Зенгидтер династиясы: Түркі тектес әулеттің тарихы

Кіріспе

Түркімен тегінен тараған тарихи әулет (12–13 ғасырлар)

Зенгид немесе Зангид әулеті (арабша: الدولة الزنكية, romanized: al Dawla al Zinkia) – 1127 жылы құрылған Сәлжұқ империясының атабегі. Бұл Сунни мұсылман дінінде болған түркімен әулеті, ол Левант және Жоғарғы Месопотамияның бір бөлігін биледі, соңынан 1169 жылы Мысырды бағындырды. Зенги Солтүстік Сирия мен Ирактағы ең ірі түркі билеушісіне айналды, 1128 жылы Алеппоны Артукидтердің таласынан тартып алды және 1144 жылы Эдесса қаласын қоршаудан кейін крестоносшылардан Эдесса графтығын жаулап алды. Бұл ерлігі Зенгиді мұсылман әлемінде қаһарман етті, бірақ ол екі жылдан кейін, 1146 жылы бір құлдың қолынан қаза тапты. Зенги қайтыс болғаннан кейін оның жерлері бөлінді: Мосул және Ирактағы жерлері үлкен ұлы Сайф ад-Дин Гази I-ге, ал Алеппо мен Эдесса екінші ұлы, Алеппо атабегі Нур ад-Динге бұйырды.

Крестшілермен қақтығыс

Нұр ад-Дин әкесінен кем емес білікті екенін көрсетті. 1146 жылы ол Эдесса қоршауында крестшілерді жеңді. 1149 жылы Инаб шайқасында Антиохия князі Пуатьелік Раймонды жеңіп, келесі жылы Евфрат өзенінің батысындағы Эдесса графтығының қалдықтарын бағындырды. 1154 жылы ол бұл табыстарын Түрік Бурид әулетінен Дамаскіні жаулап алумен толықтырды. Дамаскіден билік жүргізген Нұр ад-Диннің сәттіліктері жалғасты. Антиохияның тағы бір князі Шатилондық Рейнальд тұтқындалды, және Антиохия княздығының аумағы күрт қысқарды.

Жеңіс

Селжұқ империясының Хорасандағы жеңілістерінен және 1157 жылы Селжұқ билеушісі Ахмад Санжардың қайтысынан кейін, Зенгидтер формалды түрде Селжұқтардың бағыныштылығында қалды, бірақ іс жүзінде дербес болды. 1160 жылдары Нұр әд-Диннің назары негізінен Иерусалим королі Амальрикпен Египеттегі Фатимид халифалығын бақылау үшін күреске ауды. 1163 жылдан 1169 жылға дейін Зенгид әулетінің әскери қолбасшысы Ширкух Фатимид Египетіне қатарынан жорықтар жасады. 1164 жылы Антиохияның латын патриархы Лимождық Аймери Франция королі Людовик VII-ге хат жолдады, онда крестшілер мемлекеттеріндегі оқиғаларды былай сипаттады: "[Ширкух] Дамаскіні басып алғаннан кейін, елді жаулап алу үшін көптеген түрік әскерімен Мысырға кірді". 1163 жылы Фатимид халифасы әл-Адидтің уәзірі Шаварды оның қарсыласы, күшті Бану Рузайк тайпасының өкілі Диргам Мысырдан қуды. Ол Нұр әд-Диннен әскери көмек сұрады, ол оған көмектесіп, 1164 жылы Ширкухты Диргамға қарсы жорықта Шаварға көмектесу үшін жіберді. Ширкухтың туысы Саладин 26 жасында олармен бірге жолға шықты. Шавар уәзір болып қайта тағайындалғаннан кейін, ол Ширкухтан 30 000 алтын динар сомасында әскерін Мысырдан шығарып алуын талап етті, бірақ Ширкух Нұр әд-Диннің оны қалдыруын қалағанын айтып, бас тартты. 1167 жылы Зенгидтер Мысырға жаңа жорыққа шықты. Олар Бильбейсті тонады, ал крестшілердің египеттік әскері мен Ширкухтың әскері Нилдің шөл жағасында, Гизадан батысқа қарай, әл-Бабен шайқасына түсті. Крестшілер әскері Ширкухтың әскеріне қарсы алғашқы табысқа жетті, бірақ жері аттары үшін тым тік және құмды болды, ал Кесария қолбасшысы Хью Саладиннің бөлімшесіне шабуыл жасағанда тұтқынға алынды. Ибн әл-Атирдің айтуынша, шайқас Зенгидтердің жеңісімен аяқталды, бұл "тарихқа енген ең керемет жеңістердің" бірі болды. Саладин мен Ширкух Александрияға бет алды, онда оларды құрметпен қарсы алып, ақша және қару берді, сондай-ақ база ұсынды. Қаланы қоршауға тырысқан крестшілер-египеттік күштерге қарсы тұрған Ширкух әскерін екіге бөлді. Ол өзінің басым бөлігімен Александриядан шығып кетті, ал Саладинге қаланы күзету міндеті жүктелді. 1168 жылы Зенгид әскері үшінші рет Мысырға шақырылды, өйткені крестшілер Каирді қоршап алды. Нұр әд-Диннің (1146-1174) тұсында Триполи, Йемен және Хиджаз Зенгид мемлекетіне қосылды. Артукидтер Зенгидтердің вассалдары болды. Нұр әд-Дин Анатолия жерлерін де, Сивасқа дейін өз бақылауына алды. Оның мемлекеті Триполиден Хамаданға және Йеменнен Сивасқа дейін созылды. Ширкухтың туысы Саладин 1169 жылы соңғы Фатимид халифасы әл-Адидтің уәзірі және Египеттің губернаторы болып тағайындалды. Әл-Адид 1171 жылы қайтыс болды, ал Саладин осы билік бослығын пайдаланып, елді тиімді басқаруға ие болды. Билікті қолға алғаннан кейін ол Мысырдың Бағдаттағы Аббасид халифатына адалдығын өзгертіп, олардың сүнниттік ислам дінін қабылдады, бұрынғы Фатимид шииттік дәстүрінен бас тартты.

