Кіріспе

1126-1127: Сәлжұқ Шихна, Ирак әкімі
1127–1146: Мосул Атабегі
|таждына шалу=1127, Мосул
|толық аты=Имад ад-Дин Атабег Зенги әл-Малик әл-Мансур
|мұрагері=Нур ад-Дин Зенги (Алеппода) Сайф ад-Дин Гази I (Мосулда)
|әулеті=Зенгид әулеті
|әкесі=Ақ Сұнқұр әл-Хажиб
|анасы=
|туған күні=1085
|туған жері=
|өлген күні=14 қыркүйек 1146 (61 жас)
|өлген жері=Қала'ат Жа'бар, Сирия
|жерленген жері=
|әйелі=Зүмүрруд Хатун, Сүкмана Хатун. Ол Мосул, Алеппо, Хама және кейіннен Эдессаны билеген атабегтердің Зенгид әулетінің құрылтайшысы және осы әулеттің атымен аталады.

Ерте өмір

Зенгидің әкесі, Ақ Сункур әл Хажиб, Малик Шах I билігінде Алеппоның губернаторы болған, 1094 жылы Тутуш I оны опасыздық үшін өлімге кесті. Ол кезде Зенги шамамен 10 жаста болды және оны Мосулдың губернаторы Кербога тәрбиеледі. Зенги Мосул губернаторларының әскерінде қызмет етті, бірінші Жауали Сакава (1106-1109), содан кейін Мавдуд (1109-1113), ал 1114 жылдан бастап Ақсунқур әл Бурсуқиге қызмет етті. Зенги 1118 жылға дейін Мосулда болды, содан кейін жаңа сәлжұқ билеушісі Махмудтың (1118-1119) қызметіне кірді. Санжардың 1119 жылы таққа отыруымен, Зенгид Махмудқа адал болды, ол Ирак Сәлжұқ сұлтанатының (1119-1131) билеушісіне айналды. Месопотамия Мұхаммед I Тапардың (1082-1118 жж.) тұсында Ұлы Сәлжұқтардың бақылауында болды, бірақ 1119 жылдан бастап оның 14 жасар ұлы Махмуд II (1118-1131) тек Иракты ғана билеумен шектелді, ал Санжар империяның қалған бөлігін өзіне қаратып алды.

Мосул мен Алеппоның Атабегі

1128 жылы Дамаск атабегі Тогтекиннің қайтысынан кейін Сирияда билік бослығы туындап, жаңадан шапқыштардың (крестоносшылардың) шабуылына әкелу қаупі туды. Зенги 1127 жылы Мосул атабегі, ал 1128 жылы Алеппо атабегі болды, екі қаланы жеке билігіне біріктірді және олардың билеушісі ретінде Селжұқ сұлтаны Махмуд II ресми түрде бекітті. Зенги жас сұлтанды оның қарсыласы, халифа әл-Мустаршидке қарсы қолдаған болатын.

Дәмәске қарсы Зенги

1130 жылы Зенги Тәж әл-Мулк Буримен Дамаскта крестшілерге қарсы одақтасты, бірақ бұл оның билігін кеңейту үшін жасалған әрекет болды; ол Буридің ұлын тұтқынға алып, Хаманы одан тартып алды. Зенги Хомсты да қоршады, бірақ оны жаулап ала алмады, сондықтан Мосулға қайтып келді, онда Буридің ұлы мен Дамасктан әкелінген басқа тұтқындар 50 000 динарға босатылды. Келесі жылы Зенги Буриге, егер ол Ирактағы әл-Хилла әмірі Дубайс ибн Садақаны Зенгиге тапсырса, 50 000 динарды қайтаруға келісті. Дубайс әл-Мустаршидтен қашып Дамаскқа келген еді. Халифаның елшісі Дубайсты алып келуге келгенде, Зенги оған шабуыл жасап, серіктерінің біразын өлтірді; елші Дубайсыз Бағдадқа оралды. 1131 жылы Махмуд II қайтыс болды, соның салдарынан мұрагерлік үшін соғыс басталды. Селжұқ әмірлері Персияда бір-бірімен соғысып жатқанда, Зенги Бағдадты жаулап алу үшін аттанды. Бірақ халифаның әскері оны жеңіп, тек Тикрит губернаторы Наджм ад-Дин Аюбтың, болашақ Салахиддиннің әкесінің көмегімен қана құтылды. Бірнеше жылдан кейін Зенги губернаторды әскерінде лауазыммен марапаттап, Салахиддиннің сәнді мансабына жол ашты. 1134 жылы Зенги Артукид істеріне араласып, Ильгазидің ұлы Тимурташ әмірімен, Рукн ад-Даула Даудқа қарсы одақтасты. Алайда Зенгидің нағыз ниеті оңтүстікке, Дамаскқа қарай болды. 1135 жылы Зенги Шамс-ул-Мулк Исмаильден көмек сұрады, ол әкесі Буриден кейін Дамаск әмірі болған еді және өз халқынан, оны қатыгез тиран деп есептейтіндерден өміріне қауіп сезінді. Исмаиль бейбітшілікті қалпына келтіру үшін қаланы Зенгиге беруге дайын болды. Бірақ Исмаильдің отбасы мен кеңесшілері мұны қаламады, сондықтан Исмаильді өз анасы Зумурруд өлтірді, оның қаланы Зенгиге тапсыруына жол бермеу үшін. Исмаильдің орнына оның інісі Шихаб ад-Дин Махмуд келді. Зенги осы жағдайға ренжіді, бірақ Дамаскқа барды, оны жаулап алу ниетімен. Қоршау біраз уақытқа созылды, бірақ Зенги сәттілікке жете алмады, сондықтан бітім шарты жасалды және Шихаб ад-Диннің інісі Бахрам Шах кепіл ретінде берілді. Сонымен бірге, қоршау туралы хабар халифа мен Бағдадқа жетті, және Зенгиге Дамаскіден кетуге және Иракты басқаруды өз мойнына алуға бұйрық берілді. Елшінің бұйрығы орындалмады, бірақ Зенги Шихаб ад-Динмен жасасқан келісімге сәйкес қоршаудан бас тартты. Алеппоға қайтып келе жатқанда Зенги Хомсты қоршады, өйткені оның губернаторы оны ашуландырды, ал Шихаб ад-Дин қаланың көмекке шақыруына Мүин ад-Дин Унурды қала басқаруға жіберіп жауап берді.

