Кіріспе
Даниядағы орта білім беру (даниялық: ungdomsuddannelse, "жастар білімі") әдетте екі жылдан төрт жылға дейін созылады және 15-19 жас аралығындағы оқушылар бастауыш білімді 9-шы немесе 10-шы сыныпта аяқтағаннан кейін оған қатысады. Орта білім міндетті емес, бірақ көбінесе тегін, және студенттерге көптеген бағдарламалардың арасынан таңдау мүмкіндігі бар. Кейбір білім беру бағдарламалары жоғары білім алуға бағытталған, ең көп таралғаны – гимназия. Ал басқалары көбірек практикалық бағытталған, оқушыларды шеберлер немесе кеңсе қызметкерлері сияқты мамандықтарға дайындау үшін кәсіптік училищенің оқуымен және тәлімгерлікпен үйлестіріледі.
Secondary education in Denmark (in Danish: ungdomsuddannelse, "youth education") usually takes two to four years and is attended by students between the ages of 15 and 19, after finish primary education by 9th or 10th grade. Secondary education is not compulsory, but usually free of charge, and students have a wide range of programmes to choose from. Some education programmes are oriented towards higher education, the most common being the Gymnasium. Others are more practically orientated, training students for jobs such as artisans or clerks through a combination of instruction in vocational schools and apprenticeship.
Гимназия
Гимназияның бастауы ерте орта ғасырларда Рим-католик шіркеуі құрған кафедралық және монастырь мектептерінен бастау алады, ал 12-13 ғасырларда құрылған мектептердің жетісі бүгінгі күнге дейін сақталған. Орта ғасырлық мектептердің, негізінен, бір ғана мақсаты болды: Католик шіркеуінің қызметкерлерін оқуға, жазуға, латын және грек тілдерін үйрету арқылы білім беру. 1536 жылы Реформация ресми түрде қолданысқа енгізілгеннен кейін мектептер Корольдікке қарады; олардың басты мақсаты студенттерді теологиялық зерттеулерге дайындау болып қала берді, бірақ енді бұл протестант шіркеуінің мүддесі үшін жасалды. Бұл білім беру жүйесі 1809 жылға дейін көбінесе өзгеріссіз қалды, ол кезде ескі дін қызметкерлері мектебі заман ағымына сай гуманистік мемлекеттік қызметкерлер мектебіне айналдырылды, оның мақсаты – ежелгі грек және латын мәдениеттерін терең зерттеу арқылы «шынайы адамгершілікті дамыту», сонымен қатар табиғаттану және қазіргі тілдерді оқыту да жүргізілді. 1871 жылы 19 ғасырдың ғылыми-техникалық дамуы білім беру бағдарламасын екі бағытқа бөлуге алып келді: тілдер және математика-ғылымдар бағыты. Бұл бөлініс 2005 жылға дейін гимназия құрылымының негізгі тірегі болып келді, ол жылы гимназияда маңызды реформа жүргізілді. Бүгінде әр гимназия жеке гимназияның шешімімен таңдалған бірнеше бағыттарды ұсынады. Бұл әдетте түрлі тілдік, ғылыми және шығармашылық бағыттарды, сондай-ақ біріктірілген пәндік бағыттарды қамтиды. 1903 жылы тілдер бағыты классикалық бағытқа – латын және грек тілдерін жан-жақты оқытуды сақтайтын, және қазіргі тілдер бағытына – латын және грек тілдерінің орнына ағылшын, неміс және француз тілдері енгізілген бағытқа бөлінді. Сонымен қатар, гимназияның үш жылдық курсы муниципалды мектеппен тікелей байланысты болды, бұл үшін «орта мектеп» (6-9 сыныптар) деп аталатын mellemskole құрылды, кейіннен ол realskoleмен алмастырылды. Соңғы реформаға сәйкес, гимназия әлі де екі бағыт бойынша үш жылдық жалпы орта білім береді. Дегенмен, екі бағыттың әрқайсысы үш тармаққа бөлінуі, әрқайсысы міндетті пәндерден және екі деңгейде оқуға болатын бірнеше қосымша пәндерден тұратын, көбірек икемді жүйемен алмастырылды.
Жоғары дайындық емтиханы
Жоғары дайындық емтиханы (HF) 1967 жылы қоғамның жаңа топтарына білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге деген ниетпен сипатталатын саяси ахуалда енгізілді. Алғашқыда мұғалімдерді даярлауға ниет білдіретін үміткерлерге арналған екі жылдық курс құру жоспарланған. Бірақ, мұндай ұғым білім берудің соқпаққа тіреліп қалуы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Сондықтан курс бағдарламасы жоғары және арнайы білім беруге баламалы жол ретінде өзгертілді. Жаңа HF бағдарламаларына түсетін студенттердің көп бөлігі ересектер еді. Алайда, бастапқыда HF әлеуметтік немесе жеке себептерге байланысты гимназиядан тікелей жоғары білімге бара алмаған жастарға да қызығушылық тудырды. Осылайша, HF жалпы орта білім беру деңгейіндегі "жинағыш" рөлін атқарады. Гимназияда орта таптың балалары әлі де басым (40% ұлдар/60% қыздар), ал HF негізінен қыздарды қоғамның кең ауқымынан қабылдайды (30% ұлдар/70% қыздар).
Жоғары коммерциялық емтихан бағдарламасы
Жоғары коммерциялық емтихан бағдарламасы (HHX) 1888 жылы жеке бастамамен Копенгагендегі Нильс Броктың бизнес колледжінде құрылды, оның құрылымының көп бөлігі бүгінгі күнгі курс мазмұнында сақталған. Пәндердің спектрі коммерциялық және жалпы білім салаларын қамтыды. 1920 жылы Ригсдаг (сол кездегі парламент) алғашқы бизнес колледж заңын қабылдады, ол Нильс Брок бизнес колледжіне өзін «жоғары бизнес мектебі» деп атауға рұқсат берді. Бұл заң бизнес колледждерінің қызметін бақылауды енгізді, соның салдарынан HHX мемлекеттік бақылаудағы емтиханға айналды. 1927 жылы оқыту мазмұнына қатысты алғашқы министрлік бұйрықтары шығарылды, олар негізінен қолданыстағы оқыту жүйесімен байланысты болды. 1965 жылға дейін курс Сауда министрлігінің басқаруында болды, содан кейін жауапкершілік Білім министрлігіне берілді. HHX бастапқыда университеттерге және университет секторындағы басқа да жоғары білім беру орындарына түсуге құқық бермеді. Университеттер бағдарламаның жалпы бөлігін жеткілікті деп санамады. 1972 жылға дейін ғана HHX мазмұны қайта қаралып, қабылдау талаптары қатаңдатқаннан кейін университеттерге түсу емтиханы мәртебесі берілді. 1970-ші жылдардың басында Данияның бизнес колледждерінің шамамен жартысы осы бағдарламаны ұсынды. 1982 жылға қарай бұл курс Данияның барлық бизнес колледждерінде қолжетімді болды.
Жоғары техникалық емтихан бағдарламасы
Жоғары техникалық емтихан бағдарламасы (HTX) 1982 жылы тәжірибелік негізде құрылды. Оның құрылу себебі – EFG негізгі курстарынан кейін білім беру және оқыту мүмкіндіктерін кеңейтуге үлес қосу, сондай-ақ техникалық салада жоғары білімге жаңа және маңызды қол жеткізу жолын жасау болды. Бұл ретте, инженерлік колледждерде білікті жұмысшылардың саны азайып, жалпы орта білім беретін мектепті бітірушілердің саны күрт өскені маңызды мәселе болып тұрды. HTX бағдарламасын тәжірибелік негізде енгізудің тағы бір себебі – техникалық училищенің мәртебесін арттыру қажеттілігі еді. Училищелердегі кең білім беру және оқыту мүмкіндіктері жұмысқа орналасуды кеңейтіп, сапасын жақсартуға бағытталған. 1982 жылы HTX тәжірибесі Сандерборг, Ольборг және Копенгагендегі техникалық училищелерде жүргізілді. Тәжірибелік кезең 1988 жылдың көктеміне дейін жалғасты, одан кейін бағдарлама бағаланып, жеке пәндерге шағын түзетулер енгізілгеннен кейін тұрақты статуске ие болды. Осыған орай, HTX емтиханы жоғары оқу орнына түсу емтиханы мәртебесіне ие болды және түлектер жоғары білім алуға қатысты гимназия, HF және HHX бағдарламаларының түлектерімен тең дәрежеде саналды.
Кәсіби орта білім беру
Бұл бөлім кәсіптік білім беру және дайындық, сондай-ақ негізгі әлеуметтік және денсаулық сақтау білім беру бағдарламаларын қарастырады. Жақсы ұйымдастырылған оқу-жаттығу орта ғасырлардағы гильдияларда пайда болған. Әр қалада әр кәсіп үшін жеке гильдия болған. Гильдиялар шәкірттердің оқу мерзімін, еңбекақысын, жұмыс жағдайларын және олардың қандай білім алу керектігін анықтаған. Сонымен қатар, гильдиялар саяхатшылардың (шеберлікке үміткерлердің) емтихандарын өткізген.
Негізгі әлеуметтік және денсаулық сақтау білім беру
1991 жылы негізгі әлеуметтік және денсаулық сақтау білім беру бағдарламалары (SOSU) енгізілді, ал 1997 жылы оқытушының көмекшілеріне арналған негізгі білім беру бағдарламасы ұсынылды. Бұл бағдарламалар Даниядағы кәсіптік жоғары орта білім беру жүйесінің құрамына кіреді.