Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Килич Арслан ибн Сүлеймен (1079–1107) – 1092 жылдан 1107 жылы қайтыс болғанға дейін Рум сұлтаны болды. Ол Бірінші крест жорығы кезінде Сұлтандыққа басшылық етті және осылайша христиан күштерінің алғашқы шабуылдарына қарсы тұрды. Сонымен қатар, ол Селжұқ империясының Мәлік Шаһ I-нің өлімінен кейін Рум сұлтандатын қайта құрды және 1101 жылғы крест жорығы барысында үш шайқаста крестшілерді жеңді. Килич Арслан – крестшілермен күрескен алғашқы мұсылман және түрік қолбасшысы, ол жасөспін шағында атты әскерлеріне басшылық еткен.
Sultan of Rum from 1092 to 1107
Kilij Arslan ibn Suleiman (; ; I. Kılıç Arslan or Kılıcarslan, "Sword Lion") (1079–1107) was the Seljuq Sultan of Rum from 1092 until his death in 1107. He ruled the Sultanate during the time of the First Crusade and thus faced the earliest attacks from Christian forces. He also re established the Sultanate of Rum after the death of Malik Shah I of the Seljuk Empire and defeated the Crusaders in three battles during the Crusade of 1101. Kilij Arslan was the first Muslim and Turkish commander to fight against the Crusaders, commanding his horse archers as a teenager.
Билікке көтерілу
1086 жылы әкесі Сүлеймен ибн Құталмыш қайтыс болғаннан кейін, ол Исфахандағы Ұлы Сәлжұқ сұлтаны Мәлік Шах I-нің кепіліне айналды, бірақ 1092 жылы Мәлік Шах түрме сақшылары арасындағы жанжалдан кейін қайтыс болған соң босатылды. Содан кейін Килиж Арслан түрік Оғұз Ива тайпасының әскеріне жетекшілік етіп, Никеяны астана етіп белгіледі, Мәлік Шах I тағайындаған Әмин әл-Ғазнидің орнын басты. Мәлік Шах I-нің өлімінен кейін Данишмендтер, Мангужекидтер, Салтукидтер, Тенгрибирмиш бектері, Артукидтер (Ортокидтер) және Ахлат Шахтары тәуелсіз мемлекеттер құру үшін күресін бастады. Алексий Комненнің Византиядағы сыртқы саясаты жағдайды одан әрі ушықтырды. Ол Византияға қарсы одақтасу мақсатымен Әмір Цахастың қызы Айше Хатунға үйленді, Византия мықты теңіз флотына ие болған. Олардың төрт ұлы болды: Мәлік Шах, Мәсуд I, Араб және Тоғрул. 1094 жылы Килиж Арслан Алексиден хат алды, онда Цахастар оған шабуыл жасап, Византияға жол ашуды көздеп отырғаны айтылды. Сонда Килиж Арслан әскерімен Смирнаға, Цахастың астанасына аттанып, қайын атасын шатырына тойға шақырды, ол мас болғанда оны өлтірді.
After the death of his father, Suleiman ibn Qutalmish, in 1086, he became a hostage of Sultan Malik Shah I of Great Seljuq in Isfahan, but was released when Malik Shah died in 1092 in the wake of a quarrel among his jailers. Kilij Arslan then marched at the head of the Turkish Oghuz Yiva tribe army and set up his capital at Nicaea, replacing Amin 'l Ghazni, the governor appointed by Malik Shah I. Following the death of Malik Shah I the individual tribes, the Danishmends, Mangujekids, Saltuqids, Tengribirmish begs, Artuqids (Ortoqids) and Akhlat Shahs, had started vying with each other to establish their own independent states. Alexius Comnenus's Byzantine intrigues further complicated the situation. He married Ayşe Hatun, the daughter of the Emir Tzachas to attempt to ally himself against the Byzantines, who commanded a strong naval fleet. They had four sons: Malik Shah, Mesud I, Arab and Toghrul. In 1094, Kilij Arslan received a letter from Alexius suggesting that the Tzachas sought to target him to move onto the Byzantines, thereupon Kilij Arslan marched with an army to Smyrna, Tzachas's capital, and invited his father in law to a banquet in his tent where he slew him while he was intoxicated.
