Кіріспе
Еуропадағы жоғары орта білім беретін мектеп түрі – Еуропалық орта білім беру бағдарламасы. Гимназия (және сөздің түрленулері) – студенттерді университеттегі жоғары білім алуға даярлайтын, түрлі еуропалық тілдердегі орта мектептерді білдіреді. Бұл АҚШ терминіндегі «дайындаушы орта мектепке» немесе британ терминіндегі «грамматикалық мектепке» ұқсас. 20-ғасырға дейін гимназия жүйесі көптеген еуропалық елдердің білім беру жүйесінде кең таралған еді. γυμνάσιον (gumnásion) сөзі грек тілінен шыққан γυμνός (gumnós) – «жалаңаш» деген мағынаны білдіріп, ежелгі Грецияда жас жігіттердің дене және зия кемелдігін жетілдіру орны ретінде қолданылған. Зия кемелдігін дамыту орны деген мағынасы көптеген еуропалық тілдерде (албан, болгар, чех, голланд, эстон, грек, неміс, венгр, македон, поляк, орыс, скандинавия, серб-хорват, словак және словен тілдерінде) сақталған, ал ағылшын (gymnasium, gym) және испан (gimnasio) сияқты басқа тілдерде дене тәрбиесі орны деген бастапқы мағынасы қолданылады.
the European secondary education program
Gymnasium (and variations of the word; ) is a term in various European languages for a secondary school that prepares students for higher education at a university. It is comparable to the US English term preparatory high school or the British term grammar school. Before the 20th century, the gymnasium system was a widespread feature of educational systems throughout many European countries. The word γυμνάσιον (gumnásion), from Greek γυμνός (gumnós) 'naked' or 'nude', was first used in Ancient Greece, in the sense of a place for both physical and intellectual education of young men. The latter meaning of a place of intellectual education persisted in many European languages (including Albanian, Bulgarian, Czech, Dutch, Estonian, Greek, German, Hungarian, Macedonian, Polish, Russian, Scandinavian, Serbo Croatian, Slovak and Slovenian), whereas in other languages, like English (gymnasium, gym) and Spanish (gimnasio), the former meaning of a place for physical education was retained.
Тарих
Орталық Еуропа, Скандинавия, Бенилюкс және Балтық елдерінде "гимназия" (студентті жоғары білімге дайындайтын орта мектеп) деген ұғым кем дегенде 16 ғасырдың протестанттық реформациясынан бері өзгермеген. Бұл термин ежелгі грек тіліндегі γυμνάσιον (гимназия) сөзінен туындаған. Ежелгі Афинада мұнда мұғалімдер жиналатын, дене шынықтыру мен спортқа арналған уақыттан тыс сағаттарда білім беріп, оқу орны ретінде танымал болды. Римдіктер арасында бұл термин кеңінен қолданылмады, бірақ Италиядағы Ренессанс кезеңінде қайта жаңғырды, содан кейін 15 ғасырда Нидерланды мен Германияға тарады. 1538 жылы Иоганнес Штурм Страсбургте қазіргі неміс гимназиясының үлгісі болған мектепті құрды. 1812 жылы Пруссияның қаулысы бойынша университеттерге студенттерді жіберу құқығы бар барлық мектептер гимназия деп аталуға тиіс болды. 20 ғасырға қарай бұл практика Австрия-Венгрия, Германия және Ресей империяларының көп бөлігінде қабылданды. Бұл мектептерде білім тегін беріледі (әдетте шіркеу мектептерінде айлығы 50 евродан аспайды, бірақ кейбір жеке мектептердің бағасы жоғары). Гимназиялар оқу үлгерімі төмен немесе қоғамға жараспайтын мінез-құлық танытқан оқушыларды шығарып жіберуге құқылы. Тарихи тұрғыдан алғанда, неміс гимназиясы үдемелді оқу бағдарламасына колледж деңгейіндегі білім беруді де қамтыды, ал алған диплом бұрынғы бакалавр дәрежесін (бакалавриат) алмастырды, сондықтан Германиядағы университеттер жоғары білім беру орталықтарына айналды. АҚШ-та неміс гимназиясының оқу бағдарламасы Мичиган университеті сияқты беделді университеттердегі бакалавриат бағдарламаларының үлгісі ретінде пайдаланылды. Оқушылар неміс тілі, математика, физика, химия, география, биология, өнер, музыка, дене тәрбиесі, дін, тарих және азаматтық