті, ал ол 1927 жылы LSE-ге кетіп (кейін 1928 жылы тұмаудан қайтыс болды). Дегенмен, Янгтың әсері сақталды, және Кьюридің соңғы жұмысы – Янгтың эндогенді өсу теориясы бойынша – 1997 жылы жарияланды. Кьюри 1931 жылы PhD дәрежесін алды, ал оның банктік теориясы бойынша диссертациясын Джон Х. Уильямс басқарды.

Гарвард

Керри 1934 жылға дейін Гарвардта Джон Х. Уильямс, Ральф Джордж Хаутри және Джозеф Шумпетердің оқытушысының көмекшісі болып қалды, ал оның студенттерінің бірі Пол Суизи болды. 1932 жылғы қаңтардағы антидепрессиялық саясатқа қатысты жазбада Керри және оның әріптестері Гарри Декстер Уайт пен Пол Теодор Эллсворт банктік резервтерді кеңейту үшін ашық нарықта операциялармен бірге үлкен фискалдық тапшылықтарды, сондай-ақ тарифтерді жоюды және өзара мемлекеттік қарыздарды жеңілдетуді ұсынды. 1934 жылы Керри АҚШ үшін ақша айналымы мен табыс жылдамдығының алғашқы сериясын жасады. Ол 1929 жылдың ортасында экономиканың төмендеуі кезінде ақша айналымын қысқартқандығы үшін, содан кейінгі төрт жылдағы жаппай сатулар мен банктердің банкроттығына қарамастан үкіметтің белсенсіздігі үшін үкіметтің «коммерциялық кредит теориясын» кінәлады. Оның орнына ол кіріс пен шығыстарды тұрақтандыру үшін ақша айналымын бақылауды жақтады. Ол осы ойдың қалыптасуындағы «көптеген пайдалы ұсыныстары мен сын-пікірлері» үшін әріптесі және жасырын кеңес агенты Абрахам Джордж Сильверманды атады.

Федералды резерв

1934 жылы Керри АҚШ азаматы болып, Қазынашылық департаментінде Джейкоб Винердің «жаңадан келген сарапшылар тобына» қосылды. Ол АҚШ үшін үлгілі ақша жүйесін жасады, онда орталық банк бақылауын күшейту және мүше банктердің талап бойынша төлемдерін қарызға беруіне тыйым салу арқылы банк паникаларын болдырмау үшін 100% резервтік банк жүйесі қарастырылды, сонымен қатар айналымы төмен үнемдеу салымдарына резервтік талаптар алынып тасталды. Кейін сол жылы Марринер С. Эклз Қазынашылықтан Федералдық резерв төрағасы болып кетті және Керриді жеке көмекшісі ретінде өзімен бірге алып кетті. Гарри Уайт тағы бір «жаңадан келген сарапшылар тобының» мүшесі болды, ол Қазынашылық министрі Генри Моргентаудың басты кеңесшісіне айналды, ал Уайт пен Керри бірнеше жыл бойы өздерінің қызметтерінде тығыз байланыста жұмыс істеді. Тергеу департаментінің директорының орынбасары ретінде Керри 1935 жылғы Банктік заңның жобасын жасады, ол Федералдық резервті қайта ұйымдастырып, оның өкілеттіктерін күшейтті. Ол сондай-ақ экономиканы ерекше күшті және ұзаққа созылған дағдарыстан шығару үшін фискалдық саясаттың ақша-кредиттік саясатты толықтырудағы стратегиялық рөлін көрсету үшін «таза федералдық кіріс туғызатын шығыстар тізбегін» құрды. Алайда, Керри ұсынған 100% резервтік банк жүйесі жүзеге асырылған реформалардың бірі болмады. Алан Мелтцер Федералдық резерв тарихында былай деп жазды: «Лаухлин Керри 1934 жылы Қазынашылық комитеті үшін ақшаның циклдік құбылулардағы рөлін баса көрсеткен керемет ескерту жазды, осы кезде ақшаның маңызды екенін дерлік ешкім ойлаған жоқ». 1937 жылы экономика төрт жылдық жақсарудан кейін күрт құлдырады. Президент Рузвельтпен төрт сағаттық әңгімелесуде Керри «бизнес сенімін қалпына келтіру» мақсатымен бюджетті теңгертуге ұмтылыстың экономикаға зиян келтіргенін түсіндірді. Бұл сақтықпен әрекет ететін Моргентау мен кеңейтімді саясатты қолдайтын Эклз арасындағы «Ф.Д.Р. жаны үшін күрестің» бір бөлігі болды. 1938 жылдың сәуір айында президент Рузвельт Конгрестен жәрдем беру және қоғамдық жұмыстарға жұмсау үшін үлкен қаржы сұрады. 1939 жылдың мамыр айында Керри («Мистер. Inside») және Гарвард профессоры Альвин Хансен («Мистер. Outside») Уақытша Ұлттық Экономикалық комитеті алдындағы куәліктерінде мемлекеттік дефициттің экономиканы жаңғырту процесіндегі рөлін теориялық және статистикалық тұрғыдан толық түсіндірді.