After the defeats of the Seljuk Empire in Khorasan and the death of the Seljuk ruler Ahmad Sanjar in 1157, the Zengids remained nominally under Seljuk suzerainty, but in practice became essentially independent. In the 1160s, Nur ad Din's attention was mostly held by a competition with the King of Jerusalem, Amalric of Jerusalem, for control of the Fatimid Caliphate in Egypt. From 1163 to 1169, Shirkuh, a military commander in the service of the Zengid dynasty, took part in a series of campaigns in Fatimid Egypt, on the pretext to help the Fatimid vizier Shawar regain his throne from his rival Dirgham, and in opposition to the Crusader invasions of Egypt. In 1164, Latin Patriarch of Antioch Aimery of Limoges sent a letter to King Louis VII of France, in which he described the events in the Crusader States: "[Shirkuh] having gotten possession of Damascus, the latter entered Egypt with a great force of Turks, in order to conquer the country." In 1163, the vizier to the Fatimid caliph al Adid, Shawar, had been driven out of Egypt by his rival Dirgham, a member of the powerful Banu Ruzzaik tribe. He asked for military backing from Nur ad Din, who complied and, in 1164, sent Shirkuh to aid Shawar in his expedition against Dirgham. Shirkuh's nephew Saladin, at age 26, went along with them. After Shawar was successfully reinstated as vizier, he demanded that Shirkuh withdraw his army from Egypt for a sum of 30,000 gold dinars, but Shirkuh refused, insisting it was Nur ad Din's will that he remain. In 1167, the Zengids engaged in a new campaign in Egypt. They sacked Bilbais, and the Crusader Egyptian force and Shirkuh's army were to engage in the Battle of al Babein on the desert border of the Nile, just west of Giza. The Crusader force enjoyed early success against Shirkuh's troops, but the terrain was too steep and sandy for their horses, and commander Hugh of Caesarea was captured while attacking Saladin's unit. The battle ended in a Zengid victory, one of the "most remarkable victories in recorded history", according to Ibn al Athir. Saladin and Shirkuh moved towards Alexandria where they were welcomed, given money and arms, and provided a base. Faced by a superior Crusader–Egyptian force attempting to besiege the city, Shirkuh split his army. He and the bulk of his force withdrew from Alexandria, while Saladin was left with the task of guarding the city. In 1168, the Zengid army was called for a third time in Egypt, as the Crusaders were besieging Cairo. During the reign of Nur al Din (1146 1174), Tripoli, Yemen and the Hejaz were added to the state of the Zengids. The Artuqids became vassals of the Zengids. Nur ad Din also took control of Anatolian lands up to Sivas. His state extended from Tripoli to Hamadan and from Yemen to Sivas. Shirkuh's nephew Saladin was appointed vizier by the last Fatimid caliph al Adid and Governor of Egypt, in 1169. Al Adid died in 1171, and Saladin took advantage of this power vacuum, effectively taking control of the country. Upon seizing power, he switched Egypt's allegiance to the Baghdad based Abbasid Caliphate which adhered to Sunni Islam, rather than traditional Fatimid Shia practice.

Мысыр мен Сирияның Салахдинге (1175-1176) берілуі

1174 жылдың жазында Нұр әд-Дин Салах әд-Диннің Мысырына шабуыл жасау ниетімен Мосулға, Дияр Бәкрге және Жәзираға елшілер жіберіп, әскер жинады. Аюбидтер осы дайындықтарды білген соң кеңес өткізіп, туындаған қауіп туралы талқылады, ал Салах әд-Дин Каирдің сыртында өз әскерін жинады. 1174 жылдың 15 мамырында Нұр әд-Дин өткен аптада ауырып қайтыс болды, ал оның билігі он бір жасар ұлы Салих Исмаил әл-Маликке берілді. Оның өлімі Салах әд-Динге саяси тәуелсіздік сыйлады, және Салихқа жазған хатында ол өз жауларына қарсы "қылыштай болып әрекет етемін" деп уәде берді, ал әкесінің өлімін "жер сілкінісінің соққысы" деп сипаттады. Нұр әд-Диннің қайтысынан кейін Салах әд-Дин Сирия қарсыластарының қолына түспес бұрын оны басып алуға құштар болды, бірақ ол бұрынғы қожайынына тиесілі жерге шабуыл жасау ислам принциптеріне қайшы келеді деп ойлады, бұл оны жеңілісшіл етіп көрсетуі мүмкін, соның салдарынан оның крейсерлерге қарсы соғысты басқаруға лайықсыз болар еді. 1174 жылдың тамызында Салих Алеппоға қашып, 1181 жылға дейін билік етті, содан кейін аурудан қайтыс болып, оның орнын туысы Имад әд-Дин Зенги II иеленді. Қаланың әмірі, Нұр әд-Диннің тәжірибелі сарбаздарының басшысы Гумуштигин оның қамқоршысы болды. Әмір Гумуштигин Дамаскіден бастап Сирия мен Жәзирадағы барлық қарсыластарын жеңуге дайындалды. Осы қиын жағдайда Дамаск әмірі Гумуштигиннің туысы Мосулдың Сайф әд-Динына Алеппоға қарсы көмек сұрады, бірақ ол бас тартты, бұл сириялықтарды Салах әд-Диннен көмек сұрауға мәжбүр етті, ол оған келісті. Салах әд-Дин 700 таңдаулы атты әскермен шөлді кезіп, әл-Керак арқылы өтіп, Босраға жетті. Оның айтуынша, оған "әмірлер, сарбаздар және бедуиндер" қосылды, олардың ниеттері жүздерінен оқшауланды. 23 қарашада ол Дамаскіге зор құттықтаумен келді және атасының ескі үйінде демалды, содан кейін Дамаск цитаделінің есіктері, оның басшысы Райхан бастапқыда бас тартқанмен, Салах әд-Диннің ағасы Туттекин ибн Аюбтың қысқаша қоршауынан кейін төрт күннен соң ашылды. Ол қамалға орналасып, қала тұрғындарының құрметі мен сәлеміне ие болды. Ағасы Түктакин ибн Әйюбты Дамаск әкімі етіп тағайындағаннан кейін, Салах әд-Дин Нұр әд-Динге тиесілі болған, бірақ қазір дерлік тәуелсіз болған басқа қалаларды бағындыруға кірісті. Оның әскері Хаманы салыстырмалы түрде оңай басып алды, бірақ Хомсқа шабуыл жасаудан аулақ болды, өйткені оның қамалы өте мықты болды. Салах әд-Дин солтүстікке қарай Алеппоға беттеді және 30 желтоқсанда Гумуштигин тақтан бас тартқаннан кейін оны қоршап алды. Салих Салах әд-Диннің қолға түсуінен қорқып, сарайдан шығып, тұрғындарына оны және қаланы басып алушыларға тапсырмауды өтінді. Салах әд-Диннің бір жазбагері "адамдар оның ықпалына түсті" деп мәлімдеді. Осы уақытта Салах әд-Диннің Сирия мен Жәзирадағы қарсыластары оған қарсы насихат жүргізіп, ол "өз жағдайын [Нұр әд-Диннің қызметшісі] ұмытып кеткенін" және ұлын қоршап алып, ескі қожайынына алғыс айтпағанын айтты, "өзінің мырзасына қарсы көтерілді". Біраз уақыттан соң Салах әд-Дин Хомсқа кірді және 1175 жылдың наурыз айында оның қорғаушыларының қарсылығына қарамастан, оның қамалын басып алды.

