Дамаск сұлтаны Түтуш I (1092-1094)

Кіріспе

Дамаск сұлтаны 1092–1094 жылдары, Әбу Саид Тадж әл-Даула Тутуш (أبو سعيد تاج الدولة تتش السلجوقي; 25 ақпан 1095 жылы қайтыс болды) немесе Тутуш I, 1078–1092 жылдар аралығында Дамасктың Селжұқ әмірі және 1092–1094 жылдар аралығында Дамаск сұлтаны болды.

Мәлік Шахтың билік еткен жылдары

Тутуш – Сәлжұқ сұлтаны Мәлік Шах I-нің бауыры болған. 1077 жылы Мәлік Шах оны Сирияның уәкілі етіп тағайындады. Сол жылы Тутуш Әлепоға жетіп, қала билеушісі Мирдасид әмірі Сабиқ ибн Махмудқа қарсы үш айлық қоршауға кірісті. 1078/79 жылдары Мәлік Шах оны 1076 жылы қаланы басып алған тәуелсіз түрік сардары Атсыз ибн Уваққа көмек ету үшін Дамаскқа жіберді, оған Фатимид әскерлері қоршау салып жатқан еді. Қоршау аяқталған соң Тутуш Атсызды өлімге кесті және Дамаскіде өзі билік құрды. Кейіннен ол Сидон, Гибелакар, Тиберия, Рамла, Яффа және Иерусалимді жанекке қосып, өрісін кеңейтті. Осы қалаларды ол тағы бір Сәлжұқ сардары – Артуқ бейге сыйлады. Соңынан ол Әлепоны қайта қоршауға алып, Мәлік Шахтан күш қосым сұрады. Бірақ оның күш қосымы Килаби басшысы Әбу Зайда бастаған араб тайпаларының одағынан шабуылға ұшырап, Уәди Бутнанда жеңіліске ұшырады. Бұл оны Әлеподан кетуге және шөлге қашқан тайпа мүшелерін қууға мәжбүр етті. Ал Әлепо тұрғындары қала қабырғасының сыртындағы Тутуш лагеріне шабуыл жасап, күзетшілерін өлтіріп, барлық азық-түлігін тартып алды. Содан кейін Тутуш Дияр Бакрға қашып, қысын өткізді. 1080 жылы Тутуш Әлепоны күшпен басып алуға бел буды, оның мақсаты – қаланың жақын маңдағы қорғаныстарын жою болды. Сондықтан ол Манбиж, Хисн әл-Файя (қазіргі әл-Бира), Бизаа және Азазды басып алды. Кейіннен ол Сабикті Уқайлид әмірі Мұсылым ибн Құрайшқа ("Шараф әл-Даула") әмірлікті беруге ықпал етті. Әлеподағы басшы Шариф Хасан ибн Хибат Алла әл-Хутайти, қазір Сүлеймен ибн Қутәлмишпен қоршауда қалған болатын, Тутушке қаланы тапсыруға уәде берді. Сүлеймен – Сәлжұқ әулетінің алыс туысы, ол Анатолияда бекініп, билігін Әлепоға дейін кеңейтуге тырысқан, 1084 жылы Антиохияны басып алған еді. 1086 жылы Тутуш әскерімен Әлепо маңында Сүлейменнің әскерімен кездесті. Айн Салм шайқасында Сүлейменнің әскері қашқа жол тартты, Сүлеймен қаза тауып, ұлы Килик Арслан тұтқынға түсті. Тутуш 1086 жылдың мамыр айында Әлепоға шабуыл жасап, қаланы басып алды, бірақ қамалдан басқасы оның бақылауында болмады. Қазан айына дейін қалада тұрған ол, Мәлік Шаһ әскерлерінің жақындауына байланысты Дамаскқа аттанды. Сұлтанның өзі 1086 жылдың желтоқсанында келді, содан кейін ол Әлепоның уәкілі болып Ақ Сунқур әл-Хажибті тағайындады. Тутуш Атсыздың бастауымен салынған Дамаск қамалын құрылысын аяқтады.