Ақ үй

Керри 1939 жылдың шілдесінде Ақ үйдің экономикалық мәселелер жөніндегі арнайы кеңесшісі болып тағайындалды және салық салу, әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ бейбіт және соғыс уақытындағы өндіріс жоспарларын жеделдету мәселелері бойынша кеңес берді. 1941 жылдың қаңтар айында ол Қытайға, соғыстың астанасы Чунцзин қаласына генерал-сиссимус Чан Кай-шекпен (Гоминьданды ұсынушы) және Чжоу Энлаймен (Қытай Коммунистік партиясын ұсынушы) кездесу үшін жіберілді. Екінші Қытай-Жапон соғысында АҚШ-тың бейтараптық сыпырлығын сақтау мақсатында, Қытай үкіметі Керридің саяхат шығыстарын және мемлекеттік жалақысын төледі. Ол наурыз айында елге оралғаннан кейін Қытайды «Ленд-Лизинг» бағдарламасына қосуды ұсынды және президент Рузвельттің сыртқы саясат жөніндегі бас кеңесшісі Гарри Хопкинстің жалпы басшылығымен осы бағдарламаны басқаруға тағайындалды. Керриге, сонымен қатар, Қытай атынан Жапонияға қарсы жауынгерлік міндеттерге жіберілген және Клэр Ли Ченнолттың басшылығымен Қытай Әуе Күштерінің құрамына кіретін американдық әскери ұшқыштардың ерікті тобы – «Flying Tigers» тобын жеделдету тапсырылды (Керри сонымен қатар Қытай ұшқыштары үшін АҚШ-та кең ауқымды оқу бағдарламасын ұйымдастырды). 1941 жылдың мамыр айында ол генерал Джордж Маршаллға және Бірлескен Басқармаға қытайлық авиациялық техникаға қатысты құжатты ұсынды, ол қабылданды. Бұл құжатта Қытай Әуе Күштерінің Сингапур, Бірма жолы және Филиппин аймақтарын жапондық шабуылдан қорғаудағы рөлі, сондай-ақ Жапониядағы стратегиялық нысаналарды бомбалау мүмкіндігі баса көрсетілді. Осы іс-әрекеттері, оның Жапонияға қарсы экономикалық санкцияларды күшейтуге бағытталған күш-жігерімен бірге, Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасауына ықпал еткен деседі. 1942 жылдың шілдесінде Керри Чунцзинге Чан Кай-шек пен Қытайдағы американдық әскери күштердің қолбасшысы генерал Джозеф Стилвелл арасындағы шиеленісті азайтуға тырысу үшін қайта оралды. Керри Стилвеллді қайта шақыруды ұсынған президенттік елшілердің бірі болды, бірақ генерал Маршалл 1944 жылдың қазан айына дейін бұл ұсыныстан бас тартты. Ол сондай-ақ президент Рузвельттің бұйрықтарын орындауға қатысқан сияқты көрінеді, ол американдық барлау қызметтерін кеңестік шифрлік құжаттарды қайтаруға және соғыс одақтастарын ренжітпеу үшін шифрларды бұзу операцияларын тоқтатуға міндеттеді. 1943-1944 жылдары Керри Сыртқы экономикалық басқарма басшысының орынбасары болып қызмет етті, онда ол федералдық сектордың барлық деңгейінде экономистер мен басқа да мамандарды жұмысқа алды немесе ұсынды. Олардың арасында Джон Кеннет Галбрейт, Ричард Гилберт, Адлай Стивенсон және Уильям О'Двайер есімдері бар. Керри FEA қызметінде Соғыс агенттіктерінің қызметкерлерін қорғау қауымдастығының (соғыс аймақтарында қызмет ететін азаматтық федералдық қызметкерлерге өмірлік сақтандыру алуға көмектесу үшін құрылған) негізін қалаушылардың бірі болды және 1943 жылдың мамырынан 1945 жылдың маусымында зейнеткерлікке шыққанға дейін WAEPA-ның бірінші президенті болып қызмет етті. 1944-1945 жылдары Керри АҚШ пен оның британдық және совет одақтастары арасындағы қарыз келісімдеріне, сондай-ақ 1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясына (негізінен Гарри Уайт ұйымдастырған) дайындалуға қатысты, нәтижесінде Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк құрылды. 1945 жылдың басында Керри Бернге үш тараптан (американдық, британдық және француздық) құралған миссияны жетекшілік етті, оның мақсаты швейцар үкіметін нацилік банк шоттарын тоқтатуға және Италия майданына Германиядан тасымалданатын жабдықты тоқтатуға көндіру болды.

