Кіріспе

Адамның буындарын иіп, естілетін қырылдаған немесе жарылған дыбыс тудыру.

Буынның жарылуы – буындарға әсер етіп, дыбыс пен «жарылу» сезімін тудыру. Мұны физиотерапевтер, хиропрактиктер, остеопаттар және массажистер түркі моншаларында түрлі мақсаттарға қолданады. Әсіресе саусақ буындарының жарылуы артритке және басқа да буын проблемаларына алып келеді деп ұзақ уақыт бойы сеніп келді. Алайда, медициналық зерттеулер мұны растамайды. Жарылу механизмі мен пайда болатын дыбыс – буындардың ішінде еріген газдың (азот газы) кавитациялық көпіршіктерінің кенеттен құлауынан туындайды. Бұл буын қуысы қалыпты көлемінен артық созылғанда болады. Буын қуысының ішіндегі қысым төмендеп, еріген газ кенеттен ерітіндіден шығып, газ тәрізді күйге өтеді, нәтижесінде естілетін қырылдаған дыбыс пайда болады. Сол буынды қайтадан жарылу үшін көпіршіктер синовиал сұйықтыққа қайта сіңгенше шамамен 20 минут күту қажет, содан кейін олар қайтадан пайда болады. Адамның өз еркімен буынды жарылуы обсессивтік-компульсивтік тәртіпсіздіктер спектрінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Себептер

Көптеген ондаған жылдар бойы буынды бүгізу, бұру немесе қысу нәтижесінде пайда болатын жарылу дыбысының физикалық механизмі белгісіз болды. Ұсынылған себептерге мыналар кіретін: буын ішіндегі кавитация – синовиялық сұйықтықта ішінара вакуумдық қуыстар пайда болып, кейін тез құлайды, нәтижесінде өткір дыбыс шығады. Байланыстың (лигамент) тез созылуы. Бұл құбылысты түсіндіру үшін бірнеше гипотезалар ұсынылды. Синовиялық сұйықтықтағы кавитацияны қолдайтын деректер бар. Омыртқа манипуляциясы кезінде қолданылатын күш толық қапталған синовиялық буынның буын беттерін ажыратады, бұл өз кезегінде буын қуысы ішіндегі қысымды төмендетеді. Бұл төмен қысымды ортада синовиялық сұйықтықта еріген газдар (барлық дене сұйықтықтарында табиғи түрде кездесетін) ерітіндіден шығып, көпіршік немесе қуыс (трибонуклеация) құрайды, ол тез арада өзіне-өзі құлайды, нәтижесінде "щелкілдеу" дыбысы пайда болады. Пайда болған газ көпіршігінің құрамында негізінен көмірқышқыл газы, оттегі және азот болады. Бұл процестің әсері "рефрактерлік кезең" деп аталатын белгілі бір уақытқа сақталады, осы кезеңде буынды "қайтадан жарыту мүмкін емес", ол шамамен 20 минутқа созылады, ал газдар синовиялық сұйықтыққа баяу сіңіріледі. Байланыстың (лигамент) әлсіздігі кавитацияға бейімділіктің артуымен байланысты болуы мүмкін екеніне қатысты деректер бар. 2015 жылы жүргізілген зерттеулер буын жарылғаннан кейін сұйықтықта көпіршіктер сақталғанын көрсетті, бұл жарылу дыбысы буын ішіндегі көпіршік құлағанда емес, пайда болғанда туындайды дегенді білдіреді. Жылы қабықшаның (тенден) немесе жарақатты тіндердің сүйек шығыңқылығының үстінен сықырлауы (мысалы, жамбас сықырлау синдромында) да қатты сықырлау немесе қағу дыбысын тудыруы мүмкін.

Артритпен байланысы

Адамның саусақтарын шырылдату артритке алып келеді деген жиі айтылатын пікір ғылыми деректермен дәлелденбеген. 2011 жылы жарияланған бір зерттеуде 50-ден 89 жасқа дейінгі 215 адамның қолының рентген суреттері зерттелді. Зерттеу саусақтарын үнемі шырылдататындар мен шырылдатпайтындардың буындарын салыстырды. Зерттеудің қорытындысы бойынша, қанша жыл болса да немесе қанша рет шырылдатылса да, саусақтарды шырылдату қолдың остеоартритін тудырмайды. Дәрігер Дональд Унгер алпыс жылдан астам бойы сол қолының саусақтарын шырылдатып келді, бірақ оң қолының саусақтарын шырылдатпады. Екі қолында да артрит немесе басқа аурулар пайда болған жоқ, осы себепті ол 2009 жылы медицина саласындағы сатирикалық Иг Нобель сыйлығымен марапатталды.