Кіріспе

Иық ауырулары, оның ішінде ауырсыну, бұл қаңқа-бұлшықеттік симптомдармен дәрігерге барудың ең көп кездесетін себептерінің бірі. Иық – адам денесіндегі ең жылдам қозғалатын буын. Дегенмен, қозғалыс диапазонының кеңдігіне байланысты бұл тұрақсыз буын. Бұл тұрақсыздық буынға жарақаттану мүмкіндігін арттырады, көбінесе тіндердің тозуына және нашар жұмыс істеуіне алып келетін дегенеративтік процеске ұшыратады. Иық ауыруы тек иықта ғана сезілуі мүмкін, сондай-ақ иықтың айналасындағы аймақтарға немесе қолға таралуы мүмкін. Денедегі басқа да аймақтар (мысалы, өт қабы, бауыр, жүрек аурулары немесе мойын омыртқасының аурулары) да мидың иықтан шыққан деп қабылдауы мүмкін ауырсынуды тудыруы мүмкін.

Иық құрылымы мен функциялары

Иық буыны үш сүйектен тұрады: кіреуке сүйек (бұғалық сүйек), иық қабырғасы және жоғарғы қол сүйегі (көкірек сүйегі) (схеманы қараңыз). Екі буын иықтың қозғалысын жеңілдетеді. Акромиоклавикулярлық (АК) буын акромионның (иық қабырғасының ең биік нүктесін құрайтын бөлігі) және кіреуке сүйегінің арасында орналасқан. Көптеген жағдайда "иық буыны" деп аталатын гленохумеральды буын – бұл қолдың дөңгелек қозғалыс жасауына немесе денеден сыртқа қарай жылжуына және жоғары көтерілуіне мүмкіндік беретін шарлы-қоңыраулы буын. "Шар" – жоғарғы қол сүйегінің немесе көкірек сүйегінің жоғарғы, дөңгелек бөлігі; ал "қоңырау" немесе гленоид – шардың сыятын иық қабырғасының сыртқы жиегінің табақша тәрізді бөлігі. Қолдың қозғалысын иық қабырғасының өзі қабырғалар бойымен сырғанауы арқасында да жеңілдетіледі. Капсула – гленохумеральды буынды қоршап тұратын жұмсақ тіндердің қабығы. Оның ішкі беті жұқа, тегіс синовиялық мембранамен жабылады. Иық сүйектері бұлшықеттер, көгалдар және байламдар арқылы өз орнында ұсталады. Көгалдар – иық бұлшықеттерін сүйекке бекітіп, иықтың қозғалысына көмектесетін берік тіндер. Байламдар иық сүйектерін бір-бірімен байланыстырып, тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Мысалы, буын капсуласының алдыңғы бөлігі үш гленохумеральды байламмен бекітіледі. Ротаторлық манжет – бұл көгалдардан және олармен байланысты бұлшықеттерден тұратын құрылым, ол жоғарғы қол сүйегінің басын гленоидтық ойыққа бекітіп, иық буынына қозғалмалылық пен күш береді. Четыре жұқа қапшық тәрізді құрылымдар – бұрсалар, сүйек, бұлшықет және көгалдар арасында тегіс сырғанауға мүмкіндік береді. Олар айналушы манжетті акромионның сүйекті доғасынан қорғайды және жастықтайды.