Шымкенттік шұғыл әрекет

Керри 1939 жылы Латын Америкасы істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Адольф Берльмен кездесуде кеңестік дезертир Уиттакер Чемберс оны кеңес агенті деп көрсеткен, содан кейін Федералдық тергеу бюросы Керри туралы іс ашты. 1944 жылдың көктемінде Керри кеңестік байланыстарға «Венона» жобасы кеңес сигналдарының кодын бұзуға жақын екенін хабарлаған, және соғыстан кейін Қытайдың коммунистердің бақылауына өтуіне кінәлі деп танылды. 1948 жылдың тамызында тағы бір кеңестік дезертир, Элизабет Бентли, Америкаға қарсы қызмет жөніндегі Палата комитетінде куәлік беріп, Керри мен Гарри Декстер Уайтты «Силвермастер» тыңшылар желісінің құрамына кіргендер деп атады. Ол олармен жеке кездеспесе де, ақпаратты басқа Вашингтон экономистерінен – курьерлер арқылы алғанын мәлімдеді, кейіннен олардың кеңестік агенттер екені анықталды. Уайт пен Керри оның айыптауларын жоққа шығару үшін комитет алдында куәлік беруге өтініш білдірді және сол айдың соңында осыны істеді. Үш күннен кейін Уайт жүрек ауруынан қайтыс болды, ал кейін «Венона» тыңдаулары мен НКВД қызметкері Гайк Овакимианның жазбаларында оның кеңестік барлаудың көзі болғаны расталды. Керриге ешқандай қылмыстық іс қозғалған жоқ. 1949 жылдың шілдесінде Керриге Халықаралық қайта құру және даму банкі Колумбияға алғашқы жан-жақты зерттеу миссиясын жетектеуге келісім-шарт жасады. 1950 жылдың қыркүйегінде оның есебі жарияланғаннан кейін, Колумбия үкіметі оны осы есептің ұсыныстарын іске асыру үшін құрылған комиссияның кеңесшісі ретінде қайта шақырды. Бұл Колумбия үкіметімен ұзақ қарым-қатынастың бастауы болды, ол оны мемлекеттік басқару миссиясын басқаруға және президент Трумэннің «Төрттік бағдарламасын» және Біріккен Ұлттар Ұйымының техникалық көмек бағдарламасын үйлестіруге шақырды. 1952 жылдың желтоқсанында ол Оуэн Латтимордың «Амеразия» журналында құпия Мемлекеттік департамент құжаттарын жариялаудағы рөлін тергеп жатқан Нью-Йорк қалалық сот алдында куәлік беру үшін АҚШ-қа оралды. 1954 жылы Керри АҚШ паспортын жаңартуға тырысқанда, ол шетелде тұрып, колумбиялық әйелге (оның екінші әйелі Эльвира Виснерге) үйленгені үшін бас тартты. Дегенмен, ол сол кездегі құпия «Венона» жобасы арқылы анықталуы мүмкін, ол соғыс кезеңіндегі кеңестік депешаларды шифрлап, оның кеңестік барлаудың көзі екенін көрсеткен. Ол осы депешаларда «PAGE» кодолық атымен, ал кеңестік барлау архивтерінде «VIM» атымен фигуралайды. Тарихшылар Джон Эрл Хейнс және Харви Клехр, Аллен Вайнштейн және Кристофер Эндрю Керри өзінің кеңестік актив екенін білген деген қорытындыға келді. Керридің өмірбаяуын жазған Роджер Сандиландс Керри кеңестік агенттер немесе олардың білмейтін агенттері болып шыққан адамдармен байланыста болғанын мойындайды, бірақ Керридің өзі агент болғанына қатысты дәлелдердің жеткілікті еместігін айтады.