Крестшілер мен Византияға қарсы соғыс

1137 жылы Имад уд-дин Зенги Хомсты қайтадан қоршауға алды, бірақ Мү'ин әл-Дин Унур оны сәтті қорғады. Оған жауап ретінде Дамаск оған қарсы Иерусалим крестонос патшалығымен одақтасты. 1137 жылы Ба'рин шайқасында, сондай-ақ Монферран шайқасы деп белгілі, Иерусалим патшасы Фульк басқарған крестонос әскері Мосул мен Алеппо атабегі Зенгиден жеңіліске ұшырады және шашырап кетті. Бұл жеңіліс Баариндегі крестонос Монферран қамалының толықтай жоғалуына әкелді. Иерусалим крестонос патшасы Фульк бағынуға келісті және аман қалған әскерлерімен бірге қашуға рұқсат алды.

Византия-Тырысқа аттанушы одаққа қарсы соғыс

Дәмәске қарсы жаңа жорықтың сәтсіздікке ұшырайтынын сезген Зенги, Шахиб әл-Динмен бітіспекке келді, бірақ Византия императоры Иоанн II Комненнің жіберген әскерімен Алеппода бетпе-бет кездесті. Император Антиохия кресттік княздығын Византияның бақылауына алған еді және Едессаның Иоселин II мен Антиохияның Раймонымен одақтасты. Біріккен византиялық-кресттік қатерге қарсы тұру үшін Зенги әскерін жұмылдырып, басқа мұсылман басшыларынан қолдау сұрады. 1138 жылдың сәуір айында Византия императоры мен кресттік княздардың әскері Шайзарды қоршауға алды, бірақ бір айдан кейін Зенгидің әскерлері оларды кері шегіндірді.

Баалбекті қоршау

1138 жылдың мамыр айында Зенги Дамаскпен келісімге келді. Ол өзінің ұлы Исмаилді өлтірген Зуммуруд Хатунға үйленді және оның қалыңдық ретінде Хомсты алды. 1139 жылы шілдеде Зуммурудтың тірі қалған ұлы Шихаб әл-Дин өлтірілді, ал Зенги қаланы иелену үшін Дамаскке аттанды. Дамаск тұрғындары Мү'ин әл-Дин Унурдың басшылығымен бірігіп, Шиһаб әл-Диннің мұрагері Джамал әл-Диннің регенті ретінде әрекет етті. Зенги сонымен қатар Джамал әл-Диннің Баалбектің бұрынғы иелігін қоршап алды, ал Мү'ин әл-Дин оның қорғанысына да жауапты болды. Зенги қауіпсіз жолмен өтуге уәде бергеніне жауап ретінде Баалбектің берілуін алды; бірақ ол уәдесін орындамады, қорғаушыларды айқышқа шегелеуге бұйырды. 1187 жылы Иерусалимде болған Саладиннен айырмашылығы, Зенги 1139 жылы Баалбектегі тұтқындарды қорғау туралы берген сөзін сақтамады. Ибн әл-Әдімнің айтуынша, Зенги "цитадельдегі халыққа қатаң ант берді, Құранға серт салды және (әйелдерімен) ажырасып, олар цитадельден түскенде оларға сатқындық жасады, губернаторының терісін сызып, қалғандарын асып тастады". Ол осы аумақты өзінің лейтенанты Наджм әл-Дин Аюбқа берді, ол Саладиннің әкесі болды. Зенги Дамаскты қоршаудан бас тартқаннан кейін, Джамал әл-Дин аурудан қайтыс болды және оның орнын ұлы Мүжир әл-Дин басты, ал Мү'ин әл-Дин регенттік қызметін жалғастырды.

Армениямен кеңею және қақтығыс

Муайн әл-Дин Зенгиден өзара қорғану үшін Иерусалиммен жаңа бейбіт шартына қол қойды. 1140 жылы Муайн әл-Дин мен крестшілер бірігіп Банияс қаласын қоршауға алды, ал Зенги Дамаскіді тағы да қоршады, бірақ одан тез бас тарды. Келесі бірнеше жыл бойы крестшілер, Дамаск және Зенги арасында ірі шайқастар болған жоқ, бірақ Зенги осы уақытта солтүстікке жорық жасап, Әшіб және армян Хизан бекінісін жаулап алды.

Эдессаны жаулап алу

1144 жылы Зенги Бірінші крест жорығынан кейін құрылған төрт түпнұсқа кресттік мемлекеттің бірі – Эдесса графтығына қарсы Эдессаны қоршауға кірісті және төрт айлық қоршаудан кейін 1144 жылдың 24 желтоқсанында оны жаулап алды. Эдесса графтығы – құрылған алғашқы кресттік мемлекет және сондай-ақ бірінші болып құлаған мемлекет болды. Осы оқиға Екінші крест жорығына себеп болды, ал кейін мұсылман тарихшылары оны кресттік мемлекеттерге қарсы джиһадтың басталуы деп көрсетті.