Кіріспе

Алеппо (1146–1174) және Дамаск (1154–1174) әмірі Нұр әл Дин Махмуд Зенги (نور الدين محمود زنگي; 1118 жылдың ақпан айы – 1174 жылдың 15 мамыры), көбінесе Нұр ад Дин (араб тілінде «Иманның нұры» деген мағынада) деп белгілі, Селжұқ империясының Сирия провинциясын (Шам) басқарған Зенгид әулетінің мүшесі. Ол 1146 жылдан 1174 жылға дейін билік құрды. Ол Екінші крест жорығының маңызды тұлғасы саналады.

Крестшілермен соғыс

Нұра әд-Дин – Сириядағы крестшілердің қас жауы болған Алеппо мен Мосулдың түрікмен атабегі Имад әд-Дин Зенгидің екінші ұлы. 1146 жылы әкесі өлтірілгеннен кейін Нұр әд-Дин мен оның ағасы Сайф әд-Дин Ғази I патшалықты бөлісіп алды. Екі жаңа патшалықтың арасындағы шекараны Хабур өзені құрады. Нұр әд-Дин билік құрғаннан кейін Антиохия княздығына шабуыл жасап, Сирияның солтүстігіндегі бірнеше қамалдарды басып алды. Сонымен қатар, ол 1144 жылы Зенги басып алған Эдесса графтығын қайтарып алуға тырысқан Иоселин II-нің әрекеттерін тоқтатты. 1146 жылы франктардың Эдессаны қайта басып алу әрекетінен кейін Нұр әд-Дин жергілікті армян христиан халқын қырды және оның бекіністерін жойды, себебі олар Иоселинге көмектескен болатын. Эдессаның әйелдері мен балалары құлдыққа түсті. Нұр әд-Дин мұсылмандық фронтты крестшілерге қарсы нығайту үшін солтүстік Ирак пен Сириядағы мұсылман көршілерімен одақ құруға тырысты. 1147 жылы Дамаск әкімі Мү'ин әд-Дин Унурмен екіжақты келісімге келді. Осы келісімнің аясында ол Мү'ин әд-Диннің қызы Исмат әд-Дин Хатунға үйленді. Мү'ин әд-Дин мен Нұр әд-Дин бірігіп, Мү'ин әд-Диннің қарсыласы Алтунташ басып алған Босра мен Салхад қалаларын қоршады, бірақ Мү'ин әд-Дин Нұр әд-Диннің ниетіне күдікпен қарады және бұрынғы крестшілер одақтастарын ренжіткісі келмеді. Мү'ин әд-Динге сенімділік беру үшін Нұр әд-Дин Дамаскіде болуын қысқартты және Антиохия княздығына бет бұрды, онда ол Арта, Кафар-Лата, Басарфут және Бараны басып алды. 1148 жылы Франция патшасы Людовик VII және Германия патшасы Конрад III бастаған екінші крест жорығы Сирияға келді. Нұр әд-Диннің жеңістері және крестшілердің Кіші Азиядағы жеңілістері Эдессаны қайтаруды – олардың бастапқы мақсатын – іс жүзінде мүмкін емес етті. Алеппо Иерусалимнен шабуыл жасау үшін тым алыс болғандықтан және жақында Иерусалим патшалығымен Зенгиге қарсы одақтасқан Дамаск Нұр әд-Динмен одаққа кіргендіктен, крестшілер Дамаскқа шабуыл жасауға шешім қабылдады, оны басып алу Иерусалимнің жауларының бірігуіне жол бермейтін еді. Мү'ин әд-Дин қаланы қорғауға қабілетсіз болса, оны Нұр әд-Динге тапсырамын деп қорқытты, бірақ крестшілердің қоршауы төрт күннен кейін күйреп кетті. Нұр әд-Диннің арманы – Евфрат пен Нил арасындағы мұсылман күштерін біріктіріп, крестшілерге қарсы ортақ фронт құру еді. 1149 жылы Сайф әд-Дин Ғази қайтыс болды, ал оның орнына кіші інісі Құтб әд-Дин Мавдуд билікке келді. Құтб әд-Дин Мосулдың билеушісі ретінде Нұр әд-Динді мойындады, соның арқасында Мосул мен Алеппоның ірі қалалары бір адамның билігінде бірікті. Сирияның бірігуіне кедергі болып тек Дамаск қана тұрды. Екінші крест жорығының сәтсіздігінен кейін Мү'ин әд-Дин крестшілермен келісімін жаңартты, ал 1149 жылы қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері Мүжир әд-Дин Абақ осы саясатты жалғастырды. 1150 және 1151 жылдары Нұр әд-Дин қаланы қоршады, бірақ әр жолы сәттілікке жете алмады, тек билігін таныды. 1153 жылы Аскалон крестшілердің қолына өткенде, Мүжир әд-Дин Нұр әд-Динге өз аумағы арқылы өтуге тыйым салды. Алайда, Мүжир әд-Дин өзінің алдыңғысына қарағанда әлсіз билеуші болды және крестшілердің қорғаны үшін жыл сайынғы салық төлеуге келісті. Мүжир әд-Диннің Дамаскідегі күшейіп келе жатқан әлсіздігі Нұр әд-Динге 1154 жылы оны қала халқының көмегімен құлатуға мүмкіндік берді. Дамаск Зенгидтердің аумағына қосылды, ал Сирияның барлық бөлігі солтүстіктегі Эдессадан оңтүстіктегі Хауранға дейін Нұр әд-Диннің билігіне бірікті. Нұр әд-Дин жеңіске жомарттықпен ие болды және Абаққа мүлкін алып қашып кетуге рұхсат берді, кейіннен оған Хомс маңындағы феодалдық жерлерді сыйлады. Сирияда крестшілердің қолынан ештеңе келмегендіктен, олар өз аумағын кеңейту үшін оңтүстікке қарай бет бұруға мәжбүр болды. Аскалонды басып алу Мысырды Сириядан ажыратуға мүмкіндік берді, ал Мысыр саяси жағынан өте жас Фатимид халифаларының қатарынан әлсіреп қалды. 