Колумбия

1953 жылы Колумбиядағы төңкерістен кейін Кьюри экономикалық кеңес беру жұмысынан демалыс алып, Боготадан тыс жердегі фермада Голштин сиырларын өсіруге кірісті, онда ол үш жыл қатарынан елдегі ең жоғары өнімді сүт фермасын ұстады. 1958 жылы азаматтық үкімет қайта орнатылғанда президент Альберто Ллерас Камарго жеке өзі Кьюриге Колумбия азаматтығын берді, ол Ллерасқа және кейіннен Гильермо Леон Валенсия президентіне кеңесші ретінде қайта оралды. Кьюридің соңғы кітабы дамушы елдердегі оның сияқты экономикалық кеңесшілердің рөліне арналған еді. 1967-1971 жылдар аралығында Кьюри Америка, Канада және Ұлыбритания университеттерінде қонақ профессор болып шетелге сапарлады: Мичиган мемлекеттік университеті (1965), Саймон Фрейзер университеті (1967–1968 және 1969–1971), Глазго университеті (1968–1969) және Оксфорд университеті (1969). 1971 жылдың мамырында президент Мисаэль Пастрана Боррероның шақыруымен ол Колумбияға қайтып оралды, қалаларды тұрғын үймен қамтамасыз етуге және экспортты диверсификациялауға баса назар аударған жаңа «Төрт стратегия жоспарының» авторы болды. Бұл жоспарға қолдау көрсету үшін құрылған жаңа институттар урбанизацияны жеделдетуге көмектесті. 1971–1981 жылдары Кьюри Ұлттық жоспарлау департаментінде бас экономист болды, содан кейін 1993 жылы қайтыс болғанға дейін 12 жыл бойы Ынтымақ және тұрғын үй институтында жұмыс істеді. 1972 жылы ол жинақтаушылар мен қарыз алушылар үшін «тұрақты сатып алу қабілеті бірліктеріне» негізделген бірегей индекстелген тұрғын үйді қаржыландыру жүйесін құрды, бұл Колумбияның өсуіне елеулі үлес қосты. 1976 жылы Ванкуверде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары бағдарламасының алғашқы конференциясында «маңызды рөл» атқарды және «қала ішіндегі қалалар» қалалық дизайны мен қаржыландыру ұсыныстарын (қалалар өскен сайын жердің әлеуметтік жағынан құрылған «valorización» немесе «қосымша құнының» мемлекеттік қайтарымы сияқты) «Мегаполисті бағындыру» еңбегінде кеңейтті. Ол сонымен қатар Колумбияның Ұлттық университетінде, Хавериана университетінде және Анд университетінде профессор болды. 1993 жылы президент Сезар Гавирия Кьюриге Бояка орденін (Колумбияның бейбіт уақыттағы ең жоғары наградасы) жүрек талмасынан қайтыс болған күнінен бір күн бұрын табыс етті.