құқық/қоғамтану/әлеуметтік ғылымдар, компьютерлік ғылымдар сияқты пәндерді оқиды. Олар кем дегенде екі шет тілін оқуға міндетті. Көбінесе ағылшын және француз немесе ағылшын және латын тілдері таңдалады, бірақ көптеген мектептер ағылшын тілін испан, ежелгі грек немесе орыс тілдерімен де үйлестіруге мүмкіндік береді. Діни білім беру сабақтары барлық неміс мектептерінің оқу бағдарламасына кіреді, бірақ міндетті емес. Оқушы немесе олардың ата-аналары немесе қамқоршылары оларды қабылдауға наразылық білдіре алады, онда оқушы (діні мектепте оқытылмағандармен бірге) этика немесе философияны оқиды. Мемлекеттік мектептерде католик немесе протестант дінінде крещениеден өтпеген оқушыға осы сабақтардың қайсысын таңдауға рұқсат беріледі. Берлинде барлық оқушылар үшін этика пәні міндетті, ал (христиандық) діни білім тек қосымша таңдауға болады. Бранденбургте де осындай жағдай орын алады, онда өмірлік дағдылар, этика және діни білім (Lebensgestaltung, Ethik, Religionskunde, LER) негізгі пән болып табылады, бірақ ата-аналар/қамқоршылар немесе 13 жастан асқан оқушылар оны (христиандық) діни зерттеулермен немесе екеуімен де алмастыра алады. ЛЭР-дің мақсаты – оқушыларға жеке даму және этика мәселелері, сондай-ақ әлемнің негізгі діндері туралы объективті түсінік беру. Кіші сыныптарда гимназияның оқу бағдарламасының көп бөлігі міндетті болып табылады, жоғары сыныптарда қосымша пәндер ұсынылады және бұрынғы міндетті пәндердің кейбіреулерін таңдауға болады, бірақ таңдау мүмкіндігі АҚШ мектептеріне қарағанда шектеулі. Кейбір мамандандырылған гимназияларда ағылшын немесе француз тілі оқыту тілі ретінде қолданылса да, көптеген гимназияларда сабақтар (шет тілдерінен басқа) стандартты неміс тілінде жүргізіледі. Гимназияда оқу мерзімі штаттар бойынша әртүрлі. Берлин мен Бранденбургте ол алты және жеті жыл аралығында (бастауыш мектеп Германияның қалған бөлігінде төрт жылға қарағанда алты жылдық), ал Бавария, Гессен және Баден-Вюртембергте сегіз жылды құрайды. Саксония мен Тюрингияда оқушылар гимназияда сегіз жылдан артық оқымаған, қазір барлық штаттар 13 жылдық бастауыш мектеп және гимназия білімінен кейін Абитур емтиханын өткізеді. Сонымен қатар, кейбір штаттар Абитурға 12 жылдық оқу бағдарламасын ұсынады. Бұл соңғы емтихандар қазір Германияның барлық штаттарында Рейнланд-Пфальцтан басқа орталықтандырылған түрде дайындалады және бақыланады (Zentralabitur) және кез келген неміс университетіне түсуге құқық береді.
Италия
Италияда бастапқыда ginnasio бес жылдық жасөсперім мектебінің (11 жастан 16 жасқа дейін) түрін және классикалық оқу мен гуманитарлық ғылымдарға бағытталған үш жылдық классикалық лицейге (16 жастан 19 жасқа дейін) дайындалатын мектепті білдірді. Мектеп реформасы орта мектептер жүйесін біріктіргеннен кейін, ginnasio термині қазіргі бес жылдық Liceo Classico-ның алғашқы екі жылын көрсету үшін сақталды. Liceo Classico-ға түскен итальяндық оқушы осы оқу жолын өтеді: Quarta Ginnasio (гимназияның төртінші жылы, 14 жаста), Quinta Ginnasio (гимназияның бесінші жылы, 15 жаста), Prima Liceo (лицейдің бірінші жылы, 16 жаста), Seconda Liceo (лицейдің екінші жылы, 17 жаста) және Terza Liceo (лицейдің үшінші жылы, 18 жаста). Кейбіреулер мұның әлі де мағынасы бар деп санайды, себебі екі жылдық ginnasio-ның оқу бағдарламасы Liceo-дан өзгеше. Ginnasio студенттері оқу жылдарының көп бөлігін грек және латын грамматикасын оқып, Liceo-дағы "жоғары" деңгейдегі және терең зерттеулерге, мысалы грек және латын әдебиеті мен философиясына негіз жасайды. 1940 жылдың шілдесінде фашистік Ұлттық Білім министрі Джузеппе Боттай гимназияның алғашқы үш жылын жойып, 12 жастан 14 жасқа дейінгі балалар үшін білім берудің жаңа жолын құратын заң жобасын бекітті. Гимназияның соңғы екі жылы бұрынғы атауын және келесі онжылдықтардағы оқу бағдарламасын сақтап қалды.