1163 жылы халифа жас әл-Адид болды, бірақ елге шавар везирі билік жүргізді. Сол жылы Шаварды Диргам құлатты; Көп ұзамай Иерусалим патшасы Амальрик I Мысырға қарсы шабуылға шықты, себебі Фатимидтер Балдуин III билігі кезінде уәде берген салықты төлемеді. Бұл науқан сәтсіз аяқталып, ол Иерусалимге оралуға мәжбүр болды, бірақ бұл Нұр әд-Динді олардың назарын Мысырдан аулақтандыру үшін Сириядағы крестшілерге қарсы жеке науқанға баруға итермеледі. Нұр әд-Диннің Триполиге жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды, бірақ оған қуылған Шавар келіп, оған армия жіберіп, оны қайтадан везирлікке орналастыруын өтінді. Нұр әд-Дин өзінің армиясын Мысырды қорғауға жұмсағысы келмеді, бірақ оның күрд генералы Ширкухқа 1164 жылы шабуыл жасауға рұхсат берілді. Жауап ретінде Диргам Амальрикпен одақтасты, бірақ патша оны құтқару үшін уақытында әрекет ете алмады. Диргам Ширкухтың шабуылы кезінде қаза тауып, Шавар қайтадан везир болып қайта орналасты. Шавар дереу Ширкухты қуды және Амальрикпен одақтасты, ол Ширкухты Бильбейсте қоршауға келді. Амальрик Нұр әд-Дин Антиохияға шабуыл жасап, Харенц қамалын қоршағаннан кейін Египетті тастауға келісті. Сонда Нұр әд-Дин Антиохия мен Триполидің біріккен әскерлерін жеңіп, крестшілер әскерлерінің басшыларының көп бөлігін, соның ішінде Раймонд III, Иоселин III және Боэмонд III-ті тұтқынға алды, соның салдарынан крестшілер мемлекеттерінің үш ірі княздығы басшысыз қалды. Алайда, ол византиялықтардың қарсы шараларынан қорқып, Антиохияға шабуыл жасаудан бас тартты. Оның орнына ол Баниасты қоршап алды және басып алды, ал келесі екі жыл бойы крестшілер мемлекеттерінің шекарасына үнемі шабуыл жасады. 1166 жылы Нұр әд-Диннің күрд генералы Ширкух қайтадан Мысырға жіберілді. Амальрик 1167 жылдың басында оны күшті күшпен күштеп жеңді, содан кейін Амальрик пен Шавар арасында номиналды түрде халифаның қолдауымен формалды келісім жасалды. Крестшілер Александрия мен Қайыр қалаларын басып алып, Мысырды өздеріне тәуелді мемлекет етіп жариялады, бірақ египеттіктердің крестшілермен одақтасуына наразылық білдіргендіктен, Ширкух Александрияны қан төкпестен басып алды. Крестшілер Александрияны қоршады және қаланың азық-түлік қоры шектеулі болғандықтан ашаршылық басталып кетті. Ширкух шабуыл ұйымдастырып, жау шебін бұзып өтті, Александрия басшылығын оның шөбересі Саладинге тапсырды. Амальрик Сирияны Нұр әд-Дин басып алғанда Мысырды ұстай алмады және Иерусалимге қайтуға мәжбүр болды. Александрия қоршауы алынды, сондай-ақ Ширкухтың әскерлері де Мысырдан шығып кетті. Оның кіші ұлы Әс-Салих Исмаил әл-Малик оның заңды мұрагері болды, ал Саладин оның вассалы болды, соның арқасында Сирия мен Мысыр Әс-Салих билігімен де-юре біріктірілді. Әс-Салих 18 жасында кенеттен қайтыс болғаннан кейін Саладин таққа таласқандарды жеңіп, 1185 жылы Сирия мен Мысырды Нұр әд-Дин билігінде болған сияқты емес, нақты біріктірді. Вильгельм Тирскийдің айтуынша, Нұр әд-Дин «христиандық атау мен сенімнің күшті қудалаушысы» болғанымен, ол «әділ хан, батыр және дана, және оның нәсіл дәстүріне сәйкес, діндар адам» болды. Оның әділдігі ешкімге, оның діні мен тегіне қарамастан, жоққа шығарылмады. Оның әділдігінің нәтижесінде христиан шетелдік Дамаскіде қоныстанды, ол Нұр әд-Диннің билігінде болды. Нұр әд-Дин ауруынан кейін және қажылық сапарынан кейін әсіресе діндар болды. Ол крестшілерді мұсылмандық аумақтағы шетелдіктер деп есептеді, олар Outremer-ге жерді тонау және қасиетті орындарын жоқ ету үшін келген. Дегенмен, ол өмір бойы бейбіт өмір сүрген христиандарға жол берді...