In the early summer of 1174, Nur ad Din was mustering an army, sending summons to Mosul, Diyar Bakr, and the Jazira in an apparent preparation of an attack against Saladin's Egypt. The Ayyubids held a council upon the revelation of these preparations to discuss the possible threat and Saladin collected his own troops outside Cairo. On 15 May 1174, Nur ad Din died after falling ill the previous week and his power was handed to his eleven year old son as Salih Ismail al Malik. His death left Saladin with political independence and in a letter to as Salih, he promised to "act as a sword" against his enemies and referred to the death of his father as an "earthquake shock". In the wake of Nur ad Din's death, Saladin was tempted to annex Syria before it could possibly fall into the hands of a rival, but he feared that attacking a land that formerly belonged to his master —forbidden in the Islamic principles in which he believed— could portray him as hypocritical, thus making him unsuitable for leading the war against the Crusaders. As Salih took refuge in Aleppo in August 1174, which he ruled until 1181, when he died of illness and was replaced by his cousin Imad al Din Zengi II. Gumushtigin, the emir of the city and a captain of Nur ad Din's veterans assumed guardianship over him. The emir Gumushtigin prepared to unseat all his rivals in Syria and the Jazira, beginning with Damascus. In this emergency, the emir of Damascus appealed to Saif ad Din of Mosul (a cousin of Gumushtigin) for assistance against Aleppo, but he refused, forcing the Syrians to request the aid of Saladin, who complied. Saladin rode across the desert with 700 picked horsemen, passing through al Kerak then reaching Bosra. According to his own account, he was joined by "emirs, soldiers, and Bedouins—the emotions of their hearts to be seen on their faces." On 23 November, he arrived in Damascus amid general acclamation and rested at his father's old home there, until the gates of the Citadel of Damascus, whose commander Raihan initially refused to surrender, were opened to Saladin four days later, after a brief siege by his brother Tughtakin ibn Ayyub. He installed himself in the castle and received the homage and salutations of the inhabitants. Leaving his brother Tughtakin ibn Ayyub as Governor of Damascus, Saladin proceeded to reduce other cities that had belonged to Nur ad Din, but were now practically independent. His army conquered Hama with relative ease, but avoided attacking Homs because of the strength of its citadel. Saladin moved north towards Aleppo, besieging it on 30 December after Gumushtigin refused to abdicate his throne. As Salih, fearing capture by Saladin, came out of his palace and appealed to the inhabitants not to surrender him and the city to the invading force. One of Saladin's chroniclers claimed "the people came under his spell". Meanwhile, Saladin's rivals in Syria and Jazira waged a propaganda war against him, claiming he had "forgotten his own condition [servant of Nur ad Din]" and showed no gratitude for his old master by besieging his son, rising "in rebellion against his Lord". Soon, Saladin entered Homs and captured its citadel in March 1175, after stubborn resistance from its defenders.

Хама мүйіздер шайқасы (1175)

Саладиннің табыстары Мосулдың Зенгид билеушісі Сайф ад-Динді алаңдатты. Зенгидтердің басшысы ретінде ол Сирия мен Месопотамияны өз отбасылық иелігі деп есептеді және Саладин оның әулетінің иеліктерін басып алуға тырысқанда ашуланды. Сайф ад-Дин үлкен әскер жинап, оны Алеппоға жіберді, ондағы қорғаушылар оларды үмітпен күтті. Мосул мен Алеппоның біріккен әскерлері Хамада Саладинге қарсы жорыққа шықты. Саладин саны жағынан артық болғандықтан, бастапқыда Дамаск провинциясының солтүстігіндегі барлық басып алынған жерлерінен бас тартып, Зенгидтермен келісімге келуге тырысты, бірақ олар бас тартты, оның Мысырға қайта оралуын талап етті. Бұл жағдайдан кейін Саладин соғысқа дайындалып, Оронт өзенінің шатқалындағы Хаманың төбелеріндегі қолайлы позицияны иеленді. 1175 жылдың 13 сәуірінде Зенгид әскері оның әскеріне шабуыл жасауға аттанды, бірақ көп ұзамай Саладиннің әйюбид сарбаздарымен қоршалып қалды. Шабуыл шешуші жеңіспен аяқталды, Саладин Зенгидтің қашқандарын Алеппо қақпаларына дейін қуды. Салихтің кеңесшілері Дамаск, Хомс және Хама провинцияларын, сондай-ақ Алепподан тыс Маарат ан-Нуман сияқты бірнеше қалаларды Саладиннің билігін мойындауға мәжбүр болды. Зенгидтерге қарсы жеңісінен кейін Саладин өзін патша деп жариялады және жұма намазында және исламдық монеталарда Салих есімін жойды. Одан кейін ол Сирия мен Мысырдың барлық мешіттерінде өзінің атынан дұға оқылуын бұйырды және Каир монетаханасында өзінің ресми атағы бар алтын монеталарды шығарды – «Мұқтажға көмектесуші, Юсуф ибн Айюб патша, мәртебесі биік болсын». Бағдадтағы Аббасид халифасы Саладиннің билікке келуін құптады және оны «Мысыр мен Сирияның сұлтаны» деп жариялады. Хама шайқасы Әйюбилер мен Зенгидтер арасындағы билік күресін аяқтамады, соңғы қақтығыс 1176 жылдың көктемінде болды. Саладин Мысырдан үлкен күштер жинады, ал Сайф ад-Дин Диярбакир және әл-Жазираның кішігірім мемлекеттерінен әскер жинады. Саладин Хамадан шығып, Оронт өзенін кешіп өткенде, күн тұтылды. Ол бұл оң белгі деп санады және солтүстікке қарай жорығын жалғастырды. Ол Алепподан шамамен қашықтықта орналасқан Сұлтанның үйіндісіне жетті, онда оның әскері Сайф ад-Диннің әскерімен кездесті. Қолға түспей шайқас басталды, Зенгидтер Саладиннің сол қанатын бұзып, оны қуып жете алды, бірақ Саладин Зенгид гвардиясының басында шабуыл жасады. Зенгид әскері үрейленіп, Сайф ад-Диннің көптеген офицерлері қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал Сайф ад-Дин шарапатпен қашып құтылды. Әйюбилер Зенгид әскерінің лагерін, жылқыларын, жүктерін, шатырларын және азық-түлігін басып алды. Бірақ Зенгид тұтқындарына сыйлықтар беріліп, босатылды. Әйюбилердің жеңісінен түскен олжаның бәрі әскерге таратылды, Саладин өзі үшін ештеңе алмады. Саладин Алеппоға қарай жол тартты, қала әлі де қақпаларын жапқан күйде болды, ол қаланың алдында тоқтады. Жолда оның әскері Бузааны басып алды, содан кейін Манбиджді жаулады. Одан кейін олар 15 мамырда А'заз бекінісін қоршауға батысқа қарай бет бұрды. А'заз 1176 жылдың 21 маусымында капитуляциялады, содан кейін Саладин Гумуштигинге жаза беру үшін күштерін Алеппоға жіберді. Оның шабуылдары қайтадан қарсылыққа тап болды, бірақ ол Алеппомен соғыс тоқтату келісіміне және өзара одаққа қол жеткізді, онда Гумуштигин мен Салихқа қаладағы билігін сақтауға рұқсат берілді, ал олар Саладинді жаулап алған барлық иеліктерінің егемені деп мойындады. Алеппоның мұсылман одақтастары Мардин мен Кейфаның Артукид әмірлері де Саладинді Сирияның патшасы деп таныды. Келісімге қол қойылғаннан кейін Салихтің кіші әпкесі Саладинге келіп, А'заз бекінісін қайтаруды өтінді. Ол оған мойынсұнып, көптеген сыйлықтармен бірге Алеппо қақпаларына дейін сүйемелдеді. Зенгид билеушісі Ас Салих Исмаил әл-Малик 1181 жылға дейін Саладиннің вассалы ретінде Алеппоны билеуді жалғастырды, ол аурудан қайтыс болып, оның орнын оның туысы Имад ад-Дин Зенги II иеленді.