Медициналық анамнез және дене бітімін тексеру

Медициналық анамнез (науқас дәрігерге жарақат туралы айтады). Иық проблемалары үшін медициналық тарихқа науқастың жасы, басым қолы, жарақаттың қалыпты жұмысқа/қызметке әсері, сондай-ақ иық проблемасының толық сипаттамасы кіреді, оның ішінде жедел немесе созылмалы екендігі, иықтың ішке қарай тартылуы, тұрақсыздық, қозғалыстың шектелуі, ауырсыну, парестезия (күйдіру сезімі), қатаю, ісіну және әлсіздік. Тағы да пайдалы ақпарат – OPQRST (басталуы, жеңілдетуі/құбылдануы, сипаты, таралуы, күштілігі, уақыты) және иыққа берілген ауырсынуға себеп болатын басқа да мәселелердің тарихы (ауыртпалық сезім иықта болғанымен, шындығында дененің басқа бөлігінен келген), мысалы, мойын омыртқасының аурулары, жүрек ұстамасы, асқазан жарасы және пневмония. Иықтағы ауырсыну мен функцияны бағалауға арналған Penn Shoulder Score сияқты стандартталған сауалнамалар диагноз қоюға және жағдайдың прогресін бақылауға қажетті ақпаратты алуға көмектеседі. Иықтың жарақаттануын анықтау, қозғалыс шектерін, ауырсыну орнын және буынның тұрақсыздық деңгейін анықтау үшін физикалық тексеру жүргізіледі. Бұл ақпаратты алу үшін қарап тексеру (инспекция), қолмен сезу (пальпация), қозғалыс амплитудасын тексеру және арнайы маневрлер орындау қажет.

Сипаттама

Кеуде буыны – денедегі ең көп ауысып шығатын ірі буын. Кеуде буынының әдеттегі жағдайында, иықты сыртқа қарай күшпен тарту (абдукция) немесе буынның күшті айналуы салдарынан қылқан жақ сүйегі иық ойысынан шығып кетеді. Бұл көбінесе қолдың артқа қарай тартылуынан болады, бұл кезде бұлшықеттер қарсылық көрсетуге үлгермейді немесе олардың күші жетпейді. Егер иық жиі ауысып кетсе, бұл жағдай иық тұрақсыздығы деп аталады. Жоғарғы қол сүйегінің ойысқа ішінара кіріп, ішінара шығып тұрған жағдайы сублюксация деп аталады. Медициналық ортада бұл жағдайды көбінесе люксация деп атайды.

Белгілері мен диагнозы

Иық шығудың көбісі төменге қарай (астыға) болады, ал олардың 95 пайызы алға қарай шығады. Клиникалық жағдайда бұл иық-білекті буынының алдыңғы шығуы деп аталады. Иық шыққанда қол дұрыс емес сияқты көрінетін болса, шығудың өзі де ауыруға себеп болады. Бұлшықет спазмдары ауыруды күшейте алады. Ісіну мен көгалдану әдетте пайда болады, кейбір жағдайларда сезімнің жоғалуы және бұлшықет әлсіреуі байқалуы мүмкін. Шыққан иықпен байланысты проблемалар – буын капсуласын бекітетін байланыстар мен tendonдардың (сіңірлердің) жыртылуы және сирек жағдайларда жүйке зақымдануы. Дәрігерлер әдетте денелік тексеру арқылы шығуды анықтайды, бірақ диагнозды растау және байланысты сынықтар мен басқа да асқынуларды жоққа шығару үшін рентген суреті түсіріледі. Сонымен қатар, оны дұрыс орнына келтіргеннен кейін рентген суреті түсіріліп, оның дұрыс орналасқандығы тексеріледі.

Емдеу

Дәрігерлер шығыңқыны шығыңқы сүйектің басын иықтың ойығына (гленоидтық қуыс) қайта орналастыру арқылы емдейді – бұл манипуляция және түзету процедурасы деп аталады. Бұл әдетте айналадағы сүйектердің зақымдануын болдырмау үшін рентгенмен тексеріледі. Содан кейін қол бірнеше күнге дейін жабынмен немесе иықты бекітетін құрылғымен иммобилизацияланады. Әдетте дәрігер иықты тынықтыруды және күніне үш-төрт рет мұз қоюды ұсынады. Ауырсыну мен ісік басылғаннан кейін пациент иықтың қозғалғыштығын қалпына келтіруге және болашақта қайталануын болдырмау үшін бұлшықеттерді күшейтетін реабилитациялық бағдарламаға қатысады. Бұл жаттығулар қарапайым қозғалыстардан бастап салмақтарды қолдануға дейін күрделенеді. Емдеуден және қалпына келгеннен кейін, бұрын шығыңқыға ұшыраған иық, әсіресе жас және белсенді адамдарда, қайта зақымдануға көбірек бейім болуы мүмкін. Байланыстыру тіндері созылып, шығыңқы салдарынан жыртылуы мүмкін. Жыртылған байланыстар және шығыңқыдан туындаған басқа да проблемалар қайталап шығыңқыға түсу мүмкіндігін арттырады. Ауыр немесе жиі шығыңқыға ұшыраған иық, айналасындағы тіндерге немесе нервтерге зақым келтірсе, зақымдалған бөліктерді жөндеу үшін операция қажет болады. Кейде дәрігер кішкентай тілік арқылы операция жасайды, оған кішкентай камера (артроскоп) енгізіліп, буынның ішін қарап тексеруге болады. Бұл артроскопиялық операциядан кейін иық әдетте үш-алты аптаға жабынмен бекітіледі, ал толық қалпына келу, физиотерапияны қоса алғанда, бірнеше айға созылады. Иыққа қатысты артроскопиялық техникалар салыстырмалы түрде жаңа, сондықтан көптеген хирургтар қайталап шығыңқыға түсетін иықты дәлелденген ашық операциямен тікелей көру арқылы жөндеуді жөн көреді. Ашық операциядан кейін қайталап шығыңқыға түсу жағдайлары азайды және қозғалғыштық жақсарады, бірақ қозғалғыштықты толық қалпына келтіру үшін сәл көбірек уақыт қажет болуы мүмкін.

Сипаттама

Иық сүйектің (бұғалық сүйек) және иық қабыршағының (скапула) қосылатын жерінде иық бөлінісі пайда болады. АС (акромиоклавикулярлық) буынды ұстап тұратын байламдар жартылай немесе толығымен жыртылғанда, бұғалық сүйектің сыртқы ұшы орнынан жылғалап, иық қабыршағымен дұрыс байланысуына кедергі келтіреді. Көбінесе бұл жарақат иыққа соққы түсуден немесе созылған қолға құлаудан туындайды. Жарақат алғаннан кейін 180 градусқа бұрылу қиын.

Белгілері мен диагнозы

Иық ауыруы немесе иықтың сезімталдығы, және кейде иықтың үстіңгі жағының ортасында (АК буынының үстінде) дөңгелек пайда болуы – бұл жарақаттың болуы мүмкін екендігінің белгілері. Кейде жарақаттың қыршын деңгейін анықтау үшін, науқас бұлшықеттерді керілетін жеңіл салмақты ұстап тұрғанда рентген суреті түсіріледі, бұл жарақатты анық көрсетеді.

Емдеу

Иықтан айырылу көбінесе демалыспен және қолды ілмекке ілу арқылы консервативті емделеді. Жарақаттан кейін бірден ауырсыну мен ісінуді басу үшін мұз салған қапшық қолданылуы мүмкін. Демалыс кезеңінен кейін маман науқасқа иықтың қозғалма диапазоны бойынша жаттығулар жасауға көмектеседі. Көптеген иықтан айырылу жағдайлары қосымша араласусыз екі-үш айдың ішінде жазылады. Дегенмен, егер байламдар нашар зақымданса, кіндік сүйекті орнында ұстап тұру үшін хирургиялық түзету қажет болуы мүмкін. Дәрігер операция қажеттігін шешу алдында консервативті емнің нәтижесін күтуі мүмкін.

Сипаттама

Бұл тікелей иық проблемасы болмаса да, стерноклавикулярлық айналудың мәселелері иық қызметіне әсер етуі мүмкін. Стерноклавикулярлық бөліну – стерномның стерноклавикулярлық буындағы кілт сүйектен бөлінуі. Стерноклавикулярлық бөлінулер (шығу және жартылай шығу) сирек кездеседі және көбінесе жазабастан туындайды. Егер кілт сүйек артқа қарай бөлінген болса (яғни кілт сүйек бөлініп, стерннің артына өтсе), жағдай қауіпті болуы мүмкін және кілт сүйек ішкі артерияларға, көк тамырларға немесе ішкі органдарға зақым келтіруі мүмкін.

Белгілері мен диагнозы

Стерноклавикулярлық бөлінуді дұрыс анықтау үшін рентген немесе КТ сканированиеі қажет болуы мүмкін.

Емдеу

Емдеуге көп демалу, мұз қою, қабынуға қарсы дәрілер мен қолға байлау кіреді. Буынды орнына келтіру қажет болуы мүмкін (яғни, орналасқан жеріне қайтару), әсіресе артқы жарақаттардан кейін. Ауыр жағдайларда хирургиялық араласу ұсынылуы мүмкін.

Анатомия

"Ротатор манжеті" – қол сүйегінің (гумерус) жоғарғы бөлігіне бекітілгенде біріге түсетін төрт tendonнан тұратын топ. Бұл tendonдар иық қабыршағынан (скапула) бастау алатын бұлшық еттердің күшін қолға жеткізеді, соның арқасында қол айналу қозғалысын жасай алады және буын ортасынан тұрақтанады.

Патология

Ротаторлық манжетаның сіңірлері жасқа қарай тозады. Зерттеулердің нәтижелерін қарастырған бір топ беделді ғалымдар, осы тозудың иық сүйегінің басы мен акромион арасындағы қысылу (немесе соқтығысу) салдарынан туындайды деген теория қазіргі таңда дәл емес деп есептеледі деп жазды. Ротаторлық манжетаның патологиясы басым емес және басым, сондай-ақ симптомды және симптомсыз иықтарда ұқсас. Адамдардың үштен екісі 70 жасқа жеткенде ротаторлық манжетаның тендинопатиясына шалдығады. Тендинит – бұл сіңірдің қабынуы (қызыл түске енуі, ауыру және ісіну). Иық сіңірінің тендиниті кезінде ротаторлық манжета және/немесе бицепс сіңірі қабынады, әдетте оларды қоршаған құрылымдар қысып алғандықтан. Зақым жеңіл қабынудан бастап ротаторлық манжетаның көп бөлігін қамтуға дейін болуы мүмкін. Ротаторлық манжетаның сіңірі қабынып, қалыңдағанда акромион астында қысылуы мүмкін. Ротаторлық манжетаның қысылуы – соқтығысу синдромы. Қабынған бурса – бурсит. Тендинит және соқтығысу синдромы көбінесе иықты қорғайтын бурса қаптарының қабынуымен бірге жүреді. Ревматоидты артрит сияқты аурулардың салдарынан туындаған қабыну ротаторлық манжетаның тендиниті мен бурситін тудыруы мүмкін. Иықтың шамадан тыс жүктелуін қажет ететін спорт түрлері және жиі жоғарыға қолды көтеруді талап ететін жұмыстар ротаторлық манжетаның немесе бурсаның тітіркенуіне және қабыну мен соқтығысуға әкелуі мүмкін.

Ротациялық манжеттің жыртылуы

Ең көп зақымданатын сіңір – бұл үстіңгі тісті бұлшықетінің сіңірі. Айналмалы манжетаның ақаулары жарақаттан (манжетаның жыртылуы) немесе дегенерациядан (манжетаның тозуы) туындауы мүмкін. Сіңірдің қалпына келтірілу мүмкіндігі оның мөлшері мен сапасына байланысты. Дегенерацияланған сіңірлер көбінесе нашар және керілген болады, сондықтан оларды қалпына келтіру қиынға түсуі мүмкін. Егде саяхаттарда, темекі шегушілерде немесе кортизон инъекциясын алған адамдарда сіңір тіні көбінесе әлсіз болады және айқын жарақатсыз жыртылуы мүмкін. Керісінше, күрт құлау салдарынан сіңірі жыртылған адамдарда көбінесе жақсы сапалы сіңір болады, оны жарақат алғаннан кейін дереу ота жасалса қалпына келтіруге болады. Айналмалы манжета ауруының белгілеріне қолды көтерудегі қиындықтар жатады. Айналмалы манжетті жөндеу үшін сіңірді операция кезінде сүйекке сенімді бекіту және емделу кезеңінде бірнеше ай бойы жөндемені қорғау қажет.

Белгілер

Бұл жағдайлардың белгілеріне иықтың жоғарғы бөлігінде немесе қолдың жоғарғы үштен бір бөлігінде бірте-бірте пайда болатын ыңғайсыздық және ауырсыну, сондай-ақ иықта ұйықтауда қиындық кіреді. Осындай жағдайларда иықтың жоғарғы бөлігі белгілі бір бұрыштарда орналасқанда өткір ауырсыну немесе ыңғайсыздық сезілуі мүмкін. Тендинит және бурсит қолды денеден алысқа немесе басына көтергенде де ауырсынуға себеп болады. Егер тендинит бицепс шекесін (иықтың алдында орналасқан, шынаны бүгуге және қолтықты бұруға көмектесетін шеке) қамтыса, ауырсыну иықтың алдыңғы немесе бүйірлік бөлігінде пайда болып, шына мен қолтыққа дейін таралуы мүмкін. Қолды күшпен жоғары қарай итергенде де ауырсыну сезілуі мүмкін.

Диагностика

Тендинит және бурситтің диагностикасы медициналық тарихты алу және физикалық тексеруден басталады. Рентген сәулелері сіңірлерді немесе бурсаларды көрсетпейді, бірақ сүйек патологияларын немесе артритті жоққа шығаруға көмектеседі. Дәрігер қабыну ошағынан сұйықтық алып, инфекцияны жоққа шығару үшін зерттей алады. Ультрадыбыстық сканирование жиі күдіктелген тендинитті немесе бурситті растау үшін, сондай-ақ ротатор манжеті бұлшық еттерінің жыртылуын жоққа шығару үшін қолданылады. Акромион астындағы кеңістікке анестетик (лидокаин гидрохлориді) шағын дозасын инъекциялау салдарынан ауырсыну басылса, импиджмент синдромы расталуы мүмкін.

Сипаттама

Акромиоклавикулярлық буын акромиоклавикулярлық байлам мен акромион және кіндік сүйегінің арасында орналасқан кішкентай шеміршек дискісінен тұрады. Бұл дискі жарақат, тым күшті буынға түсетін жүктеме (мысалы, бодибилдинг) немесе қалыпты тозу салдарынан тозығы жетіп, жұқарады.

Белгілері мен диагнозы

Ауырсыну иық қозғалысында сезіледі, әсіресе нақты қозғалыстар жасағанда. Диагноз қою үшін көбінесе «қолды кесіп өткізу» сынағы қолданылады, себебі ол иық-ақылшық буынын қысып, симптомдарды күшейтеді. Иық буынының рентген суретінде ақылшық буынының артриттік өзгерістері немесе сүйек тінінің жоғалуы (остеолиз) көрініс беруі мүмкін.

Емдеу

Бұл буынға консервативті ем басқа артрит түрлеріне арналған емдеуге ұқсас, соның ішінде физикалық белсенділікті шектеу, қабынуға қарсы дәрілер (немесе қосымшалар), физиотерапия және кейде кортизон инъекциялары. Егер ауырсыну күшті болса, хирургиялық араласу мүмкін. Ең көп қолданылатын хирургиялық емдеу – резекциялық артропластика, ол кілт сүйектің ұшынан өте шағын бөлігін кесіп алып, оның орнына тыртық тінімен толтыруды қамтиды. Акромиоклавикулярлық байланыстың кейбір бөліктері сақталуы мүмкін.