Tutush was a brother of the Seljuk sultan Malik Shah I. In 1077, Malik Shah appointed him to take over the governorship of Syria. Later that year, Tutush reached Aleppo, then ruled by the Mirdasid emir Sabiq ibn Mahmud, and began a three month long siege of the city. In 1078/9, Malik Shah sent him to Damascus to help Atsiz ibn Uvaq, an independent Turkish warlord who had taken the city in 1076, who was being besieged by the Fatimid forces. After the siege had ended, Tutush had Atsiz executed and installed himself in Damascus. He later expanded his realm by annexing Sidon, Gibelacar, Tiberias, Ramla, Jaffa and Jerusalem, which he granted to Artuk Bey, another Seljuk commander. He later returned to besieging Aleppo and called for reinforcements from Malik Shah, yet his reinforcements were ambushed and routed by a coalition of Arab tribesmen led by Kilabi chief Abu Za'ida at Wadi Butnan. This forced him to leave Aleppo and to pursue the tribesmen who fled into the desert. Meanwhile, the Aleppines raided Tutush's camp outside the city walls, killing the guards he left behind and seizing all of its provisions. Tutush consequently withdrew to Diyar Bakr where he spent the winter. In 1080, Tutush determined to capture Aleppo by force, in which he wanted to strip it from its nearby defenses; hence, he seized Manbij, Hisn al Faya (at modern day al Bira), Biza'a and Azaz. He later influenced Sabiq to cede the emirate to the Uqaylid emir Muslim ibn Quraysh "Sharaf al Dawla". The headman in Aleppo, Sharif Hassan ibn Hibat Allah Al Hutayti, currently under siege by Suleiman ibn Qutalmish, promised to surrender the city to Tutush. Suleiman was a distant member of the Seljuk dynasty who had established himself in Anatolia and was trying to expand his rule to Aleppo, having captured Antioch in 1084. Tutush and his army met Suleiman's forces near Aleppo in 1086. In the ensuing battle of Ain Salm, Suleiman's forces fled, Suleiman was killed and his son Kilic Arslan captured. Tutush attacked and occupied Aleppo except for the citadel in May 1086, he stayed until October and left for Damascus due to the advance of Malik Shah's armies. The Sultan himself arrived in December 1086, then he appointed Aq Sunqur al Hajib as the governor of Aleppo. Tutush finished the construction of the Citadel of Damascus, a project begun under the direction of Atsiz.

Сұлтандық үшін күрес

Тутуш 1092 жылы ағасы Малик Шахтың қайтысынан кейін Сирияны өзіне қаратып алды, және өзін сұлтан деп жариялады. Ол Жоғарғы Месопотамияға жорық жасады, онда Нисбис, Амида, Майяфарикин және Мосул қалаларын басып алды, бірақ 1093 жылдың желтоқсанында Эдесса мен Харран билеушісі Бозан және Алеппо билеушісі Ақ Сункур әл-Хажиб өзгеге адасып, оның інісі, сұлтан Баркируққа қолдау көрсеткендіктен қайта оралуға мәжбүр болды. Дегенмен, Тутуш Антиохиялық Яғысыянмен бірлесіп, қарсыластарына шабуыл жасап, 1094 жылдың маусым-шілде айларында Телл Сұлтан шайқасында жеңді. Бозан мен Ақ Сункур қаза табады, ал Кербоға тұтқынға алынып Хомсқа жеткізілді. Тутуш, өзінің генералы Какуид Әли ибн Фарамурзбен бірге шығысқа қарай Хамаданға жетті, ал Баркируқ Исфаханға шегінді. Бірақ, Тутуш Рай маңындағы Баркируқтың әскерлерімен болған шайқаста жеңіліске ұшырады, онда ол және Әли 1095 жылдың 25 ақпанында қаза тапты. Тутуштің басы кесіліп, Бағдатта көрсетілді. Тутуштің кіші ұлы Дукак Дамаскі мұраға алды, ал Ридван Алеппоны алып, әкесінің мемлекетін бөлісті. Оның кенже ұлы Ертас 1104 жылы қысқа мерзімге Дамаск билеушісі болды.