Мормон әдебиетінің тарихы мен жанрлары

Кіріспе

Иезустің Соңғы күндердің Сенімділері Шіркеуінің мүшелері жазған немесе олар туралы әңгімелер.

Мормон әдебиеті – Иезустің Соңғы күндердің Сенімділері Шіркеуінің (LDS Шіркеуі) мүшелері жазған немесе олар туралы әңгімелер. Олар Соңғы күндердің Сенімділері немесе Мормондар деп те аталады. Оның тарихы әдетте төрт бөлімге бөлінеді: негіздер, үй әдебиеті, "жоғалған" ұрпақ және адал реализм. Шіркеудің алғашқы елу жылында (1830-1880 жылдар) көркем әдебиет танымал болған жоқ, бірақ Парли П. Пратт Джозеф Смит пен Ібіліс арасындағы көркем диалог жазды. Роман мен әңгімелердің танымал оқу материалы ретінде пайда болуымен Орсон Ф. Уитни мүшелерін шабыттандырарлық әңгімелер жазуға шақырды. Бұл "үй әдебиеті" қозғалысы кезінде шіркеудің басылымдары көптеген дидактикалық әңгімелер жариялады және Нефи Андерсон "Қосылған" романын жазды. Үй әдебиеті қозғалысынан кейінгі жазушылар ұрпағы ұлттық деңгейде танылған, бірақ үй әдебиетінің сыртқы морализациясына қарсы көтерілген көрінеді. Вардис Фишердің "Құдайдың балалары" және Морин Уипплдің "Жоңғар Джошуа" романдары осы кезеңдегі көрнекті романдар болды. 1970 және 1980 жылдары авторлар LDS Шіркеуінің адал мүшелері ретінде реалистік көркем әдебиеттер жаза бастады. Леви С. Питерсонның "Артқа қарай" және Линда Силлитоның "Күнге қарай" атты кітаптары танымал. Үй әдебиеті 1980 және 1990 жылдары шіркеудің меншігіндегі Deseret Book көп көркем әдебиеттер шығара бастаған кезде танымалдықтың қайта өрлеуін бастан кешірді, оның ішінде Джеральд Лундтың тарихи көркем әдебиеттер сериясы The Work and the Glory және Джек Уэйлендтің романдары. Соңғы күндердің қасиеттілері әр түрлі әдеби жанрларда жақсы танымал. Мормон авторларының жанрлық көркем әдебиеттерде табысты болуының себебін конвенцияларға сәйкес келу және қауымдастықтар құру дәстүрі түсіндіре алады. Глен Бек, Джейсон Ф. Райт және Ричард Пол Эванс Нью-Йорк Таймс бестселлер тізімінде көрнекті болған әсерлі көркем әдебиет жазды. Орсон Скотт Кард, Стефени Мейер және Брэндон Сандерсон ғылыми фантастика мен фантастикалық романдардың танымал авторлары. Шеннон Хейл, Джеймс Дашнер және Элли Конди жас ересектерге арналған ғылыми фантастика мен фантастиканың танымал авторлары. Мормон хаттары және LDStorymakers қауымдастығы өз сенімдерінің авторларын сыйлықтармен және конференциялармен қолдайды. Мормон авторлары мен олардың еңбектері туралы кейбір пікірталастар болды. Брайан Эвенсон өзінің қысқа әңгімелер жинағы туралы дау-дамайдан кейін Бригам Янг университетіндегі (BYU) жұмысынан кетті. Бұрын Deseret Book танымал авторлардың кітаптарын олардың мазмұны үшін сатудан бас тартқан. 2013 жылы Седар Форт авторлардың бірі өзінің биографиясына ер серіктесіне сілтеме жасағысы келгеннен кейін келісімшартпен жасалған кітапты сатудан бас тартты.

