Кіріспе

Килич Арслан ибн Сүлеймен (1079–1107) – 1092 жылдан 1107 жылы қайтыс болғанға дейін Рум сұлтаны болды. Ол Бірінші крест жорығы кезінде Сұлтандыққа басшылық етті және осылайша христиан күштерінің алғашқы шабуылдарына қарсы тұрды. Сонымен қатар, ол Селжұқ империясының Мәлік Шаһ I-нің өлімінен кейін Рум сұлтандатын қайта құрды және 1101 жылғы крест жорығы барысында үш шайқаста крестшілерді жеңді. Килич Арслан – крестшілермен күрескен алғашқы мұсылман және түрік қолбасшысы, ол жасөспін шағында атты әскерлеріне басшылық еткен.

Билікке көтерілу

1086 жылы әкесі Сүлеймен ибн Құталмыш қайтыс болғаннан кейін, ол Исфахандағы Ұлы Сәлжұқ сұлтаны Мәлік Шах I-нің кепіліне айналды, бірақ 1092 жылы Мәлік Шах түрме сақшылары арасындағы жанжалдан кейін қайтыс болған соң босатылды. Содан кейін Килиж Арслан түрік Оғұз Ива тайпасының әскеріне жетекшілік етіп, Никеяны астана етіп белгіледі, Мәлік Шах I тағайындаған Әмин әл-Ғазнидің орнын басты. Мәлік Шах I-нің өлімінен кейін Данишмендтер, Мангужекидтер, Салтукидтер, Тенгрибирмиш бектері, Артукидтер (Ортокидтер) және Ахлат Шахтары тәуелсіз мемлекеттер құру үшін күресін бастады. Алексий Комненнің Византиядағы сыртқы саясаты жағдайды одан әрі ушықтырды. Ол Византияға қарсы одақтасу мақсатымен Әмір Цахастың қызы Айше Хатунға үйленді, Византия мықты теңіз флотына ие болған. Олардың төрт ұлы болды: Мәлік Шах, Мәсуд I, Араб және Тоғрул. 1094 жылы Килиж Арслан Алексиден хат алды, онда Цахастар оған шабуыл жасап, Византияға жол ашуды көздеп отырғаны айтылды. Сонда Килиж Арслан әскерімен Смирнаға, Цахастың астанасына аттанып, қайын атасын шатырына тойға шақырды, ол мас болғанда оны өлтірді.

Халықтың крест жорығы

Халықтың крест жорығы (сонымен қатар шаруалардың крест жорығы деп те аталады) Петр Ермит пен Вальтер Пеннилес армиясы 1096 жылы Никеяға жетті. Крест жорығының неміс жасағы Ксеригордон қамалын басып алып, Килидж Арслан оларды аштықтан құрту үшін күш жібергенше ұстап тұрды. Дінінен бас тартқандар сақталып, шығысқа тұтқын ретінде жіберілді, ал қалғандары өлтірілді. Килидж Арслан сондай-ақ, ашкөздікпен тыңшыларды жіберіп, крестшілерді Ксеригордонды жаулауға болатынына сендірді. Осының салдарынан олар шабуылға ұшырады, нәтижесінде Петр Ермит крест жорығынан бас тартуға мәжбүр болды. Петрдің крест жорығының қалған бөлігі, көбінесе қарусыз азаматтардан құралған, Килидж Арсланның әскерімен Сиветот ауылына жақын жерде кездесті. Олар оңай жеңіліп, қалған 20 мың адамның шамамен 17 мыңы қаза тапты. Одан кейін ол шығыс Анатолиядағы Малик Газидің Данияменд әмірлігіне шабуыл жасады. Бірінші крест жорығы бірнеше айдан кейін басталды.