Saladin's successes alarmed Saif ad Din, Zengid ruler of Mosul. As head of the Zengids, he regarded Syria and Mesopotamia as his family estate and was angered when Saladin attempted to usurp his dynasty's holdings. Saif ad Din mustered a large army and dispatched it to Aleppo, whose defenders anxiously had awaited them. The combined forces of Mosul and Aleppo marched against Saladin in Hama. Heavily outnumbered, Saladin initially attempted to make terms with the Zengids by abandoning all conquests north of the Damascus province, but they refused, insisting he return to Egypt. Seeing that confrontation was unavoidable, Saladin prepared for battle, taking up a superior position at the Horns of Hama, hills by the gorge of the Orontes River. On 13 April 1175, the Zengid troops marched to attack his forces, but soon found themselves surrounded by Saladin's Ayyubid veterans, who crushed them. The battle ended in a decisive victory for Saladin, who pursued the Zengid fugitives to the gates of Aleppo, forcing as Salih's advisers to recognize Saladin's control of the provinces of Damascus, Homs, and Hama, as well as a number of towns outside Aleppo such as Ma'arat al Numan. After his victory against the Zengids, Saladin proclaimed himself king and suppressed the name of as Salih in Friday prayers and Islamic coinage. From then on, he ordered prayers in all the mosques of Syria and Egypt as the sovereign king and he issued at the Cairo mint gold coins bearing his official title —al Malik an Nasir Yusuf Ayyub, ala ghaya "the King Strong to Aid, Joseph son of Job; exalted be the standard." The Abbasid caliph in Baghdad graciously welcomed Saladin's assumption of power and declared him "Sultan of Egypt and Syria". The Battle of Hama did not end the contest for power between the Ayyubids and the Zengids, with the final confrontation occurring in the spring of 1176. Saladin had gathered massive reinforcements from Egypt while Saif ad Din was levying troops among the minor states of Diyarbakir and al Jazira. When Saladin crossed the Orontes, leaving Hama, the sun was eclipsed. He viewed this as an omen, but he continued his march north. He reached the Sultan's Mound, roughly from Aleppo, where his forces encountered Saif ad Din's army. A hand to hand fight ensued and the Zengids managed to plough Saladin's left wing, driving it before him when Saladin himself charged at the head of the Zengid guard. The Zengid forces panicked and most of Saif ad Din's officers ended up being killed or captured—Saif ad Din narrowly escaped. The Zengid army's camp, horses, baggage, tents, and stores were seized by the Ayyubids. The Zengid prisoners of war, however, were given gifts and freed. All of the booty from the Ayyubid victory was accorded to the army, Saladin not keeping anything himself. Saladin continued towards Aleppo, which still closed its gates to him, halting before the city. On the way, his army took Buza'a and then captured Manbij. From there, they headed west to besiege the fortress of A'zaz on 15 May. A'zaz capitulated on 21 June 1176, and Saladin then hurried his forces to Aleppo to punish Gumushtigin. His assaults were again resisted, but he managed to secure not only a truce, but a mutual alliance with Aleppo, in which Gumushtigin and as Salih were allowed to continue their hold on the city, and in return, they recognized Saladin as the sovereign over all of the dominions he conquered. The Artuqid emirs of Mardin and Keyfa, the Muslim allies of Aleppo, also recognised Saladin as the King of Syria. When the treaty was concluded, the younger sister of as Salih came to Saladin and requested the return of the Fortress of A'zaz; he complied and escorted her back to the gates of Aleppo with numerous presents. The Zengis ruler As Salih Ismail al Malik continued to rule Aleppo as a vassal of Saladin until 1181, when he died of illness and was replaced by his cousin Imad al Din Zengi II.

Жазираны Салахдинге жоғалту (1182)

Зенгид билеушісі Сейф әл-Дин Гази II 1181 жылғы маусымда қайтыс болды, ал оның інісі Изз әд-Дин Мосул басшылығын мұра етті. 4 желтоқсанда Алеппода Зенгидтердің тақ мұрагері Салих қайтыс болды. Ол өлер алдында өзінің бас офицерлеріне Салах әд-Динге қарсы тұра алатын жалғыз күшті Зенгид билеушісі болғандықтан, Изз әд-Динге адалдық серт берді. Изз әд-Дин Алеппода құрметпен қарсы алынды, бірақ Мосул мен оған ие болу оның мүмкіндіктеріне тым ауыр салмақ салды. Сондықтан ол Алеппоны Синджарға айырбастау шартымен ағасы Имад әд-Дин Зангиге тапсырды. Салах әд-Дин бұрын Зенгидтермен жасасқан келісімді сақтау үшін бұл мәмілеге қарсылық көрсетпеді. Хама шайқасында Зенгидтер жеңіліске ұшырағаннан кейін, және Нұр әд-Дин сияқты біріктіруші тұлғаның болмауынан кейін, Харранның Зенгид билеушісі Кукбари (Музаффар әд-Дин Гөкбори) Зенгид билігінің Сирия мен Джазирада әлсірегенін түсінді және 1182 жылы Салах әд-Динге өткенін жариялады. Ол Салах әд-Динге Месопотамияның солтүстік бөлігін құрайтын Джазира аймағын басып алуға шақырды. Салах әд-Дин келісіп, 1182 жылдың қыркүйегінде олардың арасындағы бітім ресми түрде аяқталды. Джазираға жорыққа аттанғанға дейін аймақтың Зенгид билеушілері арасында, әсіресе Мосулға бағынуға құштар болмауына байланысты шиеленіс күшейді. Эуфрат өзенін кесіп өтер алдында Салах әд-Дин Алеппоны үш күн қоршап, бітімнің бұзылғанын көрсетті. Салах әд-Дин Бираға жеткенде, Кукбари мен Хисн-Кайфаның Нұр әд-Дині оған қосылды, және біріккен күштер Джазира қалаларын бірінен соң бірі жаулап алды. Бірінші Эдесса түсті, одан кейін Саруж, Ракка, Киркесия және Нусайбин. Ракка маңызды өткел болды және оны 1176 жылы Салах әд-Динге Манбиджді жоғалтқан Қутб әд-Дин Инал басқарды. Салах әд-Диннің әскерінің көптігін көрген ол қарсылық көрсетпей, мүлкін сақтап қалу шартымен басылды. Раккадан Салах әд-Дин әл-Фудейн, әл-Хусейн, Максим, Дураин, Арабан және Хабурды жаулап алуға аттанды. Олардың барлығы оған адалдық серт берді. Салах әд-Дин қарсылық көрсетпеген Нусайбинге де шабуыл жасады. Орташа өлшемді қала Нусайбин аса маңызды болмаса да, ол Мардин мен Мосулдың арасында және Диярбакирге оңай жететін стратегиялық жерде орналасқан еді. Темірде Алепподағы қала әмірі Занги Салах әд-Диннің солтүстік және шығыстағы қалаларына, мысалы Балис, Манбидж, Саруж, Бузаа, әл-Карзайнға шабуыл жасады. Ол сондай-ақ Әйюбилер оны жаулап алған жағдайда пайдалануына жол бермеу үшін Аяз қамалын да жойды.