Mormon fiction is generally fiction by or about members of the Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church), who are also referred to as Latter day Saints or Mormons. Its history is commonly divided into four sections as first organized by Eugene England: foundations, home literature, the "lost" generation, and faithful realism. During the first fifty years of the church's existence, 1830–1880, fiction was not popular, though Parley P. Pratt wrote a fictional Dialogue between Joseph Smith and the Devil. With the emergence of the novel and short stories as popular reading material, Orson F. Whitney called on fellow members to write inspirational stories. During this "home literature" movement, church published magazines published many didactic stories and Nephi Anderson wrote the novel Added Upon. The generation of writers after the home literature movement produced fiction that was recognized nationally but was seen as rebelling against home literature's outward moralization. Vardis Fisher's Children of God and Maurine Whipple's The Giant Joshua were prominent novels from this time period. In the 1970s and 1980s, authors started writing realistic fiction as faithful members of the LDS Church. Acclaimed examples include Levi S. Peterson's The Backslider and Linda Sillitoe's Sideways to the Sun. Home literature experienced a resurgence in popularity in the 1980s and 1990s when church owned Deseret Book started to publish more fiction, including Gerald Lund's historical fiction series The Work and the Glory and Jack Weyland's novels. Latter day Saint authors are well represented in various literary genres. A tradition of conforming to conventions and building communities may explain why Mormon authors are successful in genre fiction. Glenn Beck, Jason F. Wright, and Richard Paul Evans have written inspirational fiction featured on New York Times bestseller lists. Orson Scott Card, Stephenie Meyer, and Brandon Sanderson are award winning popular authors of science fiction and fantasy novels. Shannon Hale, James Dashner, and Ally Condie are popular authors of young adult science fiction and fantasy. The Association for Mormon Letters and LDStorymakers support their faith's authors with awards and conferences. There have been some controversies over Mormon authors and their works. Brian Evenson resigned from his job at Brigham Young University (BYU) after controversy over his short story collection. In the past, Deseret Book has declined to sell books from popular authors because of their content. In 2013, Cedar Fort refused to sell a contracted book after one of the authors wanted to include a reference to his male partner in his author bio.

Тарих

Мормондық көркем әдебиет тарихы ЛДС шіркеуінің тарихымен бірге басталады. ЛДС әдебиетінің тарихы, әдетте, Юджин Инглендтің осы тақырыптағы мақаласында ұйымдастырылған төрт кезеңге бөлінеді.

Негізі: 1830-1880 жылдар

Мормондардың алғашқы жазбалары көбінесе ғылыми-ақпараттық сипатта болды, оларға Киелі кітаптар, миссионерлік үлкендер және діни тұжырымдар кіретін. 1844 жылы Парли П. Пратт Жосып Смит пен Шайтан арасындағы нұсқаулық диалогты жариялады, ол ЛДС жанрындағы алғашқы туынды деп есептеледі. Алғаш рет бұл шығарма «Нью-Йорк Геральд» газетінде жарық көрді. Бригам Янг және Джордж К. Кэннон сияқты мормондық лидерлер романдарды уақытты бекерге жұмсау деп айыптады, бұл риторика 1880 жылдарға дейін сақталды. Джозефин Спенсер – Мормонның алғашқы жазушыларының арасындағы «ең жан-жақты және шебер» жазушы деп Геан Кларк атаған тағы бір танымал автор. Бригам Янгтың қызы Суза Янг Гейтс «Джон Стивенстің махаббаты» (1909) атты жетістікке жеткен роман жариялады, ал Б. Х. Робертс «Кориантон» романын жазды, оны Орест Юта Бин пьесаға өңдеп, содан кейін фильмге бейімдеді. Осы кезеңдегі әдеби даму 1866 жылы алғашқы кәсіби ЛДС баспа компаниясының құрылуына түрткі болды. Бастапқыда шіркеутен тәуелсіз болған «Джордж К. Кэннон және Ұлдары» енді «Deseret Book» компаниясының құрамына кіреді.