Бірінші крест жорығы

Осы оңай жеңісінің арқасында ол Батыс Еуропаның түрлі ақсүйектері бастаған негізгі крестонос әскерін қауіпті деп санамады. Ол Даниямендтермен соғысын қайта бастады және 1097 жылы мамыр айында Никеяны қоршағанда Никеядан алыс болды. Ол астанасына асығып оралғанда, оны крестшілер қоршап алғанын көрді және 21 мамырда олармен шайқаста жеңілді. Содан кейін қала Византияға берілді, ал оның әйелі мен балалары тұтқынға алынды. Крестшілер сұлтанның әйелін Константинопольге жіберген кезде, олардың таң қалуына орай, 1097 жылы Килиж Арслан мен Алексий I Комненнің арақатынасының арқасында ол құнсыз қайтарылды. Күшейтілген шабуылдың нәтижесінде Рум мен Даниямендтер крестоносшыларды кері қайтаруға одақтасты. Крестшілер Анатолияны кезіп өткенде күштерін бөліп алуды жалғастырды. Данияменд пен Румның біріккен әскерлері 29 маусымда Дорилеум маңында крестшілерге шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ Килиж Арсланның атты садагерлері крестшілердің атты әскерлері құрған қорғаныс шебін бұза алмады, ал Боэмонд басқаратын негізгі күш 1 шілдеде түрік лагерін басып алды. Бұл шайқаста Килиж Арслан мен оның әскері жауларының құрметіне ие болды, өйткені "Геста Франкорумда" былай делінген: "Егер түріктер христиан болғанда, олар барлық елдердің ең жақсысы болар еді". Килиж Арслан жеңіліп, крестшілер әскерін партизандық соғыс және шабуылдармен мазалады. Ол крестшілер әскеріне азық-түлік жинауды қиындату үшін олардың жолындағы егістіктер мен су көздерін жойды, бірақ көп табысқа жете алмады.

1101 жылғы крест жорығы

Гази Гүмүштигин Богемонды тұтқындады, нәтижесінде оны құтқару үшін ломбардтардың жаңа күші аттанды. Олар Арсланнан Анкараны алып, Данияшменділерге шабуыл жасады. Радуан Атабегпен одақтасып, Мерсиван шайқасында осы күшті қоршап алды. 1101 жылы ол Сириядағы жаңадан құрылған кресттік мемлекеттерге көмекке келген Хераклея Кибистрада тағы бір кресттік армияны жеңді. Бұл түріктер үшін маңызды жеңіс болды, себебі кресттік шабандоздардың армиясы жеңілмейтін емес екенін көрсетті. Осы жеңістен кейін ол астанасын Коньяға көшірді және оған қарсы жорық жасауға тырысқан Невер графы Вильгельм II басқарған күшті, сондай-ақ бір аптадан кейін келген келесі күшті жеңді. 1104 жылы ол Малик Газидің қайтысынан әлсіреген Данияшмендермен соғысын жаңартты, Богемон үшін алынған құнының жартысын талап етті. Осының нәтижесінде Богемонт Рум мен Византияға қарсы Данияшмендермен одақтасты.

Соғыс және өзенге бату

Крест жорықтарынан кейін ол шығысқа қарай жылжиды, Харран мен Диярбақты басып алды. 1107 жылы Мосулды жаулап алды, бірақ Хабур өзені шайқасында Артукидтердің Илғазиі мен Алеппоның Фахр әл-Мулк Радван қолдаған Мұхаммед I Тапар оны жеңді. Шайқаста жеңілгеннен кейін Килий Арслан өзеннен қашып өтуге тырысқанда суға батып кетті.

Оның жерленген жерін табу

2021 жылдың қаңтар айында Дикле университетінің профессоры Ахмет Танилдiз басқаратын археологтар Диярбақырдың Сильван қаласында оның және оның қызы Саид Хатунның қабірін тапқандарын мәлімдеді. Зерттеушілер 35 шаршы метрлік аумақты екі метрге дейін қазып, Орта Чешме саябағындағы екі қабір орнына ерекше назар бөлді.