The Zengid ruler Sayf al Din Ghazi II died in June 1181 and his brother Izz ad Din inherited the leadership of Mosul. On 4 December, the crown prince of the Zengids, as Salih, died in Aleppo. Prior to his death, he had his chief officers swear an oath of loyalty to Izz ad Din, as he was the only Zengid ruler strong enough to oppose Saladin. Izz ad Din was welcomed in Aleppo, but possessing it and Mosul put too great of a strain on his abilities. He thus, handed Aleppo to his brother Imad ad Din Zangi, in exchange for Sinjar. Saladin offered no opposition to these transactions in order to respect the treaty he previously made with the Zengids. Following the Zengid defeat at Hama, and the continuing lack any unifying figure in the mould of Nur ad Din, Kukbary (Muzaffar ad Din Gökböri), the Zengid ruler of Harran, realised that Zengid power was on the wane in Syria and the Jazira and he made the momentous decision to defect to Saladin in 1182. He invited Saladin to occupy the Jazira region, making up northern Mesopotamia. Saladin complied and the truce between him and the Zengids officially ended in September 1182. Prior to his march to Jazira, tensions had grown between the Zengid rulers of the region, primarily concerning their unwillingness to pay deference to Mosul. Before he crossed the Euphrates, Saladin besieged Aleppo for three days, signaling that the truce was over. Once Saladin reached Bira, near the river, he was joined by Kukbary and Nur ad Din of Hisn Kayfa and the combined forces captured the cities of Jazira, one after the other. First, Edessa fell, followed by Saruj, then Raqqa, Qirqesiya and Nusaybin. Raqqa was an important crossing point and held by Qutb ad Din Inal, who had lost Manbij to Saladin in 1176. Upon seeing the large size of Saladin's army, he made little effort to resist and surrendered on the condition that he would retain his property. From Raqqa, Saladin moved to conquer al Fudain, al Husain, Maksim, Durain, 'Araban, and Khabur—all of which swore allegiance to him. Saladin proceeded to take Nusaybin which offered no resistance. A medium sized town, Nusaybin was not of great importance, but it was located in a strategic position between Mardin and Mosul and within easy reach of Diyarbakir. Meanwhile, in Aleppo, the emir of the city Zangi raided Saladin's cities to the north and east, such as Balis, Manbij, Saruj, Buza'a, al Karzain. He also destroyed his own citadel at A'zaz to prevent it from being used by the Ayyubids if they were to conquer it.

Мосул шайқасы (1182-1183)

Мосулға жақындаған Саладин үлкен қаланы басып алу және осы әрекеттің заңдылығын қамтамасыз ету мәселесіне тап болды. Мосул зенгидтері Бағдаттағы Аббасид халифасы ән-Насирге көмек сұрады, оның визирі оларды қолдады. Ән-Насир екі тарап арасындағы келісімді табу үшін Бадр әл-Бадр (жоғары дәрежелі дін ғалымы) жіберді. Саладин 1182 жылдың 10 қарашасында қалаға келді. Изз әд-Дин оның талаптарын қабылдамады, оларды адалсыздық деп есептеді және Саладин бірден қамалмен нығайтылған қаланы қоршауға алды. Халифа бастаған қоршау кезінде болған бірнеше шайқастардан және тоқыраудан кейін, Саладин беделін сақтап, әскери қысымды сақтай отырып, шегінудің жолын табуға тырысты. Ол Изз әд-Диннің бауыры Шараф әд-Дин билеген Синджарға шабуыл жасауға шешім қабылдады. 30 желтоқсанда 15 күндік қоршаудан кейін қала түсті. Саладиннің әскерлері тәртіпсіздік жасап, қаланы тонады; Саладин тек қана қала басшысын және оның офицерлерін Мосулға жіберу арқылы қорғай алды. Синджарда гарнизон орнатып, ол Изз әд-Дин жинаған коалицияны күтті. 1183 жылдың ақпан айында Саладин әскерімен Харанда коалицияға қарсы тұрды, бірақ олардың жақындағанын естіген соң, соңғысы Саладинге елшілер жіберіп, бейбітшілік сұрады. Әрбір әскер өз қалаларына қайтты, ал әл-Фадли: «Олар [Изз әд-Диннің коалициясы] ерлердей шабуылдады, әйелдердей жоғалып кетті» деп жазды. Саладиннің пікірінше, Мосулға қарсы соғыс аумақтық тұрғыдан жақсы жүріп жатты, бірақ ол әлі де мақсаттарына жете алмады және оның әскері азайып бара жатты; Тақи әд-Дин өзінің әскерін Хамаға қайтарды, ал Насир әд-Дин Мұхаммед пен оның әскері кетіп қалды. Бұл Изз әд-Дин мен оның одақтастарын қарсы шабуылға түртті. Бұрынғы коалиция Харраннан 140 шақырым қашықтықтағы Харзамда қайта жиналды. Сәуірдің басында Насир әд-Дин күтпей, Саладин мен Тақи әд-Дин коалицияға қарсы жорыққа шықты, кедергісіз шығысқа қарай Рас әл-Айнға бет алды. Сәуірдің соңында, Саладиннің айтуынша, үш күндік «нақты шайқастан» кейін, Әйюбилер Амидті басып алды. Ол қаланы 80 000 шамнан, жебе ұштарымен толтырылған мұнарадан және 1 040 000 кітаптан тұратын қоймасымен бірге Нұр әд-Дин Мұхаммедке тапсырды. Қалаға иелік ету туралы құжат алмасудың орнына Нұр әд-Дин Саладинге адал болуға ант берді, крестшілерге қарсы соғыстағы барлық жорықтарда оны сүйеуге және қалаға келтірілген залалды өтеуге уәде берді. Амидтің құлауы, аумақтық пайдасынан бөлек, Мардиннің Иль-Газиін Саладиннің қызметіне өтуіне ықпал етті, бұл Изз әд-Диннің коалициясын әлсіретті. Саладин халифа ән-Насирдің Изз әд-Динге қарсы қолдауын алуға тырысып, Мосул мен оның аймақтарын басып алуға заңды негіз беретін құжатты сұраған хат жіберді. Саладин халифаны Мысыр мен Йеменді Аббасидтердің туы астында жаулап алғанын, ал Мосул зенгидтері Селжұқтарды (халифаттың қарсыластары) ашық қолдап, тек қана қажет болған кезде халифаға келгенін айту арқылы көндіруге тырысты. Ол сондай-ақ Изз әд-Диннің күштерін мұсылманның крестшілерге қарсы «Қасиетті соғысын» бұзғаны үшін айыптады, «олар соғыспауға қанағаттанбайды, сонымен қатар соғыса алатындарға да кедергі келтіреді» деді. Саладин өзінің әрекеттерін қорғап, Сирияға крестшілермен соғысуға, ассасиндердің дінсіздігін жоюға және мұсылмандардың бұрыс істерін тоқтатуға келгенін мәлімдеді. Егер Мосул оған берілсе, Иерусалимді, Константинопольді, Грузияны және Магрибтегі Альмохадтардың жерлерін басып алуға мүмкіндік беретінін де уәде етті, «Алланың сөзі жоғары тұрғанша және Аббасид халифаты әлемді тазартып, шіркеулерді мешіттерге айналдырғанша». Саладин мұның бәрі Алланың құдіретімен болатынын, халифадан қаржылық немесе әскери көмек сұрамастан, Тикрит, Дакук, Хузестан, Киш аралы және Оман аймақтарын басып алып, халифаға сыйға тартатынын атап өтті.