"Жоғалған" ұрпақ: 1930-1970 жылдар

Осыдан бері осы "үй әдебиеті" жазыла бергенімен, ғасырдың ортасында ЛДС жазушыларының жаңа буыны пайда болды. Олар ұлттық деңгейде жарияланып, танылуға қол жеткізді, бірақ көбінесе шіркеумен байланыстың үзілуі және "үй әдебиетінің" морализміне қарсы шығу арқасында, осы буын "жоғалған" деп аталды. Фишердің жесірі кейіннен Фишердің мормон емес екенін мәлімдеген баспасөз хабарламасын жариялады. Майкл Остинның 2014 жылғы "Диалог" мақаласы Фишердің қабылдамаған дінінің оған әсер еткенін көрсетті. Бұл кезеңде "тарихи аймақтық" романдар кең таралды. Карл Келлер оларды "Шіркеуден шыққан ең жақсы әдебиет" деп атап, "бұрыннан қалыптасқан тарих пен өмір салтының" туындысы ретінде сынға алды. Морин Уиппл 1938 жылы Хоутон Миффлин әдеби сыйлығын жеңіп алды және 1941 жылы "Жоғарғы Джошуа" романын жариялады, онда көп әйел алу Ютаның шөлін мекендеумен салыстырылатын сенім сынағы ретінде бейнеленген. Вирджиния Соренсен "Пәрмендерден сәл төмен" (1942) романымен танымал, ол көп әйелділіктің эмоционалдық ауыртпалығын көрсетті. "Жоғалған" буынды талдаған Террил Гивенс осы кезеңдегі романдар "сұмдық пен цинизмге тым көп мойынсұнып, тақырыбына лайық өнер туғызбағанын" айтты. Леви С. Петерсон Тейердің ықпалымен жазды. Петерсонның шығармаларындағы ортақ тақырыптар – әділет пен мейірім арасындағы, сондай-ақ діни және секулярлық ойлар арасындағы қақтығыс. 1987 жылы Орсон Скотт Кард "Жетінші ұл" романын жариялады, ол Англияның айтуынша, "магия мен дін арасындағы шекара туралы алаңдатарлық сұрақтарды көтеріп тұрды". Евгений Ингланд "Біздің сүйкімді Құдайға сыйынған жерімізде" реалистік антологияның, адал реалистік антологиялардан ерекшеленетінін атап өтті, себебі онда "бетке құсып айтылатын дінсіздік" бар еді. 2017 жылы "Бірыңғай келісім бойынша" мормон блогы "Бірыңғай келісім бойынша" баспасын құрды, ол ерікті, коммерциялық емес баспа. Мормон, немесе бұрынғы мормон авторлары жалпы оқырман қауымына арналған көркем әдебиет жазады. Терри Темпест Уильямстың "Құтқару" антологияға жиі енгізіліп, университеттерде оқытылады. Уолтер Кирн мен Джудит Фрименнің шығармалары мормон емес оқырманға тартымды және мормондық мәселелерді қамтиды. Мормон әдебиеті бойынша диссертациясында Скотт Хейлс екіұштылықты қабылдайтын және мормонизмнің шындығынан гөрі оның тәжірибесіне көбірек назар аударатын мормон әдебиетінің жаңа түрін ұсынды. Ол жанрларды араластырып, күтулерді бұзады. "Жаңа мормондық көркем әдебиет" оқырманға "оларды қоршаған мәдени өзгерістерді зерттеуге" мүмкіндік береді. Хейлс осы санатқа Арианна Коуптың "Илияның келуі" (2006), Кок Ньюэллдің "Жұмаққа бара жатқан жолда" (2007), Тодд Роберт Петерсонның "Отбасы тарихы" (2007), Брэди Удаллдың "Жалғыз көп әйелді" (2010) және Стивен Л. Пектің "Моабтың ғалымы" (2011) сияқты бірнеше авторлардың еңбектерін жатқызды. Сюзан Эванс МакКлауд, Рейчел Нунес және Дженни Хансен сияқты авторлардың шығармалары да осы санатқа жатады. 2006 жылы Deseret Book Seagull Book-қа кітап сатуды тоқтатты, себебі Seagull Book-тың кітап сату көлемінің шамамен жартысы Deseret Book-қа тиесілі болды. Сол жылдың соңында Deseret Book Seagull Book және Covenant Communications компанияларын сатып алды, бұл Deseret Book-тың бәсекелесін айтарлықтай азайтты.