Халықтың крест жорығы
Халықтың крест жорығы (сонымен қатар шаруалардың крест жорығы деп те аталады) Петр Ермит пен Вальтер Пеннилес армиясы 1096 жылы Никеяға жетті. Крест жорығының неміс жасағы Ксеригордон қамалын басып алып, Килидж Арслан оларды аштықтан құрту үшін күш жібергенше ұстап тұрды. Дінінен бас тартқандар сақталып, шығысқа тұтқын ретінде жіберілді, ал қалғандары өлтірілді. Килидж Арслан сондай-ақ, ашкөздікпен тыңшыларды жіберіп, крестшілерді Ксеригордонды жаулауға болатынына сендірді. Осының салдарынан олар шабуылға ұшырады, нәтижесінде Петр Ермит крест жорығынан бас тартуға мәжбүр болды. Петрдің крест жорығының қалған бөлігі, көбінесе қарусыз азаматтардан құралған, Килидж Арсланның әскерімен Сиветот ауылына жақын жерде кездесті. Олар оңай жеңіліп, қалған 20 мың адамның шамамен 17 мыңы қаза тапты. Одан кейін ол шығыс Анатолиядағы Малик Газидің Данияменд әмірлігіне шабуыл жасады. Бірінші крест жорығы бірнеше айдан кейін басталды.
The People's Crusade (also called the Peasants' Crusade) army of Peter the Hermit and Walter the Penniless arrived at Nicaea in 1096. A German contingent of the crusade overran the castle Xerigordon and held it until Kilij sent a force to starve them out. Those that renounced Christianity were spared and sent into captivity to the east, the rest were put to death. Kilij Arslan also cunningly sent spies to trick the Crusaders into thinking Xerigordon was ripe for the taking, and the ill disciplined Crusaders rushed to Xerigordon despite orders against this. They were consequently ambushed, forcing Peter the Hermit eventually to give up the crusade. The remainder of Peter's crusade composed almost entirely of unarmed civilians was surprised near the village of Civetot by Kilij Arslan's army. They were easily overwhelmed and around 17,000 out of the 20,000 remaining Christians died. He then invaded the Danishmend Emirate of Malik Ghazi in eastern Anatolia. The First Crusade would start a few months later.
Бірінші крест жорығы
Осы оңай жеңісінің арқасында ол Батыс Еуропаның түрлі ақсүйектері бастаған негізгі крестонос әскерін қауіпті деп санамады. Ол Даниямендтермен соғысын қайта бастады және 1097 жылы мамыр айында Никеяны қоршағанда Никеядан алыс болды. Ол астанасына асығып оралғанда, оны крестшілер қоршап алғанын көрді және 21 мамырда олармен шайқаста жеңілді. Содан кейін қала Византияға берілді, ал оның әйелі мен балалары тұтқынға алынды. Крестшілер сұлтанның әйелін Константинопольге жіберген кезде, олардың таң қалуына орай, 1097 жылы Килиж Арслан мен Алексий I Комненнің арақатынасының арқасында ол құнсыз қайтарылды. Күшейтілген шабуылдың нәтижесінде Рум мен Даниямендтер крестоносшыларды кері қайтаруға одақтасты. Крестшілер Анатолияны кезіп өткенде күштерін бөліп алуды жалғастырды. Данияменд пен Румның біріккен әскерлері 29 маусымда Дорилеум маңында крестшілерге шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ Килиж Арсланның атты садагерлері крестшілердің атты әскерлері құрған қорғаныс шебін бұза алмады, ал Боэмонд басқаратын негізгі күш 1 шілдеде түрік лагерін басып алды. Бұл шайқаста Килиж Арслан мен оның әскері жауларының құрметіне ие болды, өйткені "Геста Франкорумда" былай делінген: "Егер түріктер христиан болғанда, олар барлық елдердің ең жақсысы болар еді". Килиж Арслан жеңіліп, крестшілер әскерін партизандық соғыс және шабуылдармен мазалады. Ол крестшілер әскеріне азық-түлік жинауды қиындату үшін олардың жолындағы егістіктер мен су көздерін жойды, бірақ көп табысқа жете алмады.