Нидерланды
Нидерландыда гимназия орта білім берудің ең жоғары деңгейі болып табылады, ол академиялық тұрғыдан ең жақсы үміткерлерге (топтың 5%) сапалы білім беруді ұсынады, бұл көбінесе тегін (ал кейбір жағдайларда төмен бағалы). Ол сегіз жылдық бастауыш мектептен (балабақшаны қоса алғанда) кейін алты жылға созылады, онда оқушылар неміс тіліндегі құрбыларымен бірдей пәндерді оқиды, соған қоса міндетті түрде Ежелгі грек тілі, латын тілі және Klassieke Culturele Vorming (классикалық мәдени білім), сондай-ақ Ежелгі грек және рим мәдениеті мен әдебиетінің тарихын оқиды. Мектептер өздерінің нақты оқу жоспарларын таңдауда белгілі бір еркіндікке ие, мысалы, испан тілі, философия және Техназиум – өте техникалық және жоғары талаптарға жауап беретін курс, соңғы емтихан ретінде қолжетімді. Әдетте, мектептер алғашқы үш жыл бойы барлық сыныптарды алмастыратын комбинацияларда міндетті етеді (Technasium екінші жылдан бастап еркін таңдауға мүмкіндік береді), содан кейін студенттер экономика және қоғам, мәдениет және қоғам, табиғат және денсаулық, табиғат және технология немесе технология бағыттары бойынша пәндерін таңдайды. Классикалық тілдерсіз баламасы [[Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs]] деп аталады және бірдей университет біліміне қол жеткізуге мүмкіндік береді (бірақ классикалық тілдер немесе теология бойынша білім алуды бастағанда қосымша сабақтар қажет болуы мүмкін). Олардың барлығы мемлекеттік қаржыландырумен қамтамасыз етіледі. Нидерландтың "ғылыми білімге дайындық" туралы толық мақала үшін Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (ағылшын тілінде) бетіне қараңыз.
Скандинавия және Балтық елдері
Данияда, Эстонияда, Фарер аралдарында, Финляндияда, Гренландияда, Исландияда, Латвияда, Норвегияда және Швецияда гимназия үш жылдан тұрады, әдетте оқушылар тоғыз немесе он жылдық бастауыш мектептен кейін 16 жасқа толған жылы басталады. Литвада гимназия әдетте 15-16 жастан бастап төрт жыл бойы білім беруден тұрады, соңғы жыл шамамен колледждің бірінші жылына сәйкес келеді. Солтүстік елдердегі гимназиялардың көпшілігі тегін. Кейбір елдерде 18 жастан асқан студенттерге универсалды студенттік гранттар да қолжетімді. Данияда (сондай-ақ Gymnasium (Дания) қараңыз) гимназиялардың төрт түрі бар: STX (қалыпты емтихан бағдарламасы), HHX (жоғары бизнес емтихан бағдарламасы), HTX (жоғары техникалық емтихан бағдарламасы) және HF (жоғары дайындық емтихан бағдарламасы). HF, STX, HHX және HTX үшін қажетті үш жылдың орнына, екі жылға дейін оқытылады. Гимназияның барлық түрлері (HF-тан басқа) теориялық тұрғыдан университеттерге түсуге бірдей мүмкіндік береді. Дегенмен, ұсынылатын пәндердің әртүрлілігіне байланысты студенттер жоғары білім алудың белгілі бір саласында жақсы білім ала алады. Мысалы, HHX студенттері бизнес немесе экономика сияқты пәндерді оқуға, ал HTX студенттері ғылым немесе инженерия саласындағы оқуға көмектесетін қолданбалы ғылым мен математиканы оқуға жақсы дайындалған. EUX деген де бар, ол төрт-бес жылды алады және HTX (немесе EUX бизнесі үшін HHX) емтиханымен және қолөнер шеберінің мәртебесімен аяқталады. Ұлыбританиядағы А деңгейлерімен салыстырғанда, Дания гимназияларында міндетті пәндер көбірек. Пәндер деңгейлерге бөлінеді, мұнда A деңгейлері әдетте үш жыл бойы, B деңгейлері әдетте екі жыл және C деңгейлері бір жыл оқытылады (ЕЭ пәнінен басқа, ол үш жылдық C деңгейі ретінде қарастырылады). Швецияда екі түрлі оқу бағыты бар: біріншісі кәсіптік білім беруге, ал екіншісі жоғары білім алуға дайындыққа бағытталған. Екі бағыттың студенттері де университетте оқуға түсе алады, бірақ кәсіптік бағыттың студенттері өздері оқыған бағдарлама бойынша диплом алады. 