While this "home literature" has continued to be produced ever since, a new generation of LDS writers arose in the mid century, one that was able to be published nationally and gain national recognition, but generally at the expense of close ties to the church and in rebellion against the moralism of "home literature", leading this generation to be called the "lost" generation. Fisher's widow subsequently issued a press release stating that Fisher was not Mormon. A 2014 Dialogue essay by Michael Austin concluded that Fisher was definitely influenced by the religion he rejected. "Historical regional" novels were prevalent during this era, which Karl Keller called the "best fiction to come out of the Church" and criticized it as a byproduct of "a history and lifestyle that has already been created". Maurine Whipple won the Houghton Mifflin Literary Prize in 1938 and published The Giant Joshua (1941), which presented plural marriage as a test of faith similar to colonizing Utah's desert. Virginia Sorensen is best known for A Little Lower than the Angels (1942), which also addressed the emotional hardship of polygamy, In an analysis of the "lost" generation, Terryl Givens argues that the novels from this era were "too compliant with the voices of criticism and cynicism to produce an art fully worthy of its subject." Levi S. Peterson, influenced by Thayer, Common themes in Peterson's work are the conflict between justice and mercy and between religious and secular thought. Also in 1987, Orson Scott Card published Seventh Son, which England wrote "raises troubling questions about the supposedly sharp borderline between magic and religion." Eugene England noted that In Our Lovely Deseret, while also a realist anthology, differed notably from the faithful realist anthologies by having stories with "in your face impiety." In 2017, the Mormon blog By Common Consent started the By Common Consent Press, a volunteer, non profit press. Mormon, or formerly Mormon, authors also write literary fiction for a general audience. Terry Tempest Williams's Refuge is commonly anthologized and taught in college classes. Works by Walter Kirn and Judith Freeman appeal to non Mormon audiences and deal with Mormon issues. In his dissertation on Mormon Literature, Scott Hales proposed a new type of Mormon literature that embraces ambiguity and is more concerned with the experience of Mormonism than its truth. It tends to blur genres and subvert expectations, The New Mormon Fiction provides a place for readers to "explore the cultural upheaval that surrounds them". Hales lists the work of several authors as falling under this category, including Arianne Cope's The Coming of Elijah (2006), Coke Newell's On the Road to Heaven (2007), Todd Robert Peterson's Family History (2007), Brady Udall's The Lonely Polygamist (2010), and Steven L. Peck's The Scholar of Moab (2011). such as those by Susan Evans McCloud, Rachel Nunes, and Jennie Hansen. In 2006, Deseret Book stopped selling books to Seagull Book; Deseret Book's books accounted for about half of Seagull Book's book sales. Later that year, Deseret Book purchased Seagull Book and Covenant Communications, which greatly reduced Deseret Book's competition.

Жанрлық көркем әдебиет

ЛДС авторларының жанрлық көркем әдебиеттегі табысы, болжам бойынша, Розалин Уэлчтің айтуынша, "мормон мәдениеті жаңалыққа қарағанда ортақ формаларды жақсы орындауды бағалайды". Ол мормондардың отбасыларында және қауымдарында қалыптастыратын бірлестіктері авторлардың жанрлық бірлестіктерді түсіну жолында да көрінетінін айтады. Times and Seasons сайтында Натаниел Гивенс мормондықтардың "ресми" теологиясы немесе діни сенімдерінің болмауы мүшелерін "әуесқой теология" мәдениетіне жетелейтінін мәлімдейді. Бұл мәдениет ғылыми фантастикаға айналатын теорияларды тудырады. New York Times газетіндегі мақаласында Шаннон Хейл ЛДС авторларын жанрлық көркем әдебиетке тартып алатынының себебін олардың көңіл көтеріп аяқталатын оқиғаларды қараңғы немесе трагикалық оқиғалардан артық көруімен байланыстырды. Хейл сондай-ақ балалар мен жасөспірімдер жанрындағы ЛДС авторларының күшті жазу қауымдастықтары жаңа авторларды осы жанрларға тартатынын атап өтті. Сол мақалада Рейчел Нуньес көптеген ЛДС авторлары жыныстық мазмұнды қосудан жаңылғандықтан, көбінесе жыныстық мазмұн аз байқалатын жасөспірімдер жанрында жазатынын түсіндірді. Осы пікірлерге қарсылық білдірген Лия Либреско "Эндер ойыны" зорлық-зомбылықтан қашқан жоқ екенін, сондай-ақ жасөспірімдер романдары үшін жыныстық мазмұн қажеттілік сияқты көрінетінін, ал оқулық кітаптар балалар бөліміне жіберілетінін көрсетті.

Көңілге қонымды көркем әдебиет

LDS радиосының жүргізушісі Гленн Бек «Рождестволық свитер» романын бірлесіп жазды, ол 2008 жылы New York Times бестселлерлері тізімінде бірінші орынға шықты. Джейсон Ф. Райт Бекпен бірге «Рождестволық свитер» романын жазды; ол сонымен қатар New York Times бестселлерлері болған «Сәрсенбі күнгі хаттар» және «Рождестволық құмыралар» кітаптарының авторы. Ричард Пол Эванстың «Рождестволық қорап» кітабы New York Times бестселлерлері тізімінде бірінші орын алды.

Ғылыми фантастика және фантастика

ЛДС авторлары табысты ғылыми фантастика және фантастика авторларының арасында кеңінен өкілдік табады. Орсон Скотт Кард – алғашқы танымал ЛДС ғылыми фантастика жазушысы. Ол 1986 және 1987 жылдары «Эндер ойыны» және «Өлгендер үшін сөйлеуші» кітаптары үшін «Хьюго» және «Небула» сыйлықтарын жеңіп алды. «Сумерек» сериясын жазғанымен танымал Стивен Майер «Жұртшы» атты кітабын жазды, ол бір жылдан астам уақыт бойы «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінде болды. Сандерсон жасөспірімдерге арналған фантастиканы, соның ішінде «The Reckoners» қалалық фантастика сериясын да жазды. 1960 жылдары «Халық» туралы әңгімелерімен танымал болған Зенна Хендерсон ЛДС отбасында тәрбиеленді.