As Saladin approached Mosul, he faced the issue of taking over a large city and justifying the action. The Zengids of Mosul appealed to an Nasir, the Abbasid caliph at Baghdad whose vizier favored them. An Nasir sent Badr al Badr (a high ranking religious figure) to mediate between the two sides. Saladin arrived at the city on 10 November 1182. Izz ad Din would not accept his terms because he considered them disingenuous and extensive, and Saladin immediately laid siege to the heavily fortified city. After several minor skirmishes and a stalemate in the siege that was initiated by the caliph, Saladin intended to find a way to withdraw without damage to his reputation while still keeping up some military pressure. He decided to attack Sinjar, which was held by Izz ad Din's brother Sharaf ad Din. It fell after a 15 day siege on 30 December. Saladin's soldiers broke their discipline, plundering the city; Saladin managed to protect the governor and his officers only by sending them to Mosul. After establishing a garrison at Sinjar, he awaited a coalition assembled by Izz ad Din consisting of his forces, those from Aleppo, Mardin, and Armenia. Saladin and his army met the coalition at Harran in February 1183, but on hearing of his approach, the latter sent messengers to Saladin asking for peace. Each force returned to their cities and al Fadil wrote: "They [Izz ad Din's coalition] advanced like men, like women they vanished." From the point of view of Saladin, in terms of territory, the war against Mosul was going well, but he still failed to achieve his objectives and his army was shrinking; Taqi ad Din took his men back to Hama, while Nasir ad Din Muhammad and his forces had left. This encouraged Izz ad Din and his allies to take the offensive. The previous coalition regrouped at Harzam some 140 km from Harran. In early April, without waiting for Nasir ad Din, Saladin and Taqi ad Din commenced their advance against the coalition, marching eastward to Ras al Ein unhindered. By late April, after three days of "actual fighting", according to Saladin, the Ayyubids had captured Amid. He handed the city to Nur ad Din Muhammad together with its stores, which consisted of 80,000 candles, a tower full of arrowheads, and 1,040,000 books. In return for a diploma—granting him the city, Nur ad Din swore allegiance to Saladin, promising to follow him in every expedition in the war against the Crusaders, and repairing the damage done to the city. The fall of Amid, in addition to territory, convinced Il Ghazi of Mardin to enter the service of Saladin, weakening Izz ad Din's coalition. Saladin attempted to gain the Caliph an Nasir's support against Izz ad Din by sending him a letter requesting a document that would give him legal justification for taking over Mosul and its territories. Saladin aimed to persuade the caliph claiming that while he conquered Egypt and Yemen under the flag of the Abbasids, the Zengids of Mosul openly supported the Seljuks (rivals of the caliphate) and only came to the Caliph when in need. He also accused Izz ad Din's forces of disrupting the Muslim "Holy War" against the Crusaders, stating "they are not content not to fight, but they prevent those who can". Saladin defended his own conduct claiming that he had come to Syria to fight the Crusaders, end the heresy of the Assassins, and stop the wrong doing of the Muslims. He also promised that if Mosul was given to him, it would lead to the capture of Jerusalem, Constantinople, Georgia, and the lands of the Almohads in the Maghreb, "until the word of God is supreme and the Abbasid caliphate has wiped the world clean, turning the churches into mosques". Saladin stressed that all this would happen by the will of God, and instead of asking for financial or military support from the Caliph, he would capture and give the Caliph the territories of Tikrit, Daquq, Khuzestan, Kish Island, and Oman.

Зенгид Алеппоның құлауы (1183)