Because of this easy first victory he did not consider the main crusader army, led by various nobles of western Europe, to be a serious threat. He resumed his war with the Danishmends, and was away from Nicaea when these new Crusaders besieged Nicaea in May 1097. He hurried back to his capital to find it surrounded by the Crusaders, and was defeated in battle with them on 21 May. The city then surrendered to the Byzantines and his wife and children were captured. When the crusaders sent the Sultan's wife to Constantinople, to their dismay she was later returned without ransom in 1097 because of the relationship between Kilij Arslan and Alexios I Komnenos. As result of the stronger invasion, Rum and the Danishmends allied in their attempt to turn back the crusaders. The Crusaders continued to split their forces as they marched across Anatolia. The combined Danishmend and Rum forces planned to ambush the Crusaders near Dorylaeum on 29 June. However, Kilij Arslan's horse archers could not penetrate the line of defense set up by the Crusader knights, and the main body under Bohemond arrived to capture the Turkish camp on 1 July. In this battle, the Kilij Arslan and his troops won the respect of his enemy, as the Gesta Francorum states: "had the Turks been Christian, they would be the finest of all races." Kilij Arslan was defeated and settled for harassing the Crusader army with guerilla warfare and hit and run tactics. He also destroyed crops and water sources along their route in order to hinder the Crusader Army from collecting supplies, ultimately with little success.
1101 жылғы крест жорығы
Гази Гүмүштигин Богемонды тұтқындады, нәтижесінде оны құтқару үшін ломбардтардың жаңа күші аттанды. Олар Арсланнан Анкараны алып, Данияшменділерге шабуыл жасады. Радуан Атабегпен одақтасып, Мерсиван шайқасында осы күшті қоршап алды. 1101 жылы ол Сириядағы жаңадан құрылған кресттік мемлекеттерге көмекке келген Хераклея Кибистрада тағы бір кресттік армияны жеңді. Бұл түріктер үшін маңызды жеңіс болды, себебі кресттік шабандоздардың армиясы жеңілмейтін емес екенін көрсетті. Осы жеңістен кейін ол астанасын Коньяға көшірді және оған қарсы жорық жасауға тырысқан Невер графы Вильгельм II басқарған күшті, сондай-ақ бір аптадан кейін келген келесі күшті жеңді. 1104 жылы ол Малик Газидің қайтысынан әлсіреген Данияшмендермен соғысын жаңартты, Богемон үшін алынған құнының жартысын талап етті. Осының нәтижесінде Богемонт Рум мен Византияға қарсы Данияшмендермен одақтасты.
Gazi Gümüshtigin captured Bohemond resulting in a new force of Lombards attempting to rescue him. In their march they took Ankara from Arslan upon the Danishmends. In alliance with Radwan the Atabeg of Aleppo he ambushed this force at the Battle of Mersivan. In 1101 he defeated another Crusader army at Heraclea Cybistra, which had come to assist the fledgling Crusader states in Syria. This was an important victory for the Turks, as it proved that an army of Crusader knights was not invincible. After this victory he moved his capital to Konya and defeated a force led by William II of Nevers who attempted to march upon it as well as the subsequent force a week later. In 1104 he resumed his war with the Danishmends who were now weakened after the death of Malik Ghazi, demanding half the ransom gained for Bohemond. As a result, Bohemond allied with the Danishmends against Rum and the Byzantines.
Соғыс және өзенге бату
Крест жорықтарынан кейін ол шығысқа қарай жылжиды, Харран мен Диярбақты басып алды. 1107 жылы Мосулды жаулап алды, бірақ Хабур өзені шайқасында Артукидтердің Илғазиі мен Алеппоның Фахр әл-Мулк Радван қолдаған Мұхаммед I Тапар оны жеңді. Шайқаста жеңілгеннен кейін Килий Арслан өзеннен қашып өтуге тырысқанда суға батып кетті.
After the crusades he moved towards the east, taking Harran and Diyarbakr. In 1107 he conquered Mosul, but he was defeated by Muhammad I Tapar supported by Ilghazi of the Artuqids and Fakhr al Mulk Radwan of Aleppo at the battle of Khabur River. Having lost the battle, Kilij Arslan drowned trying to escape across the river.
Оның жерленген жерін табу
2021 жылдың қаңтар айында Дикле университетінің профессоры Ахмет Танилдiз басқаратын археологтар Диярбақырдың Сильван қаласында оның және оның қызы Саид Хатунның қабірін тапқандарын мәлімдеді. Зерттеушілер 35 шаршы метрлік аумақты екі метрге дейін қазып, Орта Чешме саябағындағы екі қабір орнына ерекше назар бөлді.
In January 2021, archaeologists led by professor Ahmet Tanyıldız from the Dicle University claimed to discover his and his daughter Saide Hatun's grave in Silvan, Diyarbakır. Researchers dug two metres deep across a 35 square metre area and focused their works on two gravesites in Orta Çeşme Park.