Балалар және жасөспірімдер көркем әдебиеті

2014 жылы Юта штатында халық санына шаққанда басқа штаттардан көбірек ұлттық деңгейде танылған балалар кітаптарының авторлары мен суретшілері болды. Балалар кітаптарының жемісті авторы Рик Уолтон, сын-талқылау топтарын ұйымдастырып, авторлардың бір-бірін қолдау көрсетуі үшін электрондық пошта тізімін құру арқылы Ютада балалар кітаптары авторларының қауымдастығын дамытуға көмектесті. Жастарға арналған романдардың авторлары көбінесе фантастика немесе ғылыми фантастика жанрында жазады. Шэннон Хейл 2006 жылы "Принцесса академиясы" атты өртасыптық фантастикалық романы үшін Ньюбери сыйлығын жеңіп алды. Брэндон Мулл, Апрелиньна Пайк, Джессика Дей Джордж және Кьерстен Уайт – орта сынып және жастарға арналған фантастиканың белгілі авторлары. Роберт Фаррелл Смит "Левен Тэмпс" сериясын Оберт Скай деген псевдониммен жазды.

Қауымдастықтар мен марапаттар

1976 жылы Мормон хаттары қауымдастығы (АМЛ) өзінің алғашқы жылдық симпозиумын өткізді. 1995 жылы қауымдастық электрондық пошта форумын, AML тізімін құрды, ал 2009 жылы "Ақ жарқын күннің таңы" блогын ашты. Мормон жазушылары тобы, LDStorymakers, Рейчел Нунес жасаған электрондық тізімнен бастау алып, 2004 жылдан бері жыл сайын конференция өткізеді. Робисон Уэллс 2007 жылы Уитни сыйлығын LDStorymakers-тің тәуелсіз еншілес ұйымы ретінде құрды. Юта штатының Прово қаласында жыл сайын өткізілетін "Life, the Universe, & Everything" ғылыми-фантастика және фантастика конференциясында ЛДС авторлары жиі ерекше аталады. 2011 жылдан кейін сыйлық шығармашылық жазу элементі бар стипендияға айналдырылды.

ЛДС көркем әдебиеті туралы даулар

1970-ші жылдардың соңында BYU Press Бела Петсконың "Ешқандай маңызды емес және басқа да әңгімелер" атты туындысын жариялаудан бас тартты, себебі оның мазмұны "тымырлы даулы" деп танылды. Бригам Янг университетінде (BYU) шығармашылық жазу профессоры болған Брайан Эвенсон "Альтманның тілі" атты әңгімелер жинағын жариялады. Эвенсон 1995 жылы BYU-дан кетіп, 2000 жылы шіркеуден ресми түрде шықты. Deseret Book, неке адалдығын бұзу, некеге дейінгі жыныстық қатынас және жағымсыз тіл қолданылуы себептерімен сәтті LDS авторларының кітаптарын сатудан бас тартты. 2002 жылы олар клиенттерінің "негізгі құндылықтарына" қайшы келетін кітаптарды сатып алуға құлшынбайтынын көрсеткен зерттеу нәтижесінде бірнеше кітапты сатуды тоқтатты. Анита Стансфилдтің "Жүрегінің капитаны" атты кітабы "некеге дейінгі жыныстық қатынасқа сілтеме жасағаны үшін" жариялаудан бас тартты. 2003 жылы Irreantum журналына берген сұхбатында Яна Рисс, сол кезде христиандық баспагерлер арасында "көбірек консервативтік көзқарас" байқалып, оны "саудалық тұрғыдан тиімді шешім" деп атап, бірақ "әдеби тұрғыдан алаңдатарлық" екенін айтты. 2009 жылы Deseret Book "Сумеркілер" (Twilight) сериясының романдарын сатуды тоқтатты, ал 2010 жылы Джеймс Дэшнердің "The Scorch Trials" романын жағымсыз тіл қолданылуына байланысты сатудан бас тартты. Cedar Fort-тың шешіміне жауап ретінде, 40-тан астам мұрмон авторлары баспагерлердің кітаптардың мазмұнына негізделіп баспаға қабылдау туралы шешім қабылдауын талап ететін хатқа қол қойды.