Саладин назарын Мосулдан Алеппоға аударды, әрі ағасы Тадж әл-Мүлік Буриді Алепподан солтүстік-шығысқа қарай 130 шақырым жердегі Телл Халидті жаулап алуға жіберді. Қоршау басталды, бірақ Телл Халидтің губернаторы 17 мамырда Саладиннің өзі келген соң, қоршау басталмас бұрын тәслим болды. Имад ад-Диннің айтуынша, Телл Халидтен кейін Саладин солтүстікке қарай Айнтабқа бет бұрды, бірақ оның әскері солтүстікке бұрылғанда оны басып алды, бұл оған Алеппоға қарай шамамен 100 шақырымға кері жылдам қозғалуға мүмкіндік берді. 21 мамырда ол қала сыртында лагерь құрып, Алеппо цитаделіне шығыстан орналасты, ал оның әскерлері солтүстік-шығыстағы Банакуса және батыстағы Баб Жананды қоршады. Ол әскерлерін қалаға тым жақын орналастырды, ерте жетістікке үміттене отырып. Занги ұзақ қарсылық көрсетпеді. Ол халқының арасында беделсіз болды және бұрын басқарған Синджар қаласына қайта оралуды қалады. Занги Алеппоны Саладинге беруінің орнына, Синджар, Нусайбин және Ракканы қайта басқару құқығын алу үшін келісімге келді. Занги осы аймақтарды әскери қызмет көрсету шартымен Саладиннің вассалы ретінде ұстайтын болды. 12 маусымда Алеппо ресми түрде Әйюбидтердің қолына көшті. Алеппо халқы бұл келіссөздер туралы білмеді және Саладиннің туы цитадельде көтерілгенде таң қалды. Саладиннің ескі досы Изз ад-Дин Жүрдук сияқты екі әмір оны құттықтап, оған қызмет етуге ант берді. Саладин ханафи соттарын шафиғи басқарумен алмастырды, бірақ қаланың діни басшылығына араласпайтынына уәде берді. Ақшасы жетіспесе де, Саладин Зангиге цитадельдегі барлық мүлікті алып кетуге және қалғанын – Саладин өзі сатып алған – сатуға рұқсат берді. Бұрын келісімді орындауға тартынса да, ол сәттілігіне күмәнданбады, «Алеппо – жерлердің кілті, ал бұл қала – Сирияның көзі, ал цитадель – оның оқушысы» деді. Саладин үшін қаланың жаулануы Фаррух Шахқа «бізге тек сүтті аяқтау керек, сосын Алеппо біздікі болады» деген уәдесінен кейін күткен сегіз жылдан астам уақыттың аяқталуын білдірді.

Saladin turned his attention from Mosul to Aleppo, sending his brother Taj al Muluk Buri to capture Tell Khalid, 130 km northeast of Aleppo. A siege was set, but the governor of Tell Khalid surrendered upon the arrival of Saladin himself on 17 May before a siege could take place. According to Imad ad Din, after Tell Khalid, Saladin took a detour northwards to Aintab, but he gained possession of it when his army turned towards it, allowing him to quickly move backward another c. 100 km towards Aleppo. On 21 May, he camped outside the city, positioning himself east of the Citadel of Aleppo, while his forces encircled the suburb of Banaqusa to the northeast and Bab Janan to the west. He stationed his men dangerously close to the city, hoping for an early success. Zangi did not offer long resistance. He was unpopular with his subjects and wished to return to his Sinjar, the city he governed previously. An exchange was negotiated where Zangi would hand over Aleppo to Saladin in return for the restoration of his control of Sinjar, Nusaybin, and Raqqa. Zangi would hold these territories as Saladin's vassals in terms of military service. On 12 June, Aleppo was formally placed in Ayyubid hands. The people of Aleppo had not known about these negotiations and were taken by surprise when Saladin's standard was hoisted over the citadel. Two emirs, including an old friend of Saladin, Izz ad Din Jurduk, welcomed and pledged their service to him. Saladin replaced the Hanafi courts with Shafi'i administration, despite a promise that he would not interfere in the religious leadership of the city. Although he was short of money, Saladin also allowed the departing Zangi to take all the stores of the citadel that he could travel with and to sell the remainder—which Saladin purchased himself. In spite of his earlier hesitation to go through with the exchange, he had no doubts about his success, stating that Aleppo was "the key to the lands" and "this city is the eye of Syria and the citadel is its pupil". For Saladin, the capture of the city marked the end of over eight years of waiting since he told Farrukh Shah that "we have only to do the milking and Aleppo will be ours".

Соңғы құлдырау (1183-1250)

1183 жылы Саладин Алеппоны басып алып, Сириядағы Зенгидтер билігін аяқтады. Мосулдың, болжам бойынша, әлсіреген Зенгид әмірінен жеңіске жетуді үміттене отырып, 1185 жылдың соңында Мосулға қарсы соңғы шабуылға шықты, бірақ қаланың күтпеген қарсылығы мен Саладинді ауыр сырқатқа шалдықтырып, Харранға қайтаруға мәжбүр етті. Аббасидтердің ынталандыруымен Саладин мен Мәсуд 1186 жылдың наурыз айында келісімге келді, онда Зенгидтер Мосулды өз бақылауында қалдырды, бірақ қажет болған жағдайда Әйюбилерге әскери қолдау көрсетуге міндеттенді. 1204 жылы Саладиннің інісі және мұрагері, Әйюбид билеушісі Әл-Адил I, өзінің ұлы әл-Ашраф Харан басшылығымен әскер жіберді, оған інісі Әл-Аухад Аюб қосылды. Олар Синджардың Зенгид әмірі Қутб әл-Динге, Мосулдың бас Зенгид әмірі Нұр әд-Дин Арслан Шах I жасаған шабуылдан қорғау үшін аттанды. 1204 жылдың сәуір айында Әйюбидтер коалициясы Нүсейбинде Нұр әд-Диннің әскерін жеңіп, оларды Мосулға дейін қуды, содан кейін айналасындағы бірнеше ауылдарға шабуыл жасады. Қыркүйек айында Әйюбидтер Нұр әд-Динмен бейбітшілік орнатты. 1207 жылы Әл-Аухад Аюбтың басшылығымен Әйюбидтер Майяфарикиндегі өзінің базасынан бастап Анатолиядағы Ахлатты басып алып, Ахлатшахтардың билігін тоқтатты. 1209 жылы Әл-Адил I Зенгид мемлекеттерін қайтадан аннексиялауға тырысып, Синджарды қоршауға алды. Мосулдың Зенгид билеушісі Нұр әл-Дин Арслан Шах I Эрбиль билеушісі Мүззафар әл-Дин Кукбуримен одақтасып, Әйюбидтердің шабуылына қарсы тұрды. Олар келісімге келді, соған сәйкес әл-Адил Синджарда басып алған жерлерін сақтап алатын болды (кейін "Майяфарикин және Джабал Синджар Әйюбидтері", яғни әл-Адил әл-Ашраф пен Әл-Аухад Аюбтың ұлдары билік ететін аймақтар), ал Арслан Шах Әйюбидтердің билігін мойындап, монеталарына бейнелеуге міндеттенді. Арслан Шаһтың денсаулығы нашарлап, ұлдары әлі жас болғандықтан, ол ұлдарын қорғау үшін армиясының қолбасшысы Бадр әл-Дин Лулуны қамқор ретінде таңдады және 1211 жылы қайтыс болғаннан кейін оны атабег етіп тағайындады. Солтүстік Ирак (әл-Жазира аймағы) 1250 жылға дейін Зенгидтер билігінде болды, соңғы әмірі Махмуд әл-Малик әл-Захир (1241-1250, Муаз әл-Дин Махмудтың ұлы) болды. 1250 жылы әл-Жазира Алеппоның Әйюбид әмірі Ан Насир Юсуфтың билігіне көшті, бұл Зенгидтер билігінің соңына белгі салды. Келесі кезең моңғолдардың келуімен белгіленді: 1262 жылы Хулагудың моңғолдары Мосулды шабуылдап, шамамен бір жылдық қоршаудан кейін Бадр әл-Дин Лулу ұлдарының қысқа мерзімді билігіне нүкте қойды.

Saladin conquered Aleppo in 1183, ending Zengid rule in Syria. Saladin launched his last offensive against Mosul in late 1185, hoping for an easy victory over the presumably demoralized Zengid Emir of Mosul Mas'ud, but failed due to the city's unexpectedly stiff resistance and a serious illness which caused Saladin to withdraw to Harran. Upon Abbasid encouragement, Saladin and Mas'ud negotiated a treaty in March 1186 that left the Zengids in control of Mosul, but under the obligation to supply the Ayyubids with military support when requested. In 1204, Saladin's brother and successor, the Ayyubid ruler Al Adil I, dispatched an army under the leadership of his own son al Ashraf of Harran, accompanied by his brother Al Awhad Ayyub, to relieve the Zengid emir of Sinjar, Qutb al Din, from an assault by his cousin Nur ad Din Arslan Shah I of Mosul, the chief Zengid emir. In April 1204 the Ayyubid coalition swiftly defeated Nur ad Din's forces at Nusaybin, chasing them back to Mosul where they attacked several of the surrounding villages. By September the Ayyubids had established a peace with Nur ad Din. In 1207, the Ayyubids under Al Awhad Ayyub, starting from their base in Mayyafariqin, captured Akhlat in Anatolia, putting an end to the Ahlatshahs. Al Adil I again attempted to annex the Zengid states in 1209, and besieged Sinjar. The Zengid ruler of Mosul Nur al Din Arslan Shah I allied with Muzzafar al Din Kukburi, ruler of Erbil, and resisted the Ayyubid offensive. They reached a truce, according to which al Adid could retain the lands he conquered in Sinjar (thereafter ruled by the "Ayyubids of Mayyafariqin & Jabal Sinjar", the sons of al Adid al Ashraf and Al Awhad Ayyub), and Arslan Shah would recognize Ayyubid suzerainty on his coinage. As Arslan Shah's health was declining, and his sons were still young, he chose his Commander of the Army Badr al Din Lu'lu' as protector of his sons and promoted him to atabeg upon his death in 1211. Northern Iraq (al Jazira region), continued to be under Zengid rule until 1250, with its last Emir Mahmud al Malik al Zahir (1241–1250, son of Mu'izz al Din Mahmud). In 1250, al Jazira fell under the domination of An Nasir Yusuf, the Ayyubid emir of Aleppo, marking the end of Zengid rule. The next period would be marked by the arrival of the Mongols: in 1262 Mosul was sacked by the Mongols of Hulagu, following a siege of almost a year, which put an end to the short rule of the sons of Badr al Din Lu'lu'.

Әскери

13 ғасырдың басында күміспен қапталған мыс Мосул қаласына жеткен. Бұл жаңа бейнелеу дәстүрінің бастауы белгісіз, бірақ арабша суреттелген қолжазбалар, мысалы, «Мақамат әл-Харири» араб тіліндегі бейнеленген қолжазбалармен, христиандық сирия тіліндегі суреттелген қолжазбалармен, мысалы, «Сириялық Ілтебіс» (Британдық кітапхана, Қосымша 7170) сияқты көптеген ерекшеліктерді бөліседі. «Кітап әл-Диряқ» (كتاب الدرياق, «Териак кітабы») немесе псевдо-Галеннің дәрі-дәрмектер кітабы – орта ғасырлық қолжазба, авторлық құқығы Галенге (немесе «псевдо-Галенге») тиесілі деп есептеледі. Онда ежелгі дәуірдегі улағыш жылан шаққанда емдеу үшін қолданылатын дәрілік құралымдар туралы айтылады. Оның екі нұсқасы сақталған, олар жарық көрген кездегі әлеуметтік ортаны көрсететін әдемі миниатюралармен безендірілген. Ең ерте нұсқасы 1198-1199 жылдары Мосул немесе Джазира аймағында жарық көрген, қазір Франция Ұлттық кітапханасында (MS. Arab 2964) сақталуда. «Кітап әл-Ағани» 1218-1219 жылдары Мосулда Бадр әл-Дин Лулудың Зенгид әкімдігі тұсында (сол кезде 40 жаста болған) жазылған, және сарай көріністерімен бай безендірілген бірнеше титулдық беттері бар.

Сәулет

Зенгидтер Сириядан солтүстік Иракқа дейінгі көптеген құрылыстармен танымал. Алеппо қамалын крестонос шапқыншылығы кезінде Зенгидтер нығайтты. Имад ад-Дин Зенги, одан кейін оның ұлы Нур ад-Дин (1147–1174 жылдары билік етті) Алеппо мен Дамаскты біріктіріп, крестоносшылардың қалаларға қайта-қайта шабуылдауын тоқтатты. Алеппо мен Дамаскідегі көптеген жұмыстарына қоса, Нур ад-Дин Алеппо қала қабырғаларын қайта жаңартып, қамалды нығайтты. Араб деректерінде оның тағы бірнеше жақсартулар жасағаны айтылады, мысалы, биік, кірпішпен қаланған кіреберіс жолы, сарай және, мүмкін, шөппен жабылған жарыс жолы. Нур ад-Дин сонымен қатар екі мешітті қалпына келтіріп немесе қайта тұрғызып, Ибраһим мешітіне әсем ағаштан жасалған михрабты (намаз оқитын орынды) сыйға тартты. Бірнеше танымал крестоносшылар қамалда тұтқынға алынды, олардың ішінде Эдесса графы Жоселин II (ол жерде қайтыс болды), Шатилондық Рейнальд және Иерусалим патшасы Балдуин II (екі жылға дейін ұсталды). Нур әл-Дин медресесі – Сирияның Дамаск қаласындағы жерлеу медресесі. Ол 1167 жылы Сирия атабегі Нур ад-Дин Занги салған, ол да онда жерленген. Кешенге мешіт, медресе және негізін қалаушының кесенесі кіреді. Бұл Дамаскіде салынған алғашқы осындай кешен болды. Нур әл-Дин бимаристан – Сирияның Дамаск қаласындағы ірі ортағасырлық мұсылман бимаристан ("аурухана"). Ол 1154 жылы Нур ад-Дин Зангидің құрметіне салынды. Мосулдың әл-Нури мешіті де Нур ад-Дин Занги тарапынан 1172–1173 жылдары, оның өлімінен аз уақыт бұрын салынды.

Зенгид билеушілері

Зенгидтер Сирия мен Ирак арасындағы бірнеше өңірлерде таралып кетті.

Ту

[[Файл:Саладин туы.svg|thumb|Саладинге жатқызылатын, Зенгидтерден мұраланған ту. Сары түс, әсіресе, Әйюбидтер мен Мамлюктердің билеушілері үшін символдық түс болып қала берді.