Кіріспе
Pes cavus, сондай-ақ жоғары қабат деп аталады, бұл адам аяғының түрі, онда салмақ түскенде аяқ табаны айқын ойыс болады. Яғни, аяқ тұрақты түрде дорсальды иілісте болады. Жоғары қабат - жалпақ табанның қарама-қарсысы және ол сирек кездеседі.
Ауырсыну және мүгедектік
Сияқты, кейбір жағдайларда қалыпты табан синдромында, жоғары аркалар метатарсалдың қысылуынан ауыруға шақыруы мүмкін; алайда, жоғары аркалар, әсіресе олар икемді немесе дұрыс күтімделсе, симптомсыз болуы мүмкін. Pes cavus синдромы бар адамдар кейде, бірақ әрқашан емес, деніне сай келетін аяқ киім табуда қиындық көреді және аяқ киімдерінде қолдау қажет болуы мүмкін. Жүруде қиындық туындайтын жоғары аркалы балаларға арнайы жасалған, түрлі өлшемдегі және тапсырыс бойынша тігілген стелькалар тағуға болады. Pes cavus синдромы бар адамдар көбінесе аяқ ауыратынын айтады, бұл олардың қызмет ету қабілетін шектеуі мүмкін. Әдебиетте метатарсалгия, бірінші метатарсалдың астындағы ауырсыну, плантар фасцит, ауырсынулы каллустар, білезік буынының артриті және ахилл тендинит сияқты шағымдар кездеседі. Сонымен қатар, қақпақ табанмен байланысты деп есептелетін көптеген басқа да белгілер бар. Оларға аяқ киімнің дұрыс таңдалмауы, тобықтың тұрақсыздығы, төменгі аяқ сүйектерінің сынуы, тізе ауыруы, iliotibial band синдромы, арқадағы ауырулар және құлауға ұшырау жатады.
Себеп
Пес кавус тұқым қуалау арқылы немесе кейіннен пайда болуы мүмкін, ал оның негізгі себебі неврологиялық, ортопедиялық немесе нейромышекалық болуы мүмкін. Пес кавус кейде, бірақ әрқашан емес, тұқым қуалайтын моторлық және сезімтал нейропатияның 1-ші типімен (Шарко-Мари-Тіс ауруы) және Фридрейх атаксиясымен байланысты; пес кавустың көптеген басқа жағдайлары табиғи болып келеді. Пес кавустың пайда болу себебі мен деформация механизмі күрделі және толыққанды түсініксіз. Пес кавустың дамуына ықпал ететін факторлар: нейромышекалық аурулардағы бұлшықет әлсіздігі мен тепе-теңдіктің бұзылуы, туа біткен бұғанак аяқтың қалдық әсерлері, жарақаттан кейінгі сүйек деформациясы, табан тыбықтарының қысқаруы және ахилл сіңірінің ұзаруы. Нейромышекалық пес кавустың жағдайларының 50% Шарко-Мари-Тіс ауруына (ҚМТ) байланысты, ол мұрагерлік нейропатияның ең көп таралған түрі болып табылады және 2500 адамға 1 адам шағылысады. Бұл ауру тұқым қуалайтын моторлық және сезімтал нейропатия (HMSN) деп те аталады, ол генетикалық тұрғыдан әртүрлі және кейде себепсіз болып келеді. (ҚМТ қауымдастығының веб-сайтына қараңыз). ҚМТ-ның көптеген түрлері мен кіші түрлері бар, сондықтан ол нәресте кезінен бастап ересек жасқа дейін көрініс беруі мүмкін. ҚМТ – бұл шеттік нейропатия, ол әлсіздік, ұқыпсыздық және жиі құлау сияқты белгілермен алдымен алыс бұлшықеттерге әсер етеді. Әдетте ол бірінші кезекте аяқтарға әсер етеді, бірақ кейде қолдардан басталуы мүмкін. Шарко-Мари-Тіс ауруы пес кавус сияқты ауырсынулы аяқ деформацияларын тудыруы мүмкін. Бұл ауру салыстырмалы түрде көп таралған болса да, көптеген дәрігерлер мен қарапайым адамдар оны білмейді. Қазіргі уақытта Шарко-Мари-Тіс ауруының кез келген түрінің прогрессирлеуін тоқтатуға қабілетті ем немесе тиімді емдеу жоқ. Шарко-Мари-Тіс ауруында байқалатын кавустық аяқ құрылымының дамуы аяқ және тобық айналасындағы бұлшықет күшінің тепе-теңдігінің бұзылуымен байланысты. Әртүрлі авторлар ұсынған гипотетикалық модельде әлсіз евертор бұлшықеттері күшті инвертор бұлшықеттерімен жеңіліп, алдыңғы аяқтың ішке қарай бұрылуына және артқы аяқтың сыртқа қарай бұрылуына әкелетіні сипатталады. Сол сияқты, әлсіз дорсифлексорлар күшті плантарфлексорлармен жеңіліп, бірінші метатарсальды табанға қарай бұруға және алдыңғы пес кавустың пайда болуына себеп болады.
Диагностика
Салмақ түсірілген проекциялық рентгенографияда pes cavus диагнозы бірнеше белгілер бойынша қойылады, олардың ең маңыздысы – медиалдық периталярлық сублюксация, өзгеретін кальканеалдық бұрыштың артуы және талдың 1-ші метатарсал бұрышының аномалиясы (Мери бұрышы). Медиалдық периталярлық сублюксация медиалдық бұрылған талонавикулярлық жабын бұрышы арқылы анықталуы мүмкін. Кальканеалдық бұрыш pes cavus-та 20°-тан 32°-ға дейін артады. Бұл элементтердің кез келгенінің немесе барлығының комбинациясы «аралас» типтегі pes cavus-та да кездесуі мүмкін, ол икемді немесе қатаң деп жіктелуі мүмкін. Pes cavus-тың әртүрлі көріністері мен сипаттамаларына қарамастан, барлық жағдайларда қалыптыдан жоғары медиалдық бойлық доға, жүріс бұзылыстары және одан туындайтын аяқ патологиясы байқала бермейді.
Емдеу
Хирургиялық емдеу тек қана қанағаттандырылмаған ауырсыну болған жағдайда ғана қолданылады, себебі бар операциялар қиын болуы мүмкін. Әйтпесе, жоғары қастерлі аяқтарды сақтықпен және тиісті еммен басқаруға болады. Ауырсынулы пескавуспен ауыратын науқастарға консервативті емдеу көбінесе аяқ ортоздары мен арнайы жұмсақ табанды аяқ киімдерді қолдану арқылы табанға түсетін қысымды азайту және қайта бөлу стратегияларын қамтиды. Басқа хирургиялық емес оңалту әдістеріне тар және әлсіз бұлшық еттерді созу және күшейту, табан қабыршақтарын алып тастау, сүйектерді жылжыту, массаж, аяқ және тобудың хиропрактикалық манипуляциясы, сондай-ақ тепе-теңдікті жақсарту стратегиялары кіреді. Әдебиетте деформацияны түзетуге және аяқтың тепе-теңдігін қалпына келтіруге бағытталған көптеген хирургиялық тәсілдер сипатталған. Хирургиялық шаралар үш негізгі топқа бөлінеді: жұмсақ тіндерге жасалатын шаралар (мысалы, табан фасциясын босату, Ахилл сіңірінің ұзартылуы, сіңір ауыстыру); остеотомия (мысалы, метатарсал, орта аяқ немесе тобықтық сүйек); сүйекті бекітуге жасалатын шаралар (мысалы, үш буынды артродез).
soft tissue procedures (e. g. plantar fascia release, Achilles tendon lengthening, tendon transfer);
osteotomy (e. g. metatarsal, midfoot or calcaneal);
bone stabilising procedures (e. g. triple arthrodesis).
Эпидемиология
Жалпы халық арасында табанның жоғары иілуінің (pes cavus) таралуын бағалайтын сенімді деректер аз. Ересектер арасында 2-ден 29%-ға дейін табанның жоғары иілуі кездесетіні хабарланған, алайда осы зерттеулердегі таралу көрсеткіштерінің бірнеше шектеулері бар.
Тарих
Pes cavus термині латын тілінен "қисық табан" деп аударылады және talipes cavus, cavoid foot, high arched foot және supinated foot типтерімен мағынасы бірдей. Pes cavus – бұл көп жазықтықтағы табан деформациясы, ол қалыптыдан жоғары орталық бойлық доғамен сипатталады. Pes cavus көбінесе артқы табанның варус (ішке қарай бұрылған) болуымен, бірінші метатарсальдың табанға қарай иілуімен, алдыңғы табанның әдеміленуімен және еңістеумен сипатталады. Көптеген жеке тәжірибелер мен болжамдық сипаттамаларға қарамастан, pes cavus-ты бағалау немесе емдеу туралы нақты ғылыми деректер өте аз.