18 ұлттық бағдарлама бар, оның 12-сі кәсіптік, ал 6-сы дайындық бағдарламалары. Фарер аралдарында да Дания бағдарламаларына сәйкес төрт түрлі гимназия бар: Studentaskúli (STX-ке сәйкес), Handilsskúli (HHX), Tekniski skúli (HTX) және HF (HF). Studentaskúli және HF әдетте бір мекемеде орналасқан, бұл институттың атауынан көрінеді, мысалы, Eysturoy-дағы Studentaskúlin og HF skeiðið í Eysturoy. Гренландияда бұрынғы Гренландияның орта білім беру бағдарламасын (GU), Гренландияның жоғары коммерциялық емтихан бағдарламасын (HHX) және Гренландияның жоғары техникалық емтихан бағдарламасын (HTX) алмастырған Den Gymnasiale Uddannelse (Ilinniarnertuunngorniarneq) гимназиясының бір түрі бар, бұл бағдарламалар Дания жүйесіне негізделген. Бұл бағдарлама Гренландия гимназиясын икемді етуге мүмкіндік береді, онда студенттер ортақ негізгі курсқа негізделген әртүрлі оқу салаларын жеке студенттің қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкес таңдай алады. Курс Асияат, Нуук, Сисимиут және Какорток қалаларында ұсынылады, ал Илулисат қаласындағы курс 2015 жылы, егер мақұлданса, 2016 жылы ашылуы жоспарланған. Финляндияда гимназияларға қабылдау конкурстық негізде жүзеге асырылады, қабылдауға алынғандар жас тобының 51% құрайды. Гимназиялар оқуды аяқтаушылардың университеттерге түсуінің негізгі критерийі болып табылатын аттестаттық емтиханымен аяқталады.
Швейцария
Швейцарияда гимназиялар (Gymnasien, gymnases) – студенттерді университетке дайындауға бағытталған, үштен алты жылға дейінгі (кантонға қарай) жоғары орта білім беру курсын ұсынатын іріктеу арқылы қабылданатын мектептер. Олардың бітіру емтиханы – еліздік стандарттағы maturité немесе Maturität, көбінесе "Matura немесе Matur" деп аталады, және оны сәтті тапсырған студенттер швейцариялық университетке оқуға қабылданады. Гимназиялар Швейцария кантондарының басқаруында болады, сондықтан көптеген кантондарда оларды Kantonsschule (кантондық мектеп) деп атайды.
Бұрынғы Югославия елдері
Босния және Герцеговинада, Хорватияда, Черногорияда, Солтүстік Македонияда, Сербияда және Словенияда гимназиялық білім міндетті сегіз немесе тоғыз жылдық бастауыш білімнен кейін төрт жылға созылады және «Матура» деп аталатын қорытынды қабілеттестік сынағымен аяқталады. Бұл елдердегі қорытынды сынақ мемлекеттік деңгейде стандартизацияланған және университеттерге түсуге қабілеттілік ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл елдерде мемлекеттік (мемлекеттік қаржыландырылатын және тегін), діни (діни ұйымдар басқаратын, бірақ тұрақты оқу бағдарламасымен және тегін) немесе жеке (ақы төленетін) гимназиялар бар. Оқытылатын пәндер: математика, ана тілі, бірден үшке дейін шетел тілдері, тарих, география, информатика (компьютерлер), табиғат ғылымдары (биология, химия, физика), өнер тарихы, музыка, философия, логика, дене шынықтыру және әлеуметтік ғылымдар (социология, этика немесе дінтану, психология, саясат және экономика). Діни білім беру пәні оқушының қалауынша таңдалады. Босния және Герцеговинада, Хорватияда, Черногорияда, Сербияда және Солтүстік Македонияда латын тілі барлық гимназияларда міндетті пән болып табылады, сондай-ақ ежелгі грек тілі де, латын тілімен бірге «классикалық гимназия» (класична гимназија) деп аталатын гимназиялардың белгілі бір түрінде оқытылады. Барлық елдерде гимназия (гимназия/гжимнази) жалпы алғанда, ең жақсы оқушыларға арналған білім орны ретінде қарастырылады және студенттерді университеттерге дайындауға бағытталған мектеп түрі болып саналады, ал қалған оқушылар техникалық/кәсіптік училищаларға түседі. Сондықтан гимназияларға қабылдау шарттары әдетте кіреберіс емтиханы, бастауыш мектептегі бағалары немесе осы екеуінің комбинациясына негізделеді.
Соңғы дәрежесі
Елге байланысты, соңғы білім деңгейі (болған жағдайда) Abitur, Artium, Diploma, Matura, Maturita немесе Student деп аталады және әдетте кәсіби білім беру оқу орындарына тікелей жол ашады. Дегенмен, мұндай білім деңгейлері кейде халықаралық тұрғыдан толық аккредиттелмеуі мүмкін, сондықтан шетелдік университетке түскім келетін студенттер оқуға қабылдану үшін қосымша емтихан тапсыруға мәжбүр болады.
Басқа білім беру мекемелерімен қарым-қатынас
Австрия сияқты елдерде университеттер көбінесе тек төрт жылдық (үш жылдық емес) орта мектептерден студенттерді қабылдайды. Бұл барлық гимназия оқушыларын қамтиды, бірақ кәсіптік орта мектептердің тек бір бөлігін ғана қамтиды, нәтижесінде жоғары оқу орнына түсуді көздейтін оқушылар үшін гимназия басым таңдау болып табылады. Германияда орта мектептің басқа түрлері Realschule, Hauptschule және Gesamtschule деп аталады. Олардың құрамында студенттердің үштен екісі білім алады, ал алғашқы екеуі әлемнің көп бөлігінде белгілі емес. Gesamtschule британдық немесе американдық жалпы білім беретін мектепке ұқсас. Дегенмен, ол басқа үш типтегі мектептерден берілетін куәліктермен – Hauptschulabschluss (9-сыныптан кейін немесе Берлин және Солтүстік Рейн-Вестфалияда 10-сыныптан кейін Hauptschule мектебін бітіру туралы куәлік), Realschulabschluss (сондай-ақ Mittlere Reife деп те аталады, 10-сыныптан кейін Realschule мектебін бітіру туралы куәлік) және Abitur (сондай-ақ Hochschulreife деп те аталады, 12-сыныптан кейін мектепті бітіру туралы куәлік) – теңдес келеді. Hauptschule немесе Realschule мектебін бітірген студенттер толыққанды жұмысқа орналасу біліктілігін алғанға дейін кәсіптік білім беру орталығында оқуларын жалғастыра алады. Сонымен қатар, 10-сыныптан кейін студенттер гимназияның Oberstufe-сінде білім алуды жалғастыруға және Abitur алуға мүмкіндік беретін erweiterter Realschulabschluss алуға болады. Германияда кәсіптік білім беру орталықтарының екі түрі бар: Berufsschule, жартылай штатты кәсіптік білім беру орталығы және Германияның дуалды білім беру жүйесінің бір бөлігі, және Berufsfachschule, дуалды білім беру жүйесінен тыс толық штатты кәсіптік білім беру орталығы. Кәсіптік білім беру орталығын бітірген студенттер және жақсы орташа баллмен Realschule мектебін бітірген студенттер білімдерін Германияның тағы бір орта мектебінде жалғастыра алады – Fachhochschulreife, кәсіптік жоғары мектеп. Осы типтегі мектептің бітіру емтиханы, Fachhochschulreife, түлектерге Fachhochschule (политехникалық институт) және Гессендегі мемлекеттік университеттерде оқуға түсуге мүмкіндік береді. Кәсіптік білім беру орталығын бітірген және кемінде үш жыл жұмыс тәжірибесі бар студенттер Berufsoberschule-ге барып, бір жылдан кейін Fachabitur (яғни олар университетке түсе алады, бірақ олар Berufschule-де оқыған "салаға" (экономикалық, техникалық, әлеуметтік) жататын пәндерді ғана оқи алады) немесе қалыпты Abitur (екі жылдан кейін) алуға болады, бұл оларға университеттерге толыққанды